ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------

Bùi Phương Thanh

SỰ THAM GIA HOẠT ĐỘNG TỪ THIỆN XÃ HỘI CỦA PHẬT TỬ
TẠI NỘI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2018


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-------------------------Bùi Phương Thanh

SỰ THAM GIA HOẠT ĐỘNG TỪ THIỆN XÃ HỘI CỦA PHẬT TỬ
TẠI NỘI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY

Chuyên ngành: Xã hội học
Mã số: 62 31 03 01
LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. Hoàng Thu Hương
2. PGS.TS. Nguyễn Thanh Xuân

Chủ tịch HĐ chấm LATS cấp ĐHQG


tạo động lực, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thiện
luận án.
Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Xã hội học, trường Đại học
Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện
thuận lợi giúp đỡ cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án.
Tôi xin cảm ơn các Tăng sĩ, phật tử trên các địa bàn khảo sát ở Hà Nội
đã dành thời gian hỗ trợ tôi trong quá trình thu thập thông tin nghiên cứu cho
luận án.
Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình, bạn bè và đồng
nghiệp đã luôn khuyến khích, động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập
và hoàn thiện luận án.

Tác giả luận án

Bùi Phương Thanh


MỤC LỤC
Trang
KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT .................................................................... 4
DANH MỤC CÁC BẢNG .............................................................................. 5
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ...................................................... 7
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 9
Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ................................. 21
1.1. Những nghiên cứu về các cấp độ đóng góp cho hoạt động từ thiện nói
chung .............................................................................................................. 22
1.1.1. Những nghiên cứu về đóng góp cho từ thiện ở cấp độ quốc gia ....... 22
1.1.2. Những nghiên cứu về đóng góp cho từ thiện ở cấp độ tổ chức ......... 23
1.1.3. Những nghiên cứu về đóng góp cho từ thiện ở cấp độ cá nhân ........ 24
1.2. Những nghiên cứu về yếu tố ảnh hưởng đến sự đóng góp từ thiện ... 25

3.3. Đặc điểm của phật tử Tp. Hà Nội tham gia hoạt động từ thiện xã hội
trong mẫu khảo sát........................................................................................ 73
3.3.1. Các đặc trưng nhân khẩu xã hội ........................................................ 73
3.3.2. Mức độ quy thuộc đạo Phật ............................................................... 79
3.3.3. Đặc trưng về niềm tin của phật tử đối với đạo Phật ......................... 81
3.3.4. Sự thực hành nghi lễ và tham gia các hoạt động Phật giáo của phật tử
...................................................................................................................... 86
Chương 4: ĐỘNG CƠ VÀ TÂM THẾ THAM GIA HOẠT ĐỘNG TỪ
THIỆN XÃ HỘI CỦA PHẬT TỬ Ở NỘI THÀNH HÀ NỘI ................... 92
4.1. Quan niệm và sự hiểu biết của phật tử về hoạt động từ thiện xã hội 92
4.1.1. Quan niệm chung của phật tử về từ thiện xã hội ............................... 92
4.1.2. Sự hiểu biết quan niệm của Phật giáo về từ thiện xã hội của phật tử95
4.2. Động cơ tham gia từ thiện xã hội của phật tử tại nội thành Hà Nội102
4.2.1. Tự đánh giá về động cơ tham gia từ thiện của phật tử .................... 103

2


4.2.2. Đánh giá về động cơ của phật tử qua biểu hiện hành vi khi tham gia từ
thiện ............................................................................................................ 114
4.3. Tâm thế tham gia từ thiện xã hội của phật tử tại nội thành Hà Nội118
Chương 5: HÀNH ĐỘNG THAM GIA CÁC HOẠT ĐỘNG TỪ THIỆN
XÃ HỘI CỦA PHẬT TỬ Ở NỘI THÀNH HÀ NỘI ............................... 124
5.1. Hành động lựa chọn đối tượng trợ giúp hoạt động từ thiện xã hội của
phật tử .......................................................................................................... 124
5.2. Hành động lựa chọn kênh đóng góp từ thiện xã hội của phật tử tại nội
thành Hà Nội ................................................................................................ 130
5.2.1. Các kênh đóng góp chủ yếu cho hoạt động từ thiện của phật tử .... 130
5.2.2. Lý do lựa chọn kênh từ thiện để đóng góp khoản từ thiện lớn nhất 141
5.3. Hình thức đóng góp cho các hoạt động từ thiện xã hội của phật tử 144


Công tác xã hội

CTXH

Câu lạc bộ

CLB

Thành phố

Tp

Đại hội

ĐH

4


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1: Cơ cấu mẫu của cuộc khảo sát………………………………...…62
Bảng 3.1: Số lượng phật tử của cả nước và Hà Nội năm 2009 theo cơ cấu giới
tính (đơn vị người)………………………………………………………....70
Bảng 3.2: Đặc trưng nhân khẩu xã hội của phật tử tham gia từ thiện xã hội ở
nội thành Hà Nội…………………………………………………………...73
Bảng 3.3: Bảng mô tả về phân bố biến số tuổi của phật tử tham gia TTXH ở
nội thành Hà Nội...........................................................................................75
Bảng 3.4: Phân bố nghề nghiệp của phật tử tham gia TTXH ở nội thành Hà
Nội................................................................................................................77


TTXH

của

phật

tử

ở

nội

thành

Hà

Nội………………………………………………………………………..136
Bảng 5.3: Kết quả các mô hình hồi quy logistics về các yếu tố ảnh hưởng
đến lựa chọn kênh đóng góp TTXH của phật tử ở nội thành Hà
Nội..............................................................................................................138
Bảng 5.4: Kết quả các mô hình hồi quy logistics về các yếu tố ảnh hưởng đến
lựa chọn kênh đóng góp TTXH của phật tử ở nội thành Hà Nội sau khi loại
biến tuổi......................................................................................................139
Bảng 5.5: Kết quả các mô hình hồi quy logistics về yếu tố mức độ quy thuộc
đạo Phật và yếu tố động cơ tôn giáo ảnh hưởng đến lựa chọn kênh đóng góp
TTXH của phật tử ở nội thành Hà Nội.........................................................140
Bảng 5.6: Khoản tiền đóng góp lớn nhất của phật tử ở nội thành Hà Nội trong
năm 2016 cho hoạt động TTXH..................................................................141
Bảng 5.7: Yếu tố tuổi và mức độ niềm tin ảnh hưởng đến lựa chọn hình thức

cho hoạt động TTXH thông qua chùa chiền và câu lạc bộ phật tử.............143
Biểu 5.5: Các hình thức đóng góp cụ thể cho hoạt động TTXH của phật tử ở
nội thành Hà Nội trong năm 2016………………………………………..145

7


Biểu 5.6: Các hình thức đóng góp cho hoạt động TTXH của phật tử ở nội
thành Hà Nội theo quan điểm đạo Phật…………………………………..147
Biểu 5.7: Vai trò của phật tử ở nội thành Hà Nội trong hoạt động từ thiện xã
hội………………………………………………………………………...156
Biểu 5.8: Tính chất vai trò tham gia của phật tử ở nội thành Hà Nội trong các
hoạt động TTXH………………………………………………………….157

8


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Có thể thấy, hoạt động từ thiện xã hội hiện nay có nhiều hình thức, loại
hình khác nhau và nhận được sự quan tâm từ phía Nhà nước, cá nhân đến các
tổ chức xã hội và tổ chức tôn giáo.
Hoạt động từ thiện xã hội của phật tử nói riêng và của các tổ chức tôn
giáo nói chung (trong đó có Phật giáo) là một hiện tượng xã hội cần được nghiên
cứu thuộc lĩnh vực xã hội học tôn giáo. Bởi xung quanh hiện tượng xã hội này
đã và đang có những tranh luận xoay quanh khái niệm từ thiện và phật tử tham
gia hoạt động từ thiện cũng như đã xuất hiện các quan điểm và trường phái lý
thuyết khác nhau giải thích hiện tượng tham gia hoạt động từ thiện của phật tử.
Có quan điểm cho rằng, hoạt động từ thiện của phật tử gắn với đạo đức, nhân
sinh và lòng từ bi của đạo Phật nhưng cũng có những tranh luận hoạt động từ

cho người dân làm việc thiện … những người có đạo đóng góp từ thiện cao hơn
hẳn những người không tín đạo” [Viện Nghiên cứu xã hội kinh tế và môi
trường, 2015, tr.36]. Từ thiện của Phật giáo chưa có sự quản lý về những hoạt
động này, sự tham gia hoạt động từ thiện mới dừng lại do thói quen và những
hoạt động tự phát. Hòa thượng Thích Như Niệm (2011) đã có những phân tích
về hạn chế của hoạt động từ thiện Phật giáo trong thời gian qua và đặt ra vấn
đề cần thay đổi tư duy trong công tác từ thiện.
Nghiên cứu về từ thiện xã hội của Phật giáo nói chung và phật tử nói
riêng chưa được quan tâm nhiều. Một số nghiên cứu về hoạt động từ thiện củ
Phật giáo tập trung vào các khía cạnh sau: trong những cách thức thực hiện
trách nhiệm xã hội [Nguyễn Tài Đông, 2013], thực hiện chức năng liên kết xã
hội [Nguyễn Thị Minh Ngọc, 2013] và có thể tiến tới phát triển mô hình công
tác xã hội gắn với Phật giáo [Hoàng Thu Hương, 2012; Nguyễn Ngọc Hường,
2012; Nguyễn Thị Kim Hoa và các cộng sự, 2012; Nguyễn Hồi Loan, 2015].

10


Trước thực trạng như vậy một số câu hỏi được đặt ra như: Phật tử tham gia hoạt
động TTXH có những đặc điểm như thế nào? Quan niệm, động cơ, tâm thế và
hành động tham gia từ thiện xã hội của phật tử hiện nay ra sao? Yếu tố nào tác
động đến quan niệm, động cơ, tâm thế và hành động tham gia hoạt động từ
thiện xã hội của phật tử? Đó là những câu hỏi cần có câu trả lời xác đáng.
Với những lý do trên, việc nghiên cứu: “Sự tham gia hoạt động từ thiện
xã hội của Phật tử tại nội thành Hà Nội hiện nay” là việc làm cần thiết nhằm
chỉ ra quan niệm, động cơ, tâm thế, hành động tham gia hoạt động từ thiện xã
hội của phật tử và những yếu tố tác động đến sự tham gia này. Đề tài lựa chọn
địa bàn Hà Nội để nghiên cứu bởi đây là địa bàn đáp ứng được những yêu cầu
nghiên cứu trong giới hạn nguồn lực cho phép của một nghiên cứu thực nghiệm.
Hà Nội là trung tâm Phật giáo lớn của cả nước có tới gần 2000 ngôi tự viện và

3.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về các khái niệm, lý thuyết hành động xã
hội, lý thuyết về từ thiện xã hội và lý thuyết sự lựa chọn duy lý về tôn giáo để
mô tả thực trạng tham gia hoạt động từ thiện xã hội của phật tử, luận án hướng
tới làm sáng tỏ logic tham gia hoạt động từ thiện cũng như các nhân tố ảnh
hưởng đến động cơ, tâm thế và hành động tham gia từ thiện xã hội của phật tử
tại nội thành Hà Nội hiện nay.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Hệ thống hóa một số khái niệm về từ thiện xã hội, phật tử, sự tham gia
từ thiện xã hội của phật tử và một số lý thuyết nghiên cứu xã hội học về tôn
giáo và sự tham gia từ thiện xã hội để thiết kế nghiên cứu và lựa chọn phương
pháp nghiên cứu về sự tham gia từ thiện xã hội của phật tử.
- Mô tả các đặc điểm hoạt động từ thiện của Phật giáo ở Việt Nam hiện
nay.
- Tìm hiểu đặc điểm nhóm phật tử tham gia hoạt động từ thiện xã hội ở
Hà Nội về đặc điểm nhân khẩu xã hội (giới tính, học vấn, độ tuổi, nghề nghiệp)

12


và đặc trưng tôn giáo (mức độ quy thuộc đạo Phật, niềm tin, sự thực hành nghi
lễ Phật giáo của phật tử).
- Phân tích quan niệm, động cơ, tâm thế và hành động tham gia các hoạt
động từ thiện xã hội của phật tử cũng như các yếu tố tác động đến động cơ, tâm
thế và hành động tham gia hoạt động từ thiện của họ.
4. Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Hành động tham gia hoạt động từ thiện xã hội
của phật tử tại nội thành Hà Nội.
Khách thể nghiên cứu: Phật tử tại nội thành Hà Nội
Đối tượng khảo sát: Phật tử tham gia hoạt động từ thiện xã hội tại nội

nhóm đối tượng khảo sát chính này, một số nhóm đối tượng khác có liên quan
đến hoạt động từ thiện của phật tử như Tăng sĩ Phật giáo, Đại diện quản lý tôn
giáo về mặt Nhà nước và Giáo hội Phật giáo, các đối tượng được thụ hưởng
của hoạt động từ thiện. Tuy vậy, với mục tiêu làm sáng tỏ logic của hành động
tham gia hoạt động từ thiện xã hội của phật tử, nên nghiên cứu này tập trung
chính vào nhóm đối tượng khảo sát chính là phật tử tham gia hoạt động từ thiện
xã hội ở nội thành Hà Nội. Bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng khảo sát thêm
nhóm tăng sĩ Phật giáo và quan sát một số đối tượng thụ hưởng hoạt động từ
thiện xã hội để góp phần làm sáng tỏ cơ sở các quan điểm về từ thiện xã hội
của Phật tử, song chưa có điều kiện để khảo sát nhóm quản lý Nhà nước về tôn
giáo, đại diện GHPGVN và đối tượng thụ hưởng của hoạt động từ thiện xã hội.
+ Để có thể hiểu đầy đủ về hoạt động TTXH của phật tử, cần xem xét
hành động tham gia hoạt động TTXH của phật tử trong bối cảnh kinh tế - xã
hội và thể chế tôn giáo. Tuy nhiên, với mục tiêu tập trung vào hành động tham
gia hoạt động TTXH và hướng đến trả lời câu hỏi tôn giáo có ảnh hưởng như
thế nào tới hành động tham gia hoạt động TTXH, nghiên cứu này giới hạn việc
xem xét sự tác động của các yếu tố chủ quan của các phật tử (đặc trưng nhân

14


khẩu xã hội và đặc trưng tôn giáo) có ảnh hưởng như thế nào tới hành động
tham gia TTXH, chưa xem xét sự tác động của các yếu tố khách quan.
5. Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu
5.1. Câu hỏi nghiên cứu
Phật tử tham gia hoạt động TTXH có những đặc điểm như thế nào?
Quan niệm, động cơ, tâm thế và hành động tham gia từ thiện xã hội của
phật tử hiện nay ra sao?
Yếu tố nào tác động đến quan niệm, động cơ, tâm thế và hành động tham
gia hoạt động từ thiện xã hội của phật tử?

Hành

văn hóa,

động

xã hội và

Phật tử ở

tham gia

đặc điểm

Hà Nội

hoạt động
từ thiện

Phật giáo

Lựa chọn
kênh
đóng góp

Hình thức
đóng góp

xã hội


chất nghiên cứu khám phá, nên nghiên cứu này tập trung xem xét mối quan hệ
giữa các biến số nhân khẩu xã hội của Phật tử và biến số tôn giáo cũng như
động cơ, tâm thế tham gia hoạt động TTXH với hành động tham gia hoạt động
TTXH.
Mối quan hệ giữa các biến số
- Biến

độc lập có vai trò là yếu tố tác động đến biến phụ thuộc mà cụ thể

là các yếu tố về giới tính, độ tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, mức độ quy
thuộc đạo Phật, niềm tin với đạo Phật và sự thực hành nghi lễ sẽ có ảnh hưởng
đến quan niệm về TTXH của phật tử, động cơ, tâm thế và hành động lựa chọn
đối tượng trợ giúp, hành động lựa chọn kênh đóng góp TTXH, hình thức đóng
góp TTXH và vai trò của phật tử tham gia TTXH. Bên cạnh đó biến quan niệm,
tâm thế, động cơ cũng đóng vai trò là yếu tố có thể tác động đến hành động
TTXH của phật tử.
- Yếu tố về bối cảnh kinh tế, xã hội và đặc điểm Phật giáo Việt Nam
đóng vai trò là cơ sở thực tiễn và là yếu tố hỗ trợ giải thích các vấn đề nghiên
cứu.
7. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, nội dung chính của luận
án được kết cấu trong 5 chương như sau:
- Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Đây là chương tập trung phân
tích những luận điểm chính mà những nghiên cứu trong nước và nước ngoài đã
bàn đến từ thiện và phật tử ở Việt Nam. Những nghiên cứu về từ thiện xã hội

17


trên thế giới và trong nước được tìm hiểu trong luận án liên quan đến các vấn

nghiệp, tình trạng hôn nhân) và đặc trưng tôn giáo gồm mức độ quy thuộc của
đạo Phật, niềm tin và sự thực hành nghi lễ của phật tử. Những phân tích này
giúp cho việc phân tích sâu hơn các chương sau và là cơ sở để phân tích các
yếu tố tác động đến sự tham gia hoạt động từ thiện của phật tử.
- Chương 4: Động cơ và tâm thế tham gia hoạt động từ thiện xã hội của
phật tử ở nội thành Hà Nội. Chương này, sẽ bàn luận đến quan niệm của phật
tử về từ thiện xã hội, động cơ tham gia từ thiện xã hội của phật tử và tâm thế
tham gia hoạt động từ thiện của họ ra sao? Bên cạnh đó còn chỉ ra các yếu tố
ảnh hưởng đến quan niệm, tâm thế và động cơ tham gia các hoạt động từ thiện
của phật tử.
- Chương 5: Hành động tham gia từ thiện xã hội của phật tử. Chương
cuối cùng của luận án tập trung làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến việc tham
gia vào các hoạt động từ thiện của phật tử trên các chiều cạnh hành động lựa
chọn đối tượng trợ giúp, hành động lựa chọn kênh đóng góp, hình thức đóng
góp cho các hoạt động từ thiện, vai trò trong các hoạt động từ thiện.
8. Những đóng góp mới của luận án
Mặc dù chỉ đây chỉ là một nghiên cứu có tính chất khám phá song luận
án cũng có những đóng góp nhất định về mặt lý luận cũng như nội dung. Những
đóng góp mới của luận án được thể hiện ở những điểm sau:
Trước tiên luận án có những đóng góp mới cho chuyên ngành xã hội học
tôn giáo. Nghiên cứu về xã hội học tôn giáo thời gian qua đã nhận được sự quan
tâm nhất định của các tổ chức và cá nhân. Tuy nhiên, nếu so sánh với các lĩnh
vực nghiên cứu chuyên biệt khác của xã hội học như: giới, gia đình, nông thôn,
đô thị,...những nghiên cứu xã hội học tôn giáo còn chưa nhiều. Vì vậy, đây là
công trình góp phần bổ sung vào lĩnh vực nghiên cứu xã hội học tôn giáo thêm
phong phú và đa dạng hơn cũng như cung cấp những tri thức mới cho chuyên
ngành xã hội học tôn giáo.

19


với ngân sách 22,1 tỷ USD; Quỹ Bill & Melinda Gates Foundation với ngân
sách 34,6 tỷ USD; Quỹ Stichting INGKA Foundation ở Thụy Điển với ngân
sách 36 tỷ USD [Diệp Vũ, 2014]. Điều đó cho thấy, hoạt động từ thiện diễn ra
rất phổ biến ở các nước trên thế giới.
Được hình thành khá sớm, vì vậy từ thiện là một chủ đề được quan tâm
nghiên cứu của các học giả trong thời gian qua. Trong quá trình tìm hiểu tài
liệu về vấn đề này, có thể thấy, nghiên cứu về hoạt động từ thiện thường tập
trung vào một số nhóm vấn đề như sau: Những nghiên cứu về đóng góp từ thiện
nói chung; Nghiên cứu về một số yếu tố tác động đến sự đóng góp từ thiện;
Hoạt động từ thiện của tôn giáo. Bên cạnh đó là những nghiên cứu về phật tử
tại Việt Nam.

21