Xu hướng tịnh độ trong Phật giáo ở Việt nam và vai trò xã hội của nhà
chùa trong đời sống hiện đại
I
Trong lịch sử Việt Nam, Phật giáo đã có một ảnh hưởng lâu dài từ đầu công nguyên cho đến
ngày nay. Phật giáo đã để lại một phần không thể cắt bỏ trong tính dân tộc Việt Nam. Người
Việt Nam quan niệm “Nam mô A Di Đà Phật”; trong văn học cũng như trong đời sống
thường, người ta thường nhắc nhở hình ảnh Phật Bà Quan Âm cứu khổ cứu nạn. Chùa Việt
Nam ngày nay có màu sắc tịnh độ đậm nét. Đó là kết quả của một quá trình lựa lọc, lựa lọc
của nhiều thế hệ nhà tu hành và có lẽ quan trọng hơn còn là sự lựa lọc của quần chúng. Từ
đó Phật giáo đi vào cuộc sống, vào tâm thức Việt Nam.
Từ thời xa xưa Phật giáo đã được truyền bá vào xứ này. Và từ lâu ở đây đã có mặt cả ba
tông phái: Thiền tông, Tịnh độ tông và Mật tông. Sử sách, di tích chùa tháp và công trình
nghệ thuật còn lưu lại dấu vết của cả ba tông phái. Thời hưng thịnh nhất gắn liền với sự
truyền bá của Thiền tông, một tông phái mới hình thành ở Trung Quốc vào quãng thế kỷ VII
và không lâu sau khi ra đời ở Trung Quốc đã được Tỳ - ni - đa - lưu - chi, đệ tử của vị tổ thứ
ba Thiền tông là Tăng Xán đưa vào Việt Nam (năm 580). Từ đó, theo lịch sử hầu như Phật
giáo vào Việt Nam phát triển theo xu hướng chung đó. Như thế là đã có những xu hướng
nào đó trước khi Thiền tông vào và về sau Thiền tông nhường chỗ cho Tịnh độ. Tịnh độ tông
là cái đọng lại sau một quá trình lựa lọc. Niệm Phật, tọa thiền, dùng mật ngữ đều là những
phép tu hành thông dụng. Nhưng đến khi chuyển sang Tịnh độ thì niệm Phật và là Phật A Di
Đà mới có ý nghĩa trọng yếu để vãng sinh Cực lạc. Và điều đó mới vạch ra được cho nhiều
người, kể cả những người daan thường không xuất gia, con đường không quá khó khăn để
đến với Phật giáo.
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam sự phân cách các tông phái không rõ rệt. Trong cả lịch sử
lâu dài với nhiều chùa chiền ở khắp cả nước, chắc cũng có nhiều cao tăng tâm đắc với
những kinh điển khác nhau, thực hành cách tu luyện khác nhau. Giữa đệ tử các cao tăng đó
và các tự viện do họ tu trì chắc cũng hình thành những truyền thống sinh hoạt khác nhau.
Nhưng một điều đáng chú ý là ta không thấy có xung khắc đấu tranh giữa các tự viện, giữa
các Phật phái.
Ba vị tổ mở đầu ba dòng Thiền ở Việt Nam đều là những đệ tử trực truyền của các tổ Thiền
tông Trung Hoa. Tỳ - ni - đa - lưu - chi (thế kỷ thứ VI) là đệ tử của Tăng Xán, Vô Ngôn

cầm quyền, những người có uy tín xã hội thì nó không thể đi vào quần chúng. Nguyện vọng
giải thoát thì là chung cho mọi người nhưng thiết tha với nó và tự tin có thể thực hiện thì
cũng chỉ các tầng lớp thống trị đó. Phật giáo lúc đầu bắt rễ vào cung đình, vào đám vua
quan, quý tộc chứ không phải vào quần chúng. Nhưng khi từng lớp thứ nhân (dân thường)
lớn lên thì ý thức phát triển theo yêu cầu của hai từng lớp khác nhau: trí thức và nông dân.
Trí thức lúc đó là nhà Nho. Họ học chữ Hán, trau dồi văn chương để thi đỗ làm quan. Tư
tưởng Nho giáo và tư tưởng Lão Trang gần với họ hơn là tư tưởng Phật giáo. Và trong Phật
giáo, Thiền gần với họ hơn là Tịnh độ với Phật giáo. Còn nông dân trong cuộc sống lam lũ,
bưng bít và lạc hậu, vẫn giữ những tín ngưỡng xa xưa. Họ mơ ước được giải thoát, mong
muốn thế giới Cực lạc nhưng vẫn chờ đợi ở tha lực, tin ở phép lạ ở những pháp sư cao tay
ấn quyết, những vị thần linh hơn là khả năng tự giải thoát, tìm đến chân lý của chính mình.
Mật tông trong Phật giáo hay Đạo giáo hù thủy còn gần gũi với họ hơn Phật giáo Thiền tông.
Có lẽ là vì đám quần chúng đó mà lúc đầu Mật tông kết hợp với tín ngưỡng bản địa đi vào
quần chúng, chùa và đền không khác biệt, có ki gắn với nhau. Phật giáo có ảnh hưởng từ
chính trị của triều đình đến sinh hoạt cua rnhân dân thôn xóm. Khi chính quyền đã thống
nhất được đất nước, bộ máy quan liêu ra đời, Nho giáo thay cho Phật giáo chỉ đạo công việc
chính trị nhà nước làm chủ địa hạt giáo dục và học thuật thì cũng hình thành một sự phân
vùng giữa Tam giáo và một sự chuyển biến trong nội bộ từng hệ tư tưởng Nho, Phật, Đạo;
Nho giáo được độc tôn trong chính trị, tổ chức xã hội và học thuật, tức là gắn với từng lớp
thống trị thì Phật giáo và Đạo gia (tư tưởng Lão Trang và Đạo giáo) chuyển sang gắn với
“thứ nhân” (dan thường). Phật giáo xa lìa với quý tộc cầm quyền mà xuống với quần chúng.
Mật tông cũng có một địa hạt với Đạo giáo và Thiền tông có cùng địa hạt với tư tưởng Lão
Trang. Một bên đi vào quần chúng lao động và một bên đi vào trí thức. Trong tình hình đó
Phật giáo đã chuyển từ Thiền sang Tịnh đọ, không những dựa vào quần chúng đông đảo
một Phật giáo dễ hiểu, dễ thực hiện mà còn là một Phật giáo gắn bó với đời sống thường
hơn. Với xu hướng Tịnh độ, Phật giáo không là xa vời ở cung cấm hay non cao mà ở ngay
trong cuộc đời. Nhfa chùa ở ngay trong xóm làng; nhà sư dạy học, chữa thuốc và làm người
cố vấn cho dân làng. Từ lúc sinh đến lúc chết khi vui cũng như khi buồn, nhà sư đều có mặt
bên cạnh họ. Vai trò của họ không khác gì người giáo sĩ nông thôn của Gia tô giáo. Cũng là
với sự thay đổi như vậy mà Phật giáo có một tác dụng xã hội khác trước, có một vai trò

2. Con người dầu ở thời đại nào cũng mong ước hòa bình yên vui, mong ước một xã hội
trong đó cái thiện ngự trị bước đi sôi động, gấp gáp của thời hiện đại bên cạnh việc tạo ra
một nền văn minh cao (kể cả văn minh tinh thần) đã không ngớt dần nhưnân loại đến bờ
vực của những hiểm họa của áp bức, bóc lột và chiến tranh, nhất là nỗi đe dọa của chiến
tranh hạt nhân, chiến tranh từ vũ trụ ngày nay. Phật giáo với tư tưởng hòa bình và khuyến
thiện, kêu gọi con người suy nghĩ, sống theo điều thiện, làm việc thiện, cứu trợ người khác
sẽ góp phần thức tỉnh lương tri con người làm cho xã hội sống trong hòa bình và nhân ái,
ngăn ngừa cái ác có tính hiện đại. Phật giáo rất dễ thích nghi với một thế giới mửo rộng và
tạo ra sự cân bằng giữa tâm hồn và thể xác giữa văn minh tinh thần và văn minh vật chất
ngày nay.
3. Một mối lo lớn cho nhân loại ngày nay là môi trường sinh thái đang bị con người đông đúc
và nền văn minh công nghiệp phá vỡ. Núi rừng bị đào, đốn; nước sông nước biển bị ô
nhiễm. Cây cối bị chặt trụi, chim muông bị săn bắt đến tuyệt diệt. Trong làng xóm, đô thành
ít có những đảo xanh che gió, he nắng, làm mát con mắt… Trong cuộc sống trước kia không
những Phật giáo lên án sát sinh, khuyên bảo lối sống chay tịnh mà nhà chùa còn là những
cảnh đẹp trong thôn xóm. Chùa thường chọn đặt ở những nơi có phong cảnh đẹp lại được
quan tâm xây dựng thành một thứ công viên có ao hồ, có vườn cây. Chùa không chỉ là nơi
cho khách thập phương đến ngoạn cảnh mà còn là chỗ cho chim chóc đến làm tổ, muông
thú đến trú ngụ không bị ai đến săn bắt.
Nếu có thể xây dựng lại được các chùa chiền với các khuôn viện rộng rãi thành nhữgn thứ
đảo xanh công viên cho làng xóm làm nơi cho người già đến nghỉ ngơi trò chuyện và tập
dưỡng sinh, trẻ con đến dạo chơi cắm trại, người ốm đau đến thăm bệnh xin thuốc… thì nhà
chùa sẽ trở lại có vai trò một trung tâm văn hóa của xóm làng.
Thích ứng với thời đại cũng là đáp ứng những nhu cầu của con người thời đại mới. Để thích
ứng với thời đại ngày nay có lẽ cũng dòi hỏi ở Phật giáo những sáng tạo lớn như khi nó xây
dựng Thiền tông để tìm con đường vào Tâm thức Trung Hoa và truyền bá rộng ở Đông Á,
như khi nó đề xướng pháp môn niệm Phật, phát triển Tịnh độ tông để đi vào đại chúng.
Hiện nay nhiều địa phương đang chủ trương trùng tu, khôi phục nhiều ngôi chùa cổ. Và
nhân dân hưởng ứng rất nhiệt liệt. Trong khu vực làm đó hầu như chỉ nổi lên hai yêu cầu:
bảo vệ các di tích văn hóa, làm nơi du lụch và có chỗ cho nhân dân lễ bái. Nếu những ngôi