TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN

NGUYỄN THỊ DUYÊN

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ
DINH DƢỠNG KHOÁNG – TĂNG NĂNG SUẤT
CÂY TRỒNG VÀ NÔNG NGHIỆP SẠCH
(Theo chƣơng trình giáo dục phổ thông mới môn sinh học)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học sinh học

Hà Nội, 2019


TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN

NGUYỄN THỊ DUYÊN

THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ
DINH DƢỠNG KHOÁNG – TĂNG NĂNG SUẤT
CÂY TRỒNG VÀ NÔNG NGHIỆP SẠCH
(Theo chƣơng trình giáo dục phổ thông mới môn sinh học)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học sinh học

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học


học chuyên đề Dinh dƣỡng khoáng – Tăng năng suất cây trồng và nông
nghiệp sạch” theo chƣơng trình giáo dục phổ thông mới môn Sinh học là công
trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn của TS. An Biên Thùy.
Nghiên cứu này không trùng với các công trình nghiên cứu của các tác giả
khác.
Nếu sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, tháng 5 năm 2019
Sinh viên

Nguyễn Thị Duyên


MỤC LỤC
Phần I: MỞ ĐẦU .............................................................................................. 1
1. Lí do chọn đề tài ............................................................................................ 1
2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 3
3. Nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................................... 4
4. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu .............................................................. 4
5. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 4
6. Phạm vi nghiên cứu ....................................................................................... 5
7. Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................... 5
8. Dự kiến những đóng góp của đề tài .............................................................. 5
Phần II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ...................................... 7
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ...................... 7
1.1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đề tài .................................... 7
1.1.1. Những nghiên cứu trên thế giới .............................................................. 7
1.1.2. Những nghiên cứu ở Việt Nam ............................................................... 8
1.2. Cơ sở lí luận của đề tài ............................................................................... 9
1.2.1. Khái niệm chuyên đề dạy học ................................................................. 9

3.3.1. Chọn đối tƣợng tham gia ....................................................................... 35
3.3.2. Phƣơng pháp bố trí thực nghiệm ........................................................... 35
3.4. Kết quả thực nghiệm ................................................................................ 35
3.4.1. Kết quả định lƣợng ................................................................................ 36
3.4.2. Kết quả định tính ................................................................................... 38
Kết luận chƣơng 3 ........................................................................................... 38
PHẦN III. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ....................................................... 39
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................... 41
Phụ lục 1


DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT

Chữ cái viết tắt/ ký hiệu

Cụm từ đầy đủ

1. 1.

THPT

Trung học phổ thông

2. 2.

PPDH

Phƣơng pháp dạy học

3. 3.

Những khó khăn gặp phải khi GV dạy học theo
chuyên đề

13

Bảng 1.3

Hoạt động của HS trong giờ

14

Bảng 2.1

Mục tiêu chuyên đề: Dinh dƣỡng khoáng - tăng
năng suất cây trồng và nông nghiệp sạch.

23, 24,
25

Bảng 2.2

Tiến trình trong dạy học chuyên đề: Dinh dƣỡng
khoáng - tăng năng suất cây trồng và nông nghiệp
sạch.

28, 29,
30, 31,
32, 33,
34


21

Sơ đồ 2.4

Quy trình tổ chức dạy học theo chuyên đề

27

Biểu đồ 3.1

Đánh giá kết quả bài kiểm tra sau khi thực nghiệm

37


Phần I: MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới giáo dục ở trung học phổ thông
(THPT)
Từ những năm 80 của thế kỉ XX, vấn đề đổi mới phƣơng pháp dạy học
(PPDH) ở các trƣờng phổ thông để phát huy tính tích cực, chủ động của học
sinh (HS) nhằm đào tạo những ngƣời năng động và sáng tạo đã đƣợc đặt ra
trong ngành giáo dục Việt Nam. Hiện nay, với nhịp độ phát triển của khoa
học kĩ thuật và công nghệ, vấn đề dạy học theo chuyên đề càng đƣợc quan
tâm hơn. Nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới căn bản,
toàn diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phƣơng
pháp dạy và học theo hƣớng hiện đại: phát huy tính tích cực, chủ động, sáng
tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của ngƣời học; khắc phúc lối truyền thụ áp
đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến
khích tự học tạo cơ sở để ngƣời học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng,

còn yếu; hiệu quả khai thác các phƣơng tiện dạy học và tài liệu bổ trợ theo
phƣơng pháp dạy học tích cực còn hạn chế.
Theo định hƣớng dạy học chƣơng trình mới ban hành ngày 19 tháng 01
năm 2018, giáo viên (GV) có thể chủ động trong việc thiết kế nội dung học
tập theo chuyên đề căn cứ vào chƣơng trình và sách giáo khoa hiện hành để
xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phƣơng pháp dạy
học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trƣờng.
1.3. Xuất phát từ thực tiễn mức độ thiết kế và tổ chức dạy học theo
chuyên đề môn sinh học ở trƣờng THPT
Theo chƣơng trình mới ban hành của bộ giáo dục tháng 12 năm 2018 quy
định trong chƣơng trình phổ thông mới môn Sinh học gồm 9 chuyên đề dạy
học môn Sinh gồm:
Chuyên đề 1: Công nghệ tế bào và một số thành tựu
Chuyên đề 2: Công nghệ enzyme
Chuyên đề 3: Công nghệ vi sinh vật trong xử lí ô nhiễm môi trƣờng
Chuyên đề 4: Dinh dƣỡng khoáng – tăng năng suất cây trồng và nông
nghiệp sạch
Chuyên đề 5: Một số bệnh dịch ở ngƣời và cách phòng trừ
Chuyên đề 6: Vệ sinh an toàn thực phẩm

2


Chuyên đề 7: Sinh học phân tử
Chuyên đề 8: Kiểm soát sinh học
Chuyên đề 9: Sinh thái nhân văn
Tuy nhiên, tài liệu chuyên đề chƣa đƣợc xây dựng. Các chuyên đề
nhằm mở rộng, nâng cao kiến thức, rèn luyện kĩ năng thực hành để trực tiếp
định hƣớng làm cơ sở cho các quy trình kĩ thuật, công nghệ thuộc các ngành
nghề liên quan đến bộ môn Sinh học. Một trong đó số đó có chuyên đề 4:

- Sinh học 11 ( ban cơ bản, nâng cao)
- Chƣơng trình Sinh học phổ thông mới môn Sinh học
- HS lớp 11A8 trƣờng THPT Bắc Đông Quan
4.2. Đối tượng nghiên cứu
- Yêu cầu cần đạt chuyên đề: Dinh dƣỡng khoáng – tăng năng suất cây
trồng và nông nghịêp sạch
- Quy trình thiết kế dạy học theo chuyên đề: Dinh dƣỡng khoáng –
Tăng năng suất cây trồng và nông nghịêp sạch
- Quy trình tổ chức dạy học theo chuyên đề: Dinh dƣỡng khoáng –
Tăng năng suất cây trồng và nông nghịêp sạch
5. Giả thuyết khoa học
Nếu biên soạn đƣợc chuyên đề: “Dinh dƣỡng khoáng - tăng năng suất
cây trồng và nông nghiệp sạch” theo yêu cầu cần đạt môn Sinh học và tổ chức

4


dạy học chuyên đề theo hƣớng dẫn của công văn 5555/BGDĐT-GDTrH thì sẽ
góp phần hình thành năng lực Sinh học cho học sinh THPT.
6. Phạm vi nghiên cứu
Thiết kế và tổ chức dạy học chuyên đề “Dinh dƣỡng khoáng – Tăng
năng suất cây trồng và nông nghiệp sạch”.
7. Phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết
- Nghiên cứu các văn bản liên quan đến đổi mới phƣơng pháp dạy và
học của Đảng, Nhà nƣớc.
- Nghiên cứu luận án, luận văn, giáo trình, tạp chí khoa học liên quan
đến đề tài
7.2. Phƣơng pháp điều tra
Điều tra bằng cách hỏi trực tiếp GV và HS về vận dụng phƣơng pháp dạy


6


Phần II: NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Chƣơng 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
1.1. Tổng quan những nghiên cứu liên quan đến đề tài
1.1.1. Những nghiên cứu trên thế giới
Dạy học theo chuyên đề đã đƣợc tiến hành từ rất sớm ở nhiều quốc gia
nhƣ: Nhật Bản là một nƣớc tiếp cận phƣơng pháp dạy học theo chuyên đề từ
rất sớm , họ thấy rằng dạy và học trong đó nhiều khu vực của chƣơng trình
giảng dạy đƣợc kết nối với nhau và tích hợp trong 1 chủ đề. Kết quả của việc
tiếp cận chuyên đề là trẻ em có nhiều niềm vui ,tích cực tham gia các hoạt
động học nhiều hơn phát triển kĩ năng học tập một cách nhanh chóng, sẽ tự tin
và có động lực phát huy năng lực của mình. Tại Malaysia đã tiến hành PPDH
theo chuyên đề vào những năm đầu thế kỉ 20. Theo Trung tâm Phát triển
chƣơng trình dạy Malaysia (2003), PPDH theo chuyên đề là một nỗ lực để
tích hợp kiến thức, kỹ năng, giá trị học tập và sáng tạo tƣ duy. Tại Mỹ,
phƣơng pháp dạy học theo chuyên đề đã đƣợc nhiều nhà giáo dục học nghiên
cứu và đƣợc tiến hành, phát triển rộng khắp trong phong trào giáo dục và đào
tạo. Một số các nhà giáo dục học đã nghiên cứu về vấn đề này nhƣ:
- Kucer (1991), đã chỉ ra những lợi thế của việc sử dụng một
phƣơng pháp tiếp cận theo chủ đề để thiết kế chƣơng trình giảng dạy là một
cách tiếp cận chuyên đề trong đó khuyến khích các GV và HS sử dụng
nền tảng kiến thức có liên quan của họ [3].
- Theo Yorks và Follo (1993), cho rằng HS học tập hứng thú và đạt kết
quả tốt hơn từ các chuyên đề, tích hợp liên môn hơn là học theo chƣơng trình
giảng dạy truyền thống, đơn môn [3].
- Theo Henderson và Landesman (1995), hƣớng dẫn chuyên đề có tác
dụng với GV nhƣ: cung cấp một cách hiệu quả ngữ cảnh hóa giảng dạy, vừa

tích cực; biên soạn câu hỏi/bài tập kiểm tra, đánh giá theo định hƣớng phát
triển năng lực học sinh; thiết kế tiến trình tổ chức hoạt động học tích cực, tự
lực và sáng tạo của học sinh theo các phƣơng pháp và kĩ thuật dạy học tích
cực theo
Kế hoạch số 984/KH-BGĐT, ngày 4/11/2014 của Bộ Giáo dục và Đào
tạo về kế hoạch tập huấn cán bộ quản lý, giáo viên THPT xây dựng chuyên
đề dạy học và kiểm tra đánh giá theo định hƣớng phát triển năng lực HS. Do
đó, đông đảo giáo viên đã hiểu đƣợc sự cần thiết và có nhận thức đúng đắn
về phƣơng pháp dạy học theo chuyên đề. Nhìn chung, hiện nay tài liệu
chuyên đề bồi dƣỡng HS giỏi dạy học theo chuyên đang đƣợc nhiều
8


trƣờng THPT lựa chọn và thực hiện áp dụng vào giảng dạy nhằm đáp ứng nhu
cầu học tập của học sinh. Phƣơng pháp này cũng đã mang lại những hiệu quả
nhất định đối với quá trình hình thành và phát triển năng lực của HS [3].
Khóa luận tốt nghiệp, Nguyễn Thị Linh (2016). Thiết kế chuyên đề
dạy học vi sinh vật môn Sinh học lớp 10 theo định hƣớng phát triển năng lực
HS. Sau quá trình nghiên cứu, tác giả đề xuất hệ thống các chuyên đề: 1)
Chuyên đề 1: Chuyển hóa vật chất và năng lƣợng ở vi sinh vật; 2) Chuyên đề
2: Sinh trƣởng và sinh sản ở vi sinh vật; 3) Chuyên đề 3: Virus và bệnh truyền
nhiễm.
Luận văn Thạc sĩ, Trần Thị Hồng Nhung, 2015. Thiết kế một số chủ
đề dạy học tích hợp trong hóa học 10 theo định hƣớng phát triển năng lực.
Sau quá trình nghiên cứu, tác giả đề xuất nguyên tắc lựa chọn chủ đề dạy học
tích hợp, và một số chuyên đề dạy học bao gồm: 1) Chủ đề nƣớc và cuộc
sống; 2) Chủ đề ozon và suy giảm tầng ozon.
Tuy nhiên các tác giả đều chƣa đề xuất đƣợc nguyên tắc, quy trình
xây dựng chi tiết chuyên đề dạy học và cho tới nay chƣa có công trình nghiên
cứu nào xây dựng hệ thống 9 chuyên đề dạy học theo chƣơng trình Sinh học

HS phát huy tính tích cực, tự lực, sáng tạo của bản thân, khả năng vận dụng
kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống trong thực tế.
1.2.3. Đặc trưng chuyên đề dạy học
- Tất cả các kiến thức cần truyền đạt cho HS có thể liên quan đến một
hay nhiều lĩnh vực hoặc nhiều chuyên ngành khác nhau
- Tận dụng tối đa những kinh nghiệm của HS có liên quan đến kiến thức
chuyên đề học tập.
- Bằng hệ thống câu hỏi định hƣớng giúp HS có thể nhận thức đƣợc
những kiến thức trong chuyên đề. Hệ thống kiến thức một cách chặt chẽ, sát
thực, quá trình học tập thoải mái, luôn tạo điều kiện cho HS đạt đƣợc mục
đích học tập và phát triển bản thân.
- Tận dụng tối ƣu phƣơng tiện, công cụ học tập xung quanh HS.
- Phù hợp với từng đối tƣợng HS.
- Rèn luyện khả năng làm việc theo nhóm, tính hợp tác của HS.
10


1.2.4. Cấu trúc một chuyên đề dạy học
Theo công văn 5555/BGDĐT-GDTrH quy định cấu trúc một chuyên đề
bao gồm: Tên chuyên đề (tên chuyên đề phải phù hợp với nội dung chuyên đề
thiết kế); mạch nội dung của chuyên đề (mạch nội dung kết cấu logic, khoa
học) ; mục tiêu chuyên đề (căn cứ vào chuẩn kiến thức kĩ năng để xác định
yêu cầu cần đạt của chuyên đề; cách thức tổ chức các hoạt động của chuyên
đề và đánh giá chuyên đề (chuyên đề đƣợc tổ chức theo tiến trình 5 hoạt động
bao gồm: hoạt động khởi động, hoạt động hình thành kiến thức mới, hoạt
động luyện tập, hoạt động vận dụng và hoạt động tìm tòi, mở rộng. Cuối
cùng, đánh giá chuyên đề bằng hệ thống câu hỏi cà bài tập tƣơng ứng).
1.2.5. Đánh giá chuyên đề dạy học
Để đánh giá chuyên đề dạy học GV tiến hành xây dựng các câu hỏi và bài
tập tƣơng ứng.

Số lƣợng GV: 4 GV bộ môn Sinh học tại trƣờng THPT Bắc Đông Quan,
huyện Đông Hƣng, tỉnh Thái Bình
Bảng 1.1: Mức độ sử dụng các PPDH dạy học của GV
Các hình thức

Tần suất sử dụng

dạy học

Thƣờng xuyên

Đôi khi

Chƣa sử dụng

Thí nghiệm

2

2

0

Thảo luận nhóm

4

0

0


0

Đóng vai

0

3

1

Ghi chú:
- Thƣờng xuyên: > hoặc = 4 lần/tháng
- Đôi khi: 3 lần/tháng
- Chƣa sử dụng: 0 lần/tháng
12


Qua kết quả thu đƣợc, dạy học theo phƣơng pháp hỏi – đáp và phƣơng pháp
thuyết trình đƣợc sử dụng nhiều nhất.
Bảng 1.2: Những khó khăn gặp phải khi GV dạy học theo chuyên đề
Khó khăn

Đồng

Phân

Không

ý


0

Đánh giá từng cá nhân / nhóm

3

1

0

Quản lí học sinh (trên lớp / ngoài lớp học)

0

4

0

Mất nhiều thời gian chuẩn bị cho bài dạy

Ghi chú:

- Đồng ý: Hoàn toàn nhất trí với ý kiến
- Phân vân: Do dự, đắn đo với ý kiến
- Không đồng ý: Không nhất trí với ý kiến
Các hình thức dạy học thông qua làm thí nghiệm, dạy học dự án, dạy học
chuyên đề, tổ chức thảo luận nhóm, giải quyết vấn đề đƣợc các thầy cô
thƣờng xuyên áp dụng; hình thức diễn giảng hay thuyết trình các thầy cô sử
dụng rất ít, chỉ khi nội dung qua khó cần phải diễn giải nhiều. Các thầy cô đã

thích

thích

46

30

4

26

50

56

16

12

62

6

7

5

26


0

18

57

5

Tự đƣa ra vấn đề mà 40
em quan tâm

27

13

26

54

0

Đề xuất các hƣớng 49

24

7

7

64


và ghi chép
Đọc trong sách giáo 8
khoa để trả lời câu
hỏi
Trao đổi, thảo luận 68
với bạn để giải quyết
1 vấn đề nào đó
Ghi chép vào vở
thực hành
Quan sát tranh trong 62
sách giáo khoa hoặc
trên bảng

giải quyết vấn đề

Phần lớn các em đều yêu thích học môn Sinh học. Trong giờ học các
em thƣờng xuyên đƣợc tổ chức các hoạt động nhƣ: trao đổi, thảo luận với bạn
14


để giải quyết 1 vấn đề nào đó dựa trên kiến thức đã biết hoặc kiến thức thực tế
của các em; làm thí nghiệm hoặc thực hành, điều tra và trải nghiệm thực tế.
Hiện tại, việc nghe GV giảng bài và ghi chép đã không còn sử dụng nhiều và
những hoạt động đó phần lớn HS đều không thích.
Kết luận chƣơng 1
Dựa trên những nghiên cứu trên thế giới và nghiên cứu tại Việt Nam cho
thấy việc thay đổi định hƣớng giảng dạy, việc áp dụng những phƣơng pháp
hay những kĩ thuật dạy học là vô cùng cần thiết.
Thông qua điều tra cho thấy: GV và HS trƣờng THPT Bắc Đông Quan


chuyên

chuyên

đề

đề

Tổ chức dạy học chuyên đề

Sơ đồ 2.1: Quy trình thiết kế và tổ chức dạy học theo chuyên đề
2.1. Thiết kế tài liệu chuyên đề
2.1.1. Nguyên tắc thiết kế
Khi thiết kế tài liệu chuyên đề cần phải đảm bảo tuân thủ những nguyên tắc
sau:
- Căn cứ vào chƣơng trình giáo dục phổ thông mới môn Sinh học năm 2018
khi thiết kế tài liệu chuyên đề cần bám sát yêu cầu cần đạt của chuyên đề đã
đƣợc cụ thể hóa.
- Tài liệu chuyên đề phải đảm bảo tính trọn v n của tri thức.
- Nội dung tài liệu đƣợc trình bày khoa học, logic.
16


2.1.2. Quy trình thiết kế
Để tài liệu chuyên đề có thể đem lại hiệu quả trong giảng dạy cao. Chúng
tôi cần phải trải qua các bƣớc thiết kế theo trình tự nhƣ sau:
1

• Xác định yêu cầu cần đạt chuyên đề

Từ nội dung chuyên đề xác định tài liệu để xây dựng có thể tham khảo một
số nguồn thông tin nhƣ: Sách giáo khoa môn Sinh học, sách bồi dƣỡng HS
giỏi, tài liệu ôn luyện và các bài báo trên tạp chí khoa học có liên quan, ngoài
ra có thể sử dụng nguồn thông tin từ mạng Internet ( các trang wed và diễn
đàn học tập ). Nếu thông tin đƣợc lấy từ mạng Internet nên tham khảo từ các
nguồn đáng tin cậy. Những tƣ liệu cần đƣợc lƣu giữ thông tin và dễ dàng hệ
thống hóa.
Bƣớc 3: Sắp xếp, xử lí thông tin
Khi xác định đƣợc những nội dung cần đƣa vào chuyên đề , tiếp sau đó
GV cần xử lí thông tin theo mục đích của riêng mình và sắp xếp chúng sao
17