CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Mã số (do Thường trực HĐ ghi): ………………………
1.Tên sáng kiến: “ Thiết kế và sử dụng bản đồ tư duy trong dạy toán giải
tích lớp 12”
(Phạm Thị Kim Thoa, Nguyễn Hoàng Long, @THPT Chê Guê-va-ra)
2. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giảng dạy
3. Mô tả bản chất của sáng kiến:
3.1. Tình trạng giải pháp đã biết
Việc phát triển tư duy cho học sinh luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu
của mục tiêu giáo dục. Để hướng học sinh có cách thức học tập tích cực và tự chủ,
chúng ta không chỉ cần giúp các em khám phá các kiến thức mới mà còn phải giúp
các em hệ thống được những kiến thức đó. Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể
hiện mối liên hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các
mặt: ghi nhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…
Một trong những công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là Bản
đồ tư duy (BĐTD).
Nhiều nước trên thế giới đã ứng dụng BĐTD trong giảng dạy, học tập, làm việc,
kinh doanh… từ 15-20 năm nay. Nhưng người Việt mới chỉ biết đến BĐTD trong vài
năm trở lại đây. Giữa lúc cả xã hội bức xúc với “đọc – chép”, “nhìn – chép” và thói
quen “học vẹt” của nhiều học sinh thì việc ứng dụng BĐTD cùng với các phương
pháp dạy học tích cực khác đã đem lại rất nhiều lợi ích. Đây có thể xem là “một
phương pháp dạy học mới” của ngành Giáo dục & Đào tạo giúp học sinh phát triển tư
duy, khả năng sáng tạo trong học tập.
Để có được một giờ dạy tốt có người dạy phải chuẩn bị thật tốt giáo án trước
khi lên lớp, giáo án là sản phẩm sáng tạo, trí tuệ, mang phong cách riêng của người
dạy, thể hiện các bước lên lớp, mục đích, yêu cầu, phương pháp rõ ràng, nó chứa
đựng công sức, tình cảm, trách nhiệm, kinh nghiệm của người giáo viên. Do đó, việc
1

Nguyên nhân:

2


+ Phần lớn các giáo viên chưa tiếp cận và nghe báo cáo chuyên đề soạn giảng
bằng BĐTD, nên đa phần nào giáo viên chưa nắm được chi tiết quá trình xây dựng
tiết dạy theo phương pháp mới là BĐTD và hiệu quả của nó trong giảng dạy ở trường
phổ thông.
+ Kỹ năng lên lớp còn hạn chế vì giáo viên chưa quen với việc giảng dạy theo
hình thức này. Một số giáo viên còn lúng túng ngại sử dụng phương pháp này vì cảm
thấy mình vẽ không đẹp thì làm sao có thể dạy cho học sinh được.
+ Một số học sinh học yếu, chưa quen với cách học mới nên còn lúng túng khi
viết hoặc triển khai nội dung từ BĐTD.
Mặt khác môn giải tích lớp 12 là môn học có nhiều chủ đề phù hợp để dạy học
bằng BĐTD, còn đối với học sinh cuối cấp việc học tạp theo phương pháp này sẽ
giúp các em rèn luyện khả năng tự học, xây dựng được nền tảng kiến thức vững chắc
để chuẩn bị cho kỳ thi Trung học phổ thông quốc gia sắp tới.
Chính vì lý do trên với những kinh nghiệm qua thực tế dạy học và qua nhiều thời
gian tìm tòi nghiên cứu, tôi mạnh dạn đưa ra một vài kinh nghiệm về việc: “ Thiết kế
và sử dụng bản đồ tư duy trong dạy toán lớp 12”
3.2. Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến:
3.2.1. Mục đích của giải pháp
Rèn luyện cho học sinh phương pháp tự ôn tập tự củng cố, hệ thống lại kiến
thức sau mỗi bài học, mỗi chương nâng cao hiệu quả ghi nhớ kiến thức của học sinh.
Nâng cao nghiệp vụ công tác của bản thân. Trao đổi một số kinh nghiệm với
đồng nghiệp trong việc dạy học có sử dụng BĐTD góp phần nâng cao hiệu quả giờ
dạy.
3.2.2. Cơ sở lí luận
3.2.1. Khái niệm bản đồ tư duy

não phải. Điều này giải thích vì sao chúng ta có thể phát huy toàn bộ mọi khả năng tư
duy của mình khi sử dụng bản đồ tư duy. Như vậy BĐTD là một công cụ hỗ trợ tư
duy hiện đại, một kĩ năng sử dụng bộ não rất mới mẻ. Đó là một kĩ thuật hình họa,
một dạng sơ đồ kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét, màu sắc phù hợp, tương
thích với cấu trúc, hoạt động của bộ não.
3.2.3. Vai trò của BĐTD trong quá trình dạy học
Trong giáo dục, sử dụng BĐTD giúp giáo viên và học sinh trong việc trình bày
các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, học tập thông qua biểu đồ, tóm tắt
4


thông tin của một bài học hay một cuốn sách, bài báo, hệ thống lại kiến thức đã học,
tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới, lập kế hoạch học tập, kế hoạch
công tác.
BĐTD được sử dụng phù hợp với mọi điều kiện cơ sở vật chất của nhà trường,
lớp học. Giáo viên và học sinh có thể thực hiện BĐTD trên bảng phấn, trên vở, trên
giấy, bìa, bảng phụ,… hoặc cũng có thể thiết kế trên phần mềm. Khai thác tính năng
và sử dụng BĐTD có hiệu quả là góp phần đổi mới phương pháp dạy học và ứng
dụng công nghệ thông tin một cách dễ dàng và thiết thực.
Sử dụng thành thạo và linh hoạt BĐTD trong dạy học sẽ mang lại nhiều kết quả
tốt và đáng khích lệ. Học sinh học được phương pháp học tập, tăng tính chủ động,
sáng tạo và phát triển tư duy. Với học sinh, việc tự vẽ BĐTD có ưu điểm là phát huy
tối đa tính sáng tạo, lôi cuốn học sinh tham gia vào bài giảng, tạo điều kiện phát triển
năng khiếu hội họa, sở thích của học sinh…qua đó, các em tự chiếm lĩnh kiến thức
mới một cách nhẹ nhàng, tự nhiên với hứng thú học tập lớn. Việc sử dụng phương
pháp thuyết trình dựa trên BĐTD đã phát huy được tính tích cực, chủ động sáng tạo
của học sinh, rèn kỹ năng mạnh dạn và tự tin khi trình bày trước đám đông.
Giáo viên sử dụng BĐTD để hệ thống kiến thức một cách khoa học và logic, nội
dung bài học được thể hiện trên bản đồ một cách trực quan mà không bị bỏ sót ý.
Không những thế, sử dụng BĐTD còn giúp giáo viên tạo ra các hình thức học tập

+ Khi vẽ các ý chính và các chi tiết hỗ trợ chỉ nên tận dụng các từ khóa và hình
ảnh.
+ Nên dùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm không gian vẽ và thời
gian.
+ Mỗi từ khóa, hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trên nhánh.
+ Sau đó nối các nhánh chính cấp 1 đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp 2
đến các nhánh cấp 1, nối các nhánh cấp 3 đến các nhánh cấp 2…bằng đường kẻ. Các
đường kẻ càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn.
+ Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường kẻ thẳng vì đường kẻ cong
được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt nhiều hơn. Tất cả các nhánh
tỏa ra cùng một điểm nên có cùng một màu. Chúng ta thay đổi màu sắc khi đi từ ý
chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn.
Bước 4: Người viết có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi
bật cũng như giúp lưu chúngvào trí nhớ tốt hơn.
6


3.2. Các biện pháp vận dụng hiệu quả BĐTD
- Chuẩn bị kĩ nội dung kiến thức tiết học thông qua bài soạn.
- Lựa chọn đồ dùng dạy học phù hợp với nội dung từng bài.
- Chuẩn bị hệ thống câu hỏi, phiếu học tập sao cho phát huy được tính tích cực
của học sinh.
- Lựa chọn nội dung để giao cho nhóm hay cá nhân .
- Thiết kế bản đồ tư duy trên máy tính và trên giấy để tiện cho việc hướng dẫn
và đối chiếu với bản đồ tư duy của các nhóm học sinh.
- Xây dựng bản đồ tư duy, tùy theo nội dung của từng bài mà lựa chọn cho phù
hợp (sử dụng bản đồ tư duy để khai thác kiến thức mới hay để củng cố bài).
3.3. Một số ví dụ về vận dụng BĐTD trong dạy học môn toán lớp 12
Trong dạy học môn toán, giáo viên có thể sử dụng BĐTD hỗ trợ quá trình dạy
học cho học sinh ở tất cả các loại bài lên lớp: bài nghiên cứu kiến thức mới; bào

Ví dụ: Khi dạy bài “ Lôgarit” qua bài này học sinh cần nắm: định nghĩa, quy tắc
tính, công thức đổi cơ số, logarit thập phân, logarit tự nhiên. Nếu giáo viên sử dụng
phương pháp trình bày truyền thống thì vấn đề vẫn được giải quyết nhưng hiệu quả
không cao vì vấn đề trình bày sẽ dàn trải, hết phép toán này đến phép toán khác, học
sinh sẽ không thấy được mối quan hệ và so sánh sự khác nhau giữa các phép toán.
Việc thể hiện tất cả các phép toán trên BĐTD xung quanh từ khóa đã mang lại cái
nhìn tổng thể, học sinh nhìn vào bản đồ sẽ nhận biết được các phép toán giúp cho
việc ghi nhớ dễ dàng không bị nhầm lẫn. Sử dụng BĐTD để thể hiện phần nội dung
này là hợp lí vì yêu cầu phù hợp với mọi đối tượng học sinh, thông tin đầy đủ, không
mất nhiều thời gian và nội dung được thể hiện rõ ràng.
Với bài học này giáo viên cho học sinh lập BĐTD với chủ đề chính là
“Logarit”, sau đó giới thiệu định nghĩa, các phép toán để học sinh ghi nhánh con cấp
một. Sau khi cho học sinh vẽ BĐTD nội dung tính chất cơ bản logarit, giáo viên cho
học sinh ví dụ ứng dụng vào thực hành giải toán.

8


Hình 2. BĐTD Bài “Logarit”

9


* Sử dụng BĐTD trong việc kiểm tra kiến thức cũ
Vì thời gian kiểm tra bài cũ lúc đầu giờ không nhiều chỉ khoảng 5 - 7 phút nên
yêu cầu của giáo viên thường không quá khó, không đòi hỏi nhiều sự phân tích, so
sánh…để trả lời câu hỏi. Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện lại một phần nội
dung bài học bằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu hỏi. Giáo viên sẽ chấm điểm
tuỳ vào mức độ thuộc bài của học sinh. Cách làm này vô tình để nhiều học sinh rơi vào
tình trạng học vẹt, đọc thuộc lòng mà không hiểu. Do đó, cần phải có sự thay đổi trong

mình qua việc tiếp thu nội dung bài học, đồng thời là một kênh thông tin phản hồi mà
qua đó giáo viên có thể đánh giá nhận thức của học sinh, định hướng cho từng học
sinh và điều chỉnh cách dạy, cách truyền đạt của mình cho phù hợp. Với việc giảng
11


dạy bằng BĐTD, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách
tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ
sung những phần còn thiếu
Ví dụ: Sau khi học xong bài “Bất phương trình mũ và bất phương trình
logarit” học sinh cần nắm được bất phương trình cơ bản và phương pháp giải. Phù
hợp với mục đích củng cố kiến thức cho học sinh sau bài học này thì dạng bài tập
thích hợp là điền thông tin còn thiếu vào BĐTD. Các thông tin còn thiếu này sẽ bao
trùm nội dung toàn bài để một lần nữa nhằm khắc sâu kiến thức và lưu ý đến trọng
tâm của bài học. Giáo viên có thể đưa ra một sơ đồ như hình vẽ. Tiếp theo giáo viên
cho học sinh bổ sung nội dung các ý vào mỗi nhánh.

12


BĐTD Bất phương trình mũ và bất phương trình logarit
* Sử dụng BĐTD để tổng hợp kiến thức một chương hoặc nhiều bài học
Dùng BĐTD có thể thể hiện một lượng thông tin nhỏ đến lớn và rất lớn. Tương
tự, giáo viên và học sinh có thể thể hiện một phần nội dung bài học, một bài học hoặc
nhiều bài học, một chương kiến thức. Vấn đề là các nội dung này có điểm chung với
nhau, có mối quan hệ với nhau thông qua từ khóa. Tùy theo mục đích sử dụng mà có
thể thiết kế BĐTD trong giờ học thông thường, trong giờ kiểm tra, giờ thực hành, ôn
13



17.05

Dễ nhớ
77.27

Ít hứng thú
17.05

Rất hứng thú
78.40

- Hứng thú học tập (%)

Không hứng thú
4.55
- Mức độ áp dụng vào học tập (%)

Không áp dụng được
Áp dụng được
Áp dụng tốt
1.14
68.18
30.68
Trên đây mới chỉ là ý kiến và kết của một số học sinh mà đa phần là học sinh
khá và giỏi, song chắc cũng có nhiều điều để chúng ta cần quan tâm suy nghĩ. Dạy
học theo phương pháp truyền thống hay dạy học với BĐTD điều đạt được mục tiêu
dạy học nhưng ở các mức độ khác nhau.
3.4. Hiệu quả, lợi ích thu được hoặc dự kiến có thể thu được do áp dụng giải
pháp
Kinh nghiệm này góp phần nâng cao chất lượng giáo dục ở các lớp đang dạy.

nay.Do thời gian chưa nhiều, tìm hiểu còn hạn hẹp nên những vấn đề trình bày trên
đây còn hạn chế và không tránh khỏi những sai sót, rất mong có sự góp ý trao đổi
thêm của các đồng nghiệp.
3.5. Tài liệu kèm theo: không
Bến Tre, ngày 20 tháng 3 năm 2018
16


17