ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA ĐỊA LÝ

LÊ ĐỖ HẠNH NHI

TỔ CHỨC DẠY HỌC TÍCH HỢP TRONG MÔN ĐỊA LÝ 10
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
Chuyên ngành: SƯ PHẠM ĐỊA LÝ
Khóa 14 (2014- 2018)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN: PGS.TS ĐẬU THỊ HÒA

Đà Nẵng, tháng 5/2018



LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả
nghiên cứu ghi trong khóa luận tốt nghiệp là trung thực, được các tác giả cho phép
sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì công trình nào.
Tác giả

Lê Đỗ Hạnh Nhi

1


LỜI CẢM ƠN

Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu ...................................

1.1. Dạy học tích hợp ..................................................................................................
1.1.1. Khái niệm tích hợp ..............................................................................................
1.1.2. Khái niệm dạy học tích hợp .................................................................................
1.1.3. Đặc trưng của dạy học tích hợp ...........................................................................
1.1.4. Mục tiêu của dạy học tích hợp .............................................................................
1.1.5. Các hình thức tích hợp cơ bản trong chương trình GDPT ..................................
1.1.5.1. Tích hợp trong một môn học .........................................................................
1.1.5.2. Tích hợp đa môn ...........................................................................................
1.1.5.3. Tích hợp liên môn .........................................................................................
1.1.5.4. Tích hợp xuyên môn .....................................................................................
1.1.6. Các mức độ tích hợp trong một bài học ..............................................................
1.1.6.1. Tích hợp toàn phần ........................................................................................
1.1.6.2. Tích hợp bộ phận ..........................................................................................
1.1.6.3.Lồng ghép/liên hệ ....................
1.1.7. Sự cần thiết của dạy học tích hợp trong dạy học địa lí 10 THPT ........................
1.2. Chương trình và sách giáo khoa đại lí 10 THPT .................................................
1.2.1. Mục tiêu của chương trình sách giáo khoa địa lí 10 THPT .................................
1.2.1.1.Về kiến thức ............................
1.2.1.2.Về kỹ năng ..............................
1.2.1.3. Về thái độ, tình cảm ......................................................................................
1.2.1.4.Về năng lực .............................
1.2.2. Đặc điểm sách giáo khoa địa lí 10 THPT ............................................................
3


1.3.
Đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của học sinh lớp 10 THPT
1.3.1. Đặc điểm tâm sinh lí lứa tuổi ...............................................................................

2.5.3. Phương pháp thảo luận ....................................................................................
2.5.4. Phương pháp tranh luận ..................................................................................
2.6.
Xây dựng các giáo án minh họa về việc dạy học tích
10 THPT ...................................................................
Chương 3. Thực nghiệm sư phạm ...............................................................................
3.1. Mục đích thực nghiệm .........................................................................................
3.2. Nội dung thực nghiệm .........................................................................................
4


3.3.
3.4.
3.4.1.
3.4.2.
3.4.3.

Tổ chức thực nghiệm................................................................................................................ 68
Kết quả thực nghiệm................................................................................................................. 69
Kết quả định lượng................................................................................................................... 72
Kết quả định tính....................................................................................................................... 72
Kết luận chung............................................................................................................................ 73

Kết luận và kiến nghị............................................................................................................................. 74
Tài liệu tham khảo.................................................................................................................................. 76

5


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

THPT thực nghiệm………………………………………………………………...76

8


A. PHẦN MỞ ĐẦU
1.

LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 Khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo
dục và đào tạo xác định mục tiêu tổng quát của đổi mới là: Giáo dục con người Việt
Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi cá nhân: yêu gia
đình, yêu Tổ quốc, hết lòng phục vụ nhân dân và đất nước: có hiểu biết và kỹ năng
cơ bản, khả năng sáng tạo để làm chủ bản thân, sống tốt và làm việc hiệu quả. Xây
dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp, dạy tốt, học tốt, quản lí tốt: có cơ cấu
và phương thức hợp lý, gắn với xây dựng xã hội học tập: bảo đảm các điều kiện
nâng cao chất lượng; hệ thống giáo dục được chuẩn hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa,
xã hội hóa và hội nhập quốc tế; giữ vững đinh hướng xã hội chủ nghĩa và mang đậm
bản sắc dân tộc…
Dạy học tích hợp giúp người học kết hợp tri thức của các môn học, các bài học,
phân môn cụ thể trong chương trình học tập theo nhiều cách khác nhau vì thế việc
nắm kiến thức sẽ sâu sắc, có hệ thống, bền vững, và thông qua các bài học nhận
thức sẽ hình thành được những năng lực cần thiết cả trong học tập và cuộc sống.
Hơn nữa dạy học tích hợp là một xu thế trong dạy học hiện đại của nhiều nước phát
triển và là một trong những xu hướng sẽ thực hiện đổi mới sách giáo khoa phổ
thông Việt Nam.
Địa lý đã là một môn khoa học tổng hợp, có nhiều khả năng tích hợp nhất so với
các môn học khác. Đặc biệt, chương trình Địa lý 10 là tổng hợp kiến thức đại cương
về tự nhiên và kinh tế xã hội, gắn với thực tiễn cuộc sống và nhiều môn khoa học


lý lớp 10 THPT
- Khảo sát, điều tra hiện trạng dạy học tích hợp trong môn Địa lý ở trường THPT
- Xác định quy trình và một số phương pháp dạy địa lý có hiệu quả về dạy học tích

hợp trong môn Địa lý 10 và xây dựng một số ví dụ minh họa.
- Thực hiện sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của phương pháp dạy

học địa lý 10 có hiệu quả về dạy học tích hợp.
4.
ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
4.1. Đối tượng nghiên cứu: Dạy học tích hợp
4.2. Phạm vi nghiên cứu
- Về nội dung: Dạy học tích hợp Địa lý lớp 10
- Về không gian: Khảo sát và tiến hành thực nghiệm tại một số trường THPT

huyện Duy Xuyên ở tỉnh Quảng Nam
- Về thời gian: Năm học 2017-2018
5.
LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
❖
Trên thế giới :
Trên thế giới có nhiều tác giả đã nghiên cứu về dạy học tích hợp. Phải kể
đến Xavier Roegiers, Susan M Drake đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề dạy học tích
hợp .
Đầu tiên phải kể đến Xavier Roegiers, ông cùng với cộng sự của mình đã viết
cuốn sách được dịch ra tiếng việt “ Khoa sư phạm tích hợp hay làm thế nào để phát
triển năng lực nhà trường” Nguyên bản tiếng Pháp- Người dịch: Đào Trọng
Nguyên, Nguyễn Ngọc Nhị, NXB Giáo dục 1996. Trong cuốn sách này, tác giả đã
phân tích những căn cứ để dẫn tới việc tích hợp trong dạy học, từ lý thuyết về các

Như vậy, dù đưa ra quan điểm về các mức độ và cách thức tích hợp khác nhau
nhưng tất cả các tác giả trên đều khẳng định khi tổ chức dạy học tích hợp cần thực
hiện ở mức độ tích hợp liên môn và xuyên môn. Tuy nhiên, các tác giả vẫn chưa đề
cặp sâu đến việc xây dựng các hình thức tích hợp này như thế nào, Xavier có đề cập
đến nhưng vẫn còn chung chug, để áp dụng vào dạy học ở từng cấp học và môn học
chưa rõ.
❖

Ở Việt Nam:

Có nhiều nhà nghiên cứu đề cập đến dạy học tích hợp và việc áp dụng trong
dạy học nói chung và dạy học Địa lí nói riêng ở nhà trường phổ thông, như: Trần Bá
Hoành, Nguyễn Minh Phương, Cao Thị Thặng, Đào Trọng Quang, Hoàng Minh
Tuyết, Nguyễn Anh Dũng, Đào Thị Hồng, Đỗ Thị Hương Trà…
11


Từ năm 2000 đến nay, nhiều tác giả đề cập đến trong công trình nguyên cứu,
các bài báo đăng trên các tạp chí khoa học về cơ sở lí luận của dạy học tích hợp như
khái niệm, mức độ, ưu điểm, nguyên tắc dạy học tích hợp, như” Dạy học tích hợp”
của Trần Bá Hoành(2003). Hay “ Dạy tích hợp trong chương trình giáo dục phổ
thông” của TS Nguyễn Thị Kim Dung, “ Xu thế tích hợp trong nhà trường phổ
thông”, “ Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục
Việt Nam giai đoạn 2015” của Cao Thị Thặng, “ Đổi mới chương trình giáo dục phổ
thông sau 2015” của tác giả Nguyễn Anh Dũng( Viện khoa học giáo dục Việt Nam),
hay tìm hiểu kinh nghiệm tích hợp của các quốc gia trên thế giới, thực trạng vận
dụng quan điểm tích hợp trong dạy học ở nước ta hiện nay của tác giả Nguyễn Minh
Phương và tại hội thảo “ Dạy học tích hợp- dạy học phân hóa trong chương trình
giáo dục phổ thông sau 2015”; “ Dạy học tích hợp liên môn” do Bộ GD- ĐT tổ
chức...Các tác giả và chủ nhiệm các công trình nghiên cứu đều khẳng định vai trò ý

môn trong dạy học Địa lí ở nhà trường phổ thông cũng như đưa ra quy trình chung
về việc thiết kế và tổ chức dạy học tích hợp liên môn có nội dung môn Địa lí, nhất
là trong lớp 10.
Kế thừa các thành tựu nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước,
tác giả nhận thấy rằng cần phải có cái nhìn tổng thể về vai trò, ưu điểm của các loại
hình và mức độ tích hợp giữa các môn học, trong nội bộ môn học ở trường THPT.
Đặc biệt là việc tổ chức dạy học tích hợp như thế nào trong mỗi bài học, chủ đề học
tập để học sinh vừa chiếm lĩnh được tri thức vừa phát triển được năng lực để đáp
ứng với sự biến đổi không ngừng của xã hội và yêu cầu của thời đại. Chính vì vậy
tác giả đã chọn đề tài nghiên cứu” Tổ chức dạy học tích hợp trong dạy học địa lý
lớp 10 theo hướng phát triển năng lực
6.

6.1.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Phương pháp, ngiên cứu lý thuyết phân tích tổng hợp tài liệu

Là phương pháp tôi thu thập toàn bộ số liệu. thông tin, sưu tầm các văn bản liên
quan đến đề hành sau đó tiến hành xử lý, đánh giá tài liệu thu thập được như đọc,
phân tích, so sánh, chọn lọc… Với các số liệu thu thập được cần phải tổng hợp, xử lí
và phân tích để nghiên cứu đề tài. Xử lý và phân tích số liệu hay dữ liệu là một
trong bước cơ bản để nghiên cứu. Bản thân số liệu là những số liệu thô qua xử lý
phân tích thông tin tạo thành tri thức. Đây là điều mà các đề tài nghiên cứu mong
muốn.
6.2. Phương pháp khảo sát điều tra
Tiến hành, điều tra khảo sát thực trạng dạy học tích hợp ở một số giáo viên dạy
học địa lý ở các trường THPT trên địa bàn huyện Duy Xuyên- Quảng Nam bằng
phương pháp phiếu thăm dò ý kiến và trao đổi nói chuyện.
Điều tra học sinh về hiệu quả, hứng thú của việc giáo viên dạy học tích hợp

1.1 Tích hợp và dạy học tích hợp
1.1.1.
Khái niệm tích hợp :
Trong những năm gần đây xuất hiện thuật ngữ “ tích hợp” tương đương với từ “
Intergation”( tiếng Anh), có nghĩa là sự phối hợp các hoạt động khác nhau, các
thành phần khác nhau của một hệ thống để đảm bảo sự hài hòa chức năng và mục
tiêu hoạt động của hệ thống ấy.
Thuật ngữ “ tích hợp” mang những nội dung khác nhau trong các lĩnh vực khoa
học ( sinh học, toán học, lịch sử học,…)
Từ điển bách khoa toàn thư Xô viết định nghĩa “ Tích hợp là một khái niệm của
lí thuyết hệ thống, chỉ trạng thái liên kết các phần tử riêng rẽ thành cái toàn thể cũng
như quá trình dẫn đến trạng thái này.”
Theo từ điển Tiếng Việt: “ Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình
hoặc các thành phần khác nhau thành một khối chức năng. Tích hợp có nghĩa là sự
thống nhất, sự kết hợp, sự hòa hợp.
Theo từ điển Giáo dục học: “ Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng
nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau
trong cùng một kế hoạch dạy học.
Như vậy, có thể hiểu tích hợp là sự thống nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp. Đó là
sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để tạo ra một đối tượng
mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần
đối tượng, chứ không phải là phép cộng đơn giản những thuộc tính của các
thành phần ấy. Tích hợp có hai tính chất cơ bản, liên hệ mật thiết với nhau, quy
định lẫn nhau đó là tính liên kết và tính toàn vẹn.
1.1.2.
Khái niệm dạy học tích hợp (DHTH)
Khái niệm dạy học (DHTH) tích hợp được đưa ra dưới nhiều tiếp cận khác
nhau.
Một định nghĩa cơ bản về tích hợp được đưa ra bởi tác giả Humphreys khi ông
phát biểu; “ Dạy học tích hợp là một hình thức giảng dạy mà trẻ em được thỏa thích

được kiến thức và mới vận dụng được kiến thức đã học khi gặp một tình huống bất
ngờ, chưa từng gặp.
Quan điểm của Ban chỉ đạo đổi mới chương trình, sách giáo khoa sau 2015 cho
rằng: Dạy học tích hợp được hiểu là giáo viên tổ chức để học sinh huy động đồng
thời kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm
vụ học tập, thông qua đó lại hình thành những kiến thức, kỹ năng mới, từ đó phát
triển nhưng năng lực cần thiết. Điều đó cũng có nghĩa là đảm bảo để mỗi học sinh
biết cách vận dụng kiến thức học được trong nhà trường vào các hoàn cảnh mới lại,
hoàn cảnh khó khăn, bất ngờ, qua đó trở thành một người công dâncó trách nhiệm,
một người lao động có năng lực.
Dạy học tích hợp có thể hiểu đó là một quan điểm dạy học và nhằm hình thành
và phát triển ở học sinh những năng lực cần thiết trong đó có năng lực vận dụng
kiến thức để giải quyết có hiệu quả các tình huống thực tiễn. Điều đó cũng có nghĩa
là để đảm bảo cho mỗi học sinh biết vận dụng kiến thức được học trong nhà trường
vào các hoàn cảnh mới lạ, khó khăn, bất ngờ; qua đó trở thành một người công dân
16


có trách nhiệm, một người lao động có năng lực. Dạy học tích hợp đòi hỏi việc học
tập ở nhà trường phổ thông phải được gắn với các tình huống của cuộc sống sau này
mà học sinh có thể phải đối mặt và chính vì thế nó trở nên có ý nghĩa đối với học
sinh.
Như vậy, DHTH là một quan điểm sư phạm, ở đó người học cần huy động
(mọi) nguồn lực để giải quyết( một) tình huống phức hợp- có vấn đề nhằm phát
triển các năng lực và phẩm chất cá nhân.
1.1.3.
Đặc trưng của dạy học tích hợp:
Mục đích của dạy học tích hợp là để hình thành và phát hiện năng lực học sinh,
giúp học sinh vận dụng để giải quyết những vấn đề trong thực tiễn của cuộc sống.
Bản chất của năng lực là khả năng của chủ thể kết hợp một cách linh hoạt, có tổ

Theo Xavier, dạy học tích hợp nhằm nhiều mục tiêu khác nhau,trong đó có bốn
mục tiêu chính là:
17


Làm cho các quá trình học tập có ý nghĩa, các quá trình học tập không cô lập
với cuộc sống hằng ngày, mà được tiến hành trong quan hệ với các tình huống cụ
thể mà học sinh sẽ gặp trong cuộc sống thường ngày, những tình huống có ý nghĩa
đối với học sinh.
-

Bằng cách đặt quá trình học tập của học sinh vào những hoàn cảnh thực tiễn, có ý
nghĩa đối với học sinh, giúp các em hòa nhập thế giới nhà trường vào thế giới cuộc
sống, để làm được điều đó thì cần có sự đóng góp của nhiều môn học.
Xác định rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn. Trong
quá trình dạy học, giáo viên cần tránh đặt cả quá trình học tập của học sinh ngang
bằng với nhau. Không phải tất cả mọi thứ được học ở trường đều có ích với học
sinh. Ngược lại, những năng lực cơ bản lại không được chú trọng phát triển. Một số
học sinh khi kết thúc cấp học tiểu học không có khả năng đọc diễn cảm một bài văn.
Hay học sinh có thể nói một ki-lô-mét bằng bao nhiêu mét nhưng lại không có khả
năng chỉ ra một mét đo bằng tay. Một số quá trình học tập là quan trọng vì chúng có
ích trong cuộc sống hàng ngày, hoặc vì chúng là cơ sở của các quá trình học tập tiếp
theo, do đó nên phân phối lượng thời gian cho phù hợp.
-

Dạy sử dụng kiến thức để giải quyết các tình huống cụ thể: Dạy học tích hợp
giúp học sinh biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sống. Thay vì nhồi nhét đủ
các loại kiến thức vào đầu học sinh, dạy học tích hợp làm cho học sinh trở thành
công dân có trách nhiệm, sống tự lập và là người lao động có năng lực. Vì vậy, giáo
viên không chỉ dạy kiến thức cho các em mà còn dạy cách ứng dụng từng đơn vị

Ví dụ: Lồng ghép nội dung giáo dục dân số, môi trường, sử dụng tiết kiệm và hiệu
quả năng lượng, bảo vệ chủ quyền biển đảo,…vào các môn học
Tích hợp các nội dung của phần Địa lý tự nhiên vào nội dung của chương Địa lý
nông nghiệp
1.1.5.2.
Tích hợp đa môn
Ở đây các môn học là riêng biệt nhưng có những liên kết có chủ đích giữa các

môn học và trong từng môn bởi các chủ đề hay vấn đề chung. Khi học sinh học
hoặc nghiên cứu về một vấn đề nào đó các em đồng thời được tiếp cận từ nhiều bộ
môn khác nhau. Có thể sơ đồ hóa như sau:

Địa lý

Nghệ
thuật
Các chủ đề và vấn đề

N

Hình 1.1. Các chủ đề/ vấn đề trong dạy học tích hợp đa môn
19


Ví dụ: người học có thể nghiên cứu vấn đề nhà ở theo quan điểm kiến trúc,
theo quan điểm mĩ học, theo quan điểm lịch sử, theo quan điểm nhân chủng học,...
theo quan điểm này, các môn học được tiếp cận một cách riêng rẽ và chỉ gặp nhau ở
một số thời điểm trong quá trình nghiên cứu các đề tài. Như vậy, các môn học
không thực sự được tích hợp.
1.1.5.3.

Quan điểm “ Xuyên môn”, trong đó chúng ta chủ yếu phát triển những kỹ
năng mà học sinh có thể sử dụng trong tất cả các môn học, trong tất cả các tình
huống, những kĩ năng này chúng ta sẽ gọi là những kĩ năng xuyên môn.
Hiện nay, có thể khẳng định rằng cần thiết phải tích hợp các môn học, đặc biệt
với nhu cầu ngày càng cao của xã hội, đòi hỏi giáo dục phải hướng tới dạy học tích
hợp theo quan điểm liên môn và xuyên môn.
1.1.6. Các mức độ tích hợp trong một bài học
DHTH được bắt đầu với việc xác định một chủ đề cần huy động kiến thức, kĩ
năng, phương pháp của nhiều môn học để giải quyết vấn đề. Lựa chọn được một
chủ đề mang tính thách thức và kích thích được người học dấn thân vào các hoạt
động là điều cần thiết trong dạy học tích hợp. Theo tác giả Đỗ Hương Trà,có thể đưa
ra 3 mức độ tích hợp trong dạy học như sau:
1.1.6.1.
Tích hợp toàn phần
Nội dung của bài trùng hợp phần lớn hay hoàn toàn với nội dung được tích
hợp. Tức là khi giảng dạy nội dung của một bài học thì kiến thức tích hợp sẽ gắn
liền với nội dung kiến thức của bài học đó.
Ví dụ: Khi giảng dạy phần đặc điểm của dân số chúng ta sẽ tích hợp những
vấn đề về dân số và bùng nổ dân số hiện nay.
1.1.6.2.
Tích hợp bộ phận
Chỉ có một phần bài học có nội dung được tích hợp sử dụng được thể hiện
bằng mục riêng, một đoạn hay một vài câu trong bài học.
1.1.6.3.
Lồng ghép/ liên hệ
Đó là đưa các yếu tố nội dung gắn với thực tiễn, gắn với xã hội, gắn với các
môn học khác vào dòng chảy chủ đạo của nội dung bài học của một môn học . Ở
mức độ lồng ghép, các môn học vẫn dạy riêng rẽ. Tuy nhiên, giáo viên có thể tìm
thấy mối quan hệ giữa kiến thức của môn học mình đảm nhận với nội dung của môn
học khác và thực hiện việc lồng ghép các kiến thức đó ở những thời điểm thích hợp.

Dạy học tích hợp là dạy xung quanh một chủ đề, trong đó đòi hỏi sử dụng kiến
thức, kĩ năng, phương pháp của nhiều môn học để nghiên cứu, giải quyết các nhiệm
vụ trong chủ đề đó. Wraga khẳng định rằng DHTH làm cho việc học ý nghĩa hơn
khi xét theo góc độ HS với HS, HS với GV, liên kết các môn học, độ phức hợp và
giải quyết vấn đề. Trên bình diện của HS, HS cảm thấy hứng thú hơn vì các em thể
hiện được năng lực của chính mình. Còn Marsall cho rằng chương trình tích hợp
chú trọng nhu cầu tiếp thu kiến thức phù hợp với nhu cầu của học sinh; học sinh sẽ
được học cái mình cần và yêu thích, người ta gọi đó là “ động cơ nội tại”. Chính vì
có động cơ học tập mà việc học trở nên nhẹ nhàng và thích thú hơn.
Dưới đây chúng tôi xin được làm rõ một vài điểm khác biệt giữa dạy học tích
hợp và dạy học đơn môn.
Bảng 1.1. So sánh đặc điểm của dạy học tích hợp và dạy học đơn môn

Mục tiêu

22