PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO TP. ĐỒNG HỚI
TRƯỜNG THCS HẢI ĐÌNH
----------

CHUYÊN ĐỀ:
MỘT SỐ GIẢI PHÁP RÈN LUYỆN HỌC SINH KỸ NĂNG
KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG KÊNH HÌNH
MÔN LỊCH SỬ LỚP 7

Đồng Hới, 11/2018


MỤC LỤC
I. LÝ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ.......................................................................................3
II. MỤC ĐÍCH CỦA CHUYÊN ĐỀ..............................................................................4
III. MỘT SỐ GIẢI PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH....5
1. Công tác chuẩn bị......................................................................................................5
a. Thiết kế giáo án của giáo viên...............................................................................5
b. Chuẩn bị bài học của học sinh..............................................................................5
2. Thực hiện quy trình khai thác kênh hình trong giảng dạy Lịch sử.............................6
3. Rèn luyện các kĩ năng khai thác kênh hình...............................................................6
a. Loại kênh hình là bản đồ, lược đồ.........................................................................6
b. Kĩ năng khai thác tranh ảnh..................................................................................9
c. Kĩ năng khai thác các đoạn phim tư liệu về lịch sử.............................................13
IV. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.....................................................................................14
V. KẾT LUẬN...............................................................................................................14
VI. KIẾN NGHỊ.............................................................................................................. 15

Trang |2



tốt kênh hình trong học tập bộ môn Lịch sử là một yêu cầu cấp thiết và mang tính quyết
định đến sự thành công trong dạy - học của GV và HS.
Kênh hình được sử dụng trong dạy học lịch sử ở bậc THCS hiện nay rất đa dạng
và phong phú. Tập tranh ảnh lịch sử thế giới và lịch sử Việt Nam đã được phân bổ đầy
đủ cho các trường. Riêng SGK lịch sử 7 trong toàn bộ chuơng trình có 30 bài thì đã có
69 kênh hình đuợc đưa vào, bình quân mỗi bài gần 2 kênh hình, bên cạnh đó nhờ công
nghệ thông tin giáo viên còn cung cấp thêm một số kênh hình mà SGK không có. Thực
tiễn trên đã đóng góp rất lớn đến việc thành công trong dạy học lịch sử. Cha ông ta từng
dạy: “Trăm nghe không bằng một thấy” đúng như vậy bằng chứng từ một kết quả nghiên
cứu cho thấy HS nhớ được 30% nếu chỉ nghe bằng tai, còn nếu cả nghe lẫn nhìn sẽ nhớ
được 50% kiến thức. Như vậy nếu chúng ta giúp cho HS có được kĩ năng khai thác tốt
kênh hình thì hiệu quả học tập lịch sử của em sẽ đạt kết quả cao.
Thực tế giảng dạy vừa qua ở Trường THCS Hải Đình, tôi thấy bên cạnh những
thành công trong việc tổ chức cho HS khai thác nội dung kiến thức ở kênh hình, thì còn
những hạn chế sau:

Trang |3


- Trong giảng dạy, đôi khi GV mới dừng lại ở việc sử dụng kênh hình để minh họa
kiến thức về con người, sự việc, địa điểm chứ chưa đi sâu khai thác để nâng cao chất
lượng dạy học. Nếu có sử dụng để khai thác kiến thức thì giáo viên chỉ huy động một số
học sinh khá, giỏi trình bày lược đồ, bản đồ và khám phá tranh ảnh mà chưa giành cho
đối tượng học sinh đại trà. Cho nên đối tượng học sinh yếu kém ít được chú ý và hầu
như không có cơ hội được tham gia hoạt động, điều này không những làm học sinh hiểu
chưa sâu kiến thức mà còn có thể làm cho học sinh thêm tự ti về năng lực của mình thậm
chí chán nản về môn học.
- Một số học sinh còn lười học và chưa có sự say mê môn học Lịch sử, cho nên
việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử...còn hạn chế. Nhiều em chưa độc
lập suy nghĩ để trả lời một câu hỏi mà chỉ đọc lại máy móc trong sách giáo khoa hay chỉ

việc rèn các kĩ năng cho học sinh đặc biệt kĩ năng khai thác kênh hình nhằm phát huy
tính tích cực, chủ động trong việc lĩnh hội tri thức, giúp học sinh dễ nhớ, nhớ lâu sự kiện
lịch sử đặc biệt các cuộc khởi nghĩa, các cuộc kháng chiến. Cũng từ đó giúp học sinh
biết rút ra nội dung kiến thức qua các kênh hình, biết nhận xét, so sánh các sự kiện lịch
sử tạo nên hứng thú cho các em khi học tập các môn học.
Trang |4


Thông qua bài học rèn cho các em sự tự tin và cách trình bày hay thuyết trình một
vấn đề, ngoài ra qua sử dụng kênh hình học sinh còn được giáo dục lòng tự hào dân tộc,
khơi dậy trách nhiệm của mỗi học sinh đối với gia đình và đối với dân tộc. Đó chính là
mục đích của đề tài “Một số giải pháp rèn luyện cho học sinh kỹ năng khai thác và sử
dụng kênh hình môn Lịch sử lớp 7”.
Đề tài giúp các em rèn luyện cho mình những kĩ năng cần thiết trong việc khai
thác kênh hình, từ đó rút ra được những kiến thức của bài học nhằm góp phần nâng cao
chất lượng môn học.
III. MỘT SỐ GIẢI PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG
KÊNH HÌNH
1. Công tác chuẩn bị.
Để có một giờ học thành công, đạt hiệu quả ngoài việc GV kết hợp rất nhiều yếu
tố khác thì không thể thiếu sự chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp của cả GV và học sinh.
a. Thiết kế giáo án của giáo viên
Phải có quá trình chuẩn bị công phu về nội dung về phương pháp, phương tiện dạy
học. Mỗi loại bài khác nhau thì GV lại phải lựa chọn, áp dụng các hình thức và phương
pháp dạy học khác nhau để giờ dạy đạt hiệu quả cao.
Giáo viên chuẩn bị bài soạn chu đáo bao nhiêu thì giúp học sinh tiếp thu bài
nhanh, chủ động trong giờ học bấy nhiêu. Ngoài việc chuẩn bị kĩ kiến thức theo chuẩn
kiến thức chuẩn kĩ năng giáo viên cần chuẩn bị chu đáo kênh hình cần dùng trong tiết
học. Các câu hỏi gợi mở về kiến thức giúp học sinh hiểu qua việc khai thác kênh hình;
chú ý thời gian sử dụng kênh hình, cách đưa kênh hình; hướng dẫn học sinh quan sát

được tiến hành một cách thường xuyên trong suốt các tiết học, các lớp học ở bậc THCS
theo một một hệ thống từ thấp đến cao. Do đó, nó phải đuợc tiến hành đồng bộ ở tất cả
các giáo viên dạy cùng bộ môn trong trường. Những kĩ năng cơ bản nhất trong khai thác
kênh hình mà học sinh lớp 7 chưa thực hiện được là do chưa được sự rèn luyện ở các lớp
dưới. Thực tế trên sẽ là sự trở ngại không nhỏ cho giáo viên phát triển những kĩ năng cao
hơn trong khai thác kênh hình cho học sinh. (Giả thiết)
Để khắc phục, tôi đã thực hiện đúng quy định các bước tổ chức khai thác kênh
hình mà tài liệu bồi dưỡng thường xuyên chu kỳ III (2004 - 2007) đã hướng dẫn. Cụ thể
GV cần chú ý rèn luyện cho học sinh những kĩ năng:
- Kĩ năng quan sát, mô tả.
- Kĩ năng thuyết trình, nhận xét.
- Kĩ năng phân tích, nhận định đánh giá.
Để rèn luyện được các kĩ năng đó, trong việc tổ chức khai thác kênh hình, giáo
viên tiến hành các bước sau:
+ Hướng dẫn học sinh tiếp cận hệ thống kênh hình.
Về cơ bản, hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử hiện nay, gồm có hai
loại chính sau:
Loại 1: Lược đồ, biểu đồ.
Loại 2: Hình ảnh lịch sử. Trong loại hình ảnh lịch sử lại có hai nhóm chính: Nhóm
hình ảnh minh họa tình hình quân sự, kinh tế, văn hoá, chính trị, khoa học kĩ thuật, công
trình văn hóa…và nhóm hình ảnh về nhân vật lịch sử.
+ Nêu mục đích làm việc với kênh hình.
+ Tùy từng loại kênh hình giáo viên đưa ra những câu hỏi gợi ý khác nhau để học
sinh có cơ sở khai thác kiến thức.
+ Cuối cùng HS nhận xét, bổ sung và GV đi đến kết luận.
3. Rèn luyện các kĩ năng khai thác và sử dụng kênh hình
a. Loại kênh hình là bản đồ, lược đồ
Rèn luyện kĩ năng khai thác lược đồ giúp học sinh nắm vững kiến thức, trình bày
chính xác, mạch lạc diễn biến của các cuộc kháng chiến, cuộc khởi nghĩa trên lược đồ.
Để làm được điều đó cần có sự chuẩn bị chu đáo của cả giáo viên và học sinh.

Trang |7


kĩ năng trên bằng các câu hỏi gợi ý. Để thúc đẩy sự quan sát của học sinh, tôi thực hiện
các bước sau:
Bước 1: Yêu cầu học sinh xác định chủ đề của lược đồ (bản đồ). Đọc phần chú
giải hãy cho biết những ký hiệu nào phản ánh trọng tâm chủ đề.
Bước 2: Cho học sinh xác định mối quan hệ giữa các ký hiệu với kiến thức trọng
tâm.
Bước 3: Đưa ra một số câu hỏi gợi mở giúp học sinh hiểu hơn nội dung của bài.
Bước 4: Qua tìm hiểu trên, yêu cầu học sinh mô tả (hoặc tường thuật) diễn biến
trên lược đồ?
Bước 5: HS thảo luận về các vấn đề liên quan đến chiến dịch hoặc cuộc kháng
chiến như cách đánh, nguyên nhân thắng lợi…
- Đối với học sinh: Muốn khai thác bản đồ, lược đồ, HS cần thực hiện tốt các
công việc sau:
1. Quan sát tổng quát, tìm chủ đề (tên)của bản đồ, lược đồ.
2. Đọc phần chú giải để xác định những ký hiệu nào phản ánh kiến thức trọng tâm
của chủ đề.
3. Xác định mối quan hệ giữa các ký hiệu với kiến thức trọng tâm.
4. Thực hiện tốt mô tả, tường thuật.
5. Thảo luận về các vấn đề liên quan đến cuộc kháng chiến hay cuộc khởi nghĩa…
Ví dụ: Khi dạy bài 14 “Ba lần kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên
(thế kỉ XIII)” trong mục I. 2 “ Nhà Trần chuẩn bị và tiến hành kháng chiến chống quân
Mông Cổ” thì học sinh cần phải khai thác hình 30 “Lược đồ diễn biến cuộc kháng chiến
lần thứ nhất chống quân xâm lược Mông Cổ” học sinh cần phải:

Trang |8



được xem là những tư liệu quý. Khai thác tranh, ảnh lịch sử là một trong những cách tiếp
cận lịch sử tốt nhất, có khả năng đưa lại hiệu quả giáo dục cao nhưng lại không phải là
một công việc đơn giản, dễ thực hiện. Ở đây ngoài vấn đề nhận thức nội dung lịch sử
qua tư liệu tranh hay ảnh lịch sử còn có vấn đề rèn luyện óc quan sát và khả năng vận
dụng phương pháp mô tả.
Qua thời gian giảng dạy tôi thấy việc rèn luyện cho học sinh các kĩ năng trên
thường đạt hiệu quả cao khi các em được tiếp cận với các tư liệu tranh, ảnh dưới sự
hướng dẫn có phương pháp của giáo viên. Để đạt hiệu quả cao trong khai thác kênh hình
GV cần lưu ý HS trong tranh, ảnh lịch sử lại có những nhóm sau:

Trang |9


Nhóm 1: Hình ảnh minh họa tình hình quân sự : (Bài 13 – Hình 27 – Hình chiến
binh thời Trần ;Bài 14 – hình 29 Hình vẽ quân Mông cổ; Bài 9 – Hình 19 – Toàn cảnh cố
đô Hoa Lư ; Bài 16 – Hình 40 Di tích thành nhà Hồ…) ;
+ Hình ảnh minh họa tình hình kinh tế: Bài 2 – Hình 2 Hội chợ ở Đức; Bài 12hình 23 – Bát men ngọc thời Lý; Bài 13 – Hình 28 Ấm gốm (thế kỉ XII – XIII)…), chính
trị (Bài 9 : Hình 19 – Toàn cảnh cố đô Hoa Lư – Ninh Bình; Bài 16 – Hình 40 - Di tích
thành nhà Hồ …)
+ Hình ảnh minh họa tình hình khoa học kĩ thuật (Bài 4 GV sưu tầm tranh 4 phát
minh lớn về khoa học kỉ thuật của Trung Quốc thời phong kiến)
+ Hình ảnh phản ánh công trình văn hóa, nghệ thuật kiến trúc lịch sử: Bài 3 –
Hình 6: Ma – đô - na bên cửa sổ; Bài 4 – Hình 8 Tượng gốm trong lăng mộ Tần Thủy
Hoàng, hình 9 – Cố cung; Bài 5 – Hình 11 – Cổng vào động 1 đền hang A- jan – ta; Bài
11- Hình 24 Tượng Phật A- di -đà, hình 25- Chùa Một cột, Hình 26 – Hình rồng thời Lý;
Bài 15: Hình 37 – Tháp Phổ Minh, hình 38 – Hình đầu rồng men lục…
Nhóm 2: Hình ảnh về nhân vật lịch sử : Bài 2 - hình 4 : Cô – lôm – bô, Bài 7 : M.
Lu – thơ ; Bài 14 hình 34 : Tượng Trần Hưng Đạo ; Bài 20 - Hình 47 : Nguyễn Trãi ; Bài
26 : Hình 58 Tượng đài Quang Trung ; Bài 20 – Hình 69 Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu
Trác.

Ví dụ: Khi dạy bài 13: Nước Đại Việt ở thế kỉ XIII thì học sinh cần khai thác hình:
27 Hình chiến binh thời Trần trang 52 và để khai thác hình ảnh này học sinh cần phải:

Hình 27: Hình chiến binh thời Trần
- Quan sát toàn bộ bức tranh và xác định chủ đề của hình 27: Chiến binh thời
Trần
- Miêu tả bức tranh: Bức tranh có hai phần: Phần bên trái vẽ chiến sĩ đấu võ mình
trần đóng khố, đầu chít khăn, tóc cắt ngắn, thân hình vạm vỡ, tay khiên, tay giáo và ở
trong tư thế sẵn sàng lao vào cuộc đọ sức. Phía bên phải hình vẽ đầu con voi chiến.
- Nêu nội dung bức tranh: Qua bức tranh chứng tỏ dưới thời Trần nhân dân ta
thường xuyên luyện tập võ nghệ, sẵn sàng chống ngoại xâm bảo vệ tổ quốc. Lực lượng
quân đội hùng manh, gồm nhiều binh chủng và có cả tượng binh.
- Rút ra đánh giá từ bức tranh: phản ảnh tinh thần thượng võ của dân tộc ta với chủ
trương đúng đắn “quân lính cốt tinh nhuệ chứ không cốt đông”
- Bày tỏ thái độ: Khâm phục, lòng tự hào dân tộc, biết ơn tổ tiên và ý thức kế thừa
truyền thống trong công cuộc bảo vệ Tổ quốc.
Như vậy, qua khai thác hình 27 trang 52 SGKLS 7, HS đã tiếp nhận được phần cơ
bản của nội dung bài học, qua đó giúp giáo viên chuyển tải được lượng kiến thức cơ bản
của bài học đến học sinh trên cơ sở đó phát triển các kĩ năng quan sát, miêu tả, tự rút ra
nội dung, đánh giá nội dung từ bức tranh và bày tỏ thái độ của mình về lực lượng quân
đội của nước ta thời Trần.
T r a n g | 11


* Nhóm hình ảnh nhân vật lịch sử. Phương pháp là tìm hiểu hoạt động của nhân
vật lịch sử để đi đến hoàn thiện.
Để giúp HS khai thác tốt tranh ảnh nhân vật lịch sử, từ đó tạo được biểu tượng về
nhân vật lịch sử, góp phần thực hiện tốt việc giáo dục nhân cách, đạo đức cách mạng cho
HS, tôi thường xuyên hướng dẫn và hình thành cho HS kĩ năng khai thác tranh ảnh lịch
sử. Để thúc đẩy sự quan sát và hiểu sâu kiến thức của HS, tôi giao cho học sinh việc

- Biết quan sát, nhận diện đúng loại tranh ảnh lịch sử.
- Nêu được những đặc điểm nổi bật về nhân vật (tính cách, công lao đối với lịch
sử).
- HS nhận thức được nhân vật chính diện hay phản diện.
Qua đó tạo được biểu tượng về nhân vật lịch sử, góp phần thực hiện tốt việc giáo
dục đạo đức học sinh.
c. Kĩ năng khai thác các đoạn phim tư liệu về lịch sử
Phim tư liệu là loại kênh hình có sức thu hút lớn đến học sinh và được sự quan tâm
của các nhà giáo dục và những giáo viên dạy Lịch sử. Phim tư liệu được xây dựng dựa
trên những hình ảnh có thật hoặc những biến cố của sự kiện, nhân vật lịch sử xảy ra tại
thời điểm nhất định trong lịch sử, nó cung cấp tư liệu, sự kiện trực quan có hệ thống,
loogic chặt chẽ, có khả năng làm sống lại sự kiện, hiện tượng lịch sử.
Sử dụng các đoạn phim tư liệu trong dạy học lịch sử kích thích hứng thú học tập,
thu hút quan sát, tập trung ở học sinh. Phim tư liệu được sử dụng chủ yếu minh họa hoặc
nhằm cung cấp kiến thức bài học.
Đây là loại kênh hình không có trong SGK vì vậy học sinh không thể chuẩn bị
trước những nội dung cần tìm hiểu qua đoạn phim tư liệu. Tùy theo mục đích của giáo
viên sử dụng đoạn phim đó là để minh họa hay cung cấp kiến thức mới giáo viên sẽ đặt
ra những yêu cầu riêng cho học sinh.
Sử dụng với mục đích minh họa GV phải cung cấp các sự kiện liên quan đến đoạn
phim tư liệu sau đó sử dụng một đoạn phim được xây dựng từ những sự kiện đó để minh
họa nhằm tạo biểu tượng lịch sử cho HS đồng thời giúp các em ghi nhớ các sự kiện.
Nếu sử dụng phim để cung cấp kiến thức mới GV đặt ra vấn đề cần giải quyết
như:
+ Đoạn phim phản ánh sự kiện hoặc địa danh, loại hình nghệ thuật gì?
+ Hãy nêu nội dung lịch sử được phản ánh qua đoạn phim tư liệu hoặc qua đoạn
phim giải thích cho em hiểu vấn đề gì? Ở đâu?
+ Em có suy nghĩ, nhận xét gì về... (vị trí địa lý của địa danh; vai trò lãnh đạo; tinh
thần chiến đấu...)
Các bài trong chương trình 7 có thể sử dụng phim tư liệu như bài 19 – GV sưu

việc tổ chức cho học sinh khai thác tốt kênh hình trong học tập bộ môn Lịch sử về lý
luận, phương pháp tiến hành, rèn luyện kĩ năng từ thấp đến cao.
2. Việc rèn luyện kĩ năng này phải được giáo viên tiến hành thường xuyên trên lớp
và phải có sự chuẩn bị tốt ở nhà của cả giáo viên và học sinh. Cần chú trọng tăng cường
hơn nữa trong việc rèn luyện kĩ năng khai thác kênh hình cho HS thông qua các bài tập
về nhà và phần dặn dò chuẩn bị cho bài mới.
3. Câu hỏi để phát triển kĩ năng cho học sinh phải đi theo trình tự: Quan sát, nhận
diện, miêu tả, thể hiện cảm xúc, trình bày diễn biến, nhận xét, so sánh, đánh giá rút ra
bài học, theo đúng phương châm: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư
duy trừu tượng đến thực tiễn”.
V. KẾT LUẬN
“ Rèn luyện học sinh kĩ năng khai thác và sử dụng kênh hình môn lịch sử lớp 7” là
chuyên đề nhằm giúp HS lớp 7 khắc phục được những hạn chế trong việc khai thác kênh
hình, từ đó giúp các em phát triển kĩ năng tự khai thác tốt kênh hình trong học tập lịch
sử, góp phần nâng cao chất lượng học tập bộ môn Lịch sử nói chung và môn Lịch sử 7
nói riêng. Trong đề tài, bản thân đã sử dụng các biện pháp sau:
- Thực hiện đúng qui trình tổ chức khai thác kênh hình trong giảng dạy lịch sử.
- Củng cố cho học sinh những kĩ năng cơ bản thiết yếu trong khai thác kênh hình.
- Rèn luyện kĩ năng khai thác và sử dụng bản đồ, lược đồ.
- Rèn luyện cho HS kĩ năng khai thác tranh ảnh.
T r a n g | 14


- Rèn luyện cho HS kĩ năng khai thác các đoạn phim tư liệu về lịch sử
Từ đó đã rèn luyện cho học sinh biết và đến thực hiện thành thạo các kĩ năng:
quan sát, nhận diện, miêu tả, thể hiện cảm xúc, trình bày diễn biến, nhận xét, so sánh,
đánh giá rút ra bài học.
VI. KIẾN NGHỊ
Hiện nay việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học nói chung và dạy học
Lịch sử nói riêng đang ngày càng trở nên phổ biến ở các trường học. Việc ứng dụng

1

Tháng 9/2018

Chọn chuyên đề, triển khai viết

2

12/10/2018

Thảo luận nội dung chuyên đề trước tổ để tổ Tổ Ngữ văn
góp ý
Lịch sử Giáo dục

3

Từ 15/10
28/10/2018

-> Chỉnh sửa lại chuyên đề theo góp ý của tổ

Cô
Toàn

Thanh

4

Ngày 31/10/2018 Nộp nội dung chuyên đề cho chuyên môn



T2: Dạy thể nghiệm

Tổ Ngữ văn
Lịch sử Giáo dục +
Cô
Thanh
Toàn

+ Tiết 24 – Bài 14 : Ba lần kháng chiến chống
quân xâm lược Mông – Nguyên ( thế kỉ XIII)
t1.
+ Dạy lớp 73

T r a n g | 16