VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

MAI THỊ HẠNH LÊ

TƯ TƯỞNG TỰ DO TINH THẦN CỦA F.M.
DOSTOIEVSKI VÀ GIÁ TRỊ CỦA NÓ
Ngành: Triết học
Mã số: 9.22.90.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Nguyễn Văn Huyên

HÀ NỘI- 2019


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu của riêng tôi.
Các dữ liệu nêu trong luận án là trung thực, những kết luận của luận văn
chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào.
Tác giả


DANH MỤC CÁC CHỮ VIÊT TẮT
CNCS:

Chủ nghĩa cộng sản

CNTD:


7

F.M.Dostoievski
1.2. Tình hình nghiên cứu về nội dung tư tưởng tự do tinh thần của

15

F.M.Dostoievski
1.3.Tình hình nghiên cứu về giá trị của tư tưởng tự do tinh thần của

23

F.M.Dostoievski
1.4. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra đối với luận

29

án
Chương 2:

NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ HÌNH

33

THÀNH TƯ TƯỞNG TỰ DO TINH THẦN CỦA
F.M.DOSTOIEVSKI
2.1. Những yếu tố lịch sử- xã hội đương thời ảnh hưởng tới sự hình

33



3.4. Sự lựa chọn các giá trị của chủ thể hiện sinh để đạt được tự do tinh

88

thần
3.5. Tư tưởng về con đường đạt tới tự do tinh thần
Chương 4: GIÁ TRỊ CỦA TƯ TƯỞNG TỰ DO TINH THẦN CỦA

96
107

F.M.DOSTOIEVSKI
4.1. Tư tưởng tự do tinh thần của F.M.Dostoievski góp phần phát triển

107

nhận thức về tự do
4.2. Tư tưởng tự do tinh thần của F.M.Dostoievski góp phần phát triển

115

xã hội Nga thông qua lựa chọn các giá trị
4.3. Tư tưởng tự do tinh thần của F.M.Dostoievski góp phần phát triển

127

nghệ thuật
4.4. Một số hạn chế trong tư tưởng tự do tinh thần của F.M.Dostoievski

của vấn đề, còn tư duy giản đơn hoặc một chiều, chưa dám nhìn thẳng vào vào sự
thật có tính mẫu thuẫn triết học của đời sống tinh thần con người. Điều đó hạn chế
rất lớn đến nhận thức và thực tiễn xây dựng đời sống tinh thần của xã hội xã hội chủ
nghĩa của chúng ta hiện nay. Nghiên cứu về tự do và TDTT đúng với triết học
macxit, cùng với đó là nghiên cứu TDTT trong nhiều trường phái triết học khác
nhau trong lịch sử tư tưởng nhân loại, góp phần xóa bỏ sự nghèo nàn trong quan
niệm về văn hóa tinh thần và gợi mở, thu hút các nguồn lực tinh thần phát triển đất
nước, con người Việt Nam hiện nay.

1


Trong bối cảnh xây dựng đất nước, thời kỳ hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay,
việc nghiên cứu vấn đề TDTT có lúc bị hiểu nhầm, do sự xuyên tạc, lợi dụng TDTT
như là một công cụ, phương cách thực hiện “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù
địch. Vì vậy, để thực hiện định hướng tiến bộ của Đảng ta về xây dựng nền văn hóa
Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc cần phải nhận thức đúng đắn và phân
tích vấn đề TDTT giúp cho sự lựa chọn những giá trị tích cực và tư tưởng của nhân
loại bồi đắp và làm phong phú hệ giá trị tốt đẹp của dân tộc Việt Nam.
Fiodos Mikhailovich Dostoievski (1821-1881) nhà văn, nhà triết học hiện sinh
Nga thế kỷ XIX- người khai sáng những tư tưởng cho chủ nghĩa hiện sinh tại Nga.
Tuy vậy, việc nghiên cứu về Dostoievski ở Việt Nam trên phương diện triết học,
nhất là sự đánh giá những đóng góp về tư tưởng triết học, trong đó có tư tưởng
TDTT của ông còn chưa thật thỏa đáng. Việc nâng cao chất lượng khoa học trong
nghiên cứu triết học ở nước ta đòi hỏi nghiên cứu một cách có hệ thống trên tinh
thần khoa học nhằm tiếp thu tinh hoa triết học nhân loại, trong đó có tư tưởng
TDTT của Dostoievski.
Tiếp thu tư tưởng của Dostoievski phù hợp với triết học mac xit, với quan
điểm của Đảng về nắm bắt cái mới, có thái độ đúng mực với sự sáng tạo, độc đáo
trong mỗi sáng kiến của cá nhân. Tư tưởng của Dostoievski có điểm rất gần gũi với

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án
3.1.Đối tượng nghiên cứu
Tư tưởng của Dostoievski là rất phong phú được thể hiện ở nhiều khía cạnh
và nội dung khác nhau, luận án tập trung nghiên cứu tư tưởng TDTT từ dóc độ triết
học của ông.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Tư tưởng của Dostoievski được thể hiện ở nhiều lĩnh vực như văn học, tâm lý
học, văn hóa học. Luận án chỉ nghiên cứu tư tưởng TDTT của Dostoievski từ góc
độ triết học, qua các tác phẩm văn chương và tài liệu về tiểu sử của ông.
Các tác phẩm được nghiên cứu sinh lựa chọn để hoàn thành luận án là các tác
phẩm tiêu biểu của ông, thể hiện tư tưởng TDTT của Dostoievski: “Bút ký dưới
hầm” (truyện vừa, trích trong tập “Trái tim yếu mềm”), “Lũ người quỷ ám”, “Anh
em nhà Caramazov”, “Đầu xanh tuổi trẻ”, “Gã khờ”, “Con bạc”.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng
Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về đời sống tinh thần của

3


con người, về văn hóa. Luận án cũng sử dụng những thành quả lý luận của các công
trình khoa học nghiên cứu về tư tưởng triết học của Dostoievski trên thế giới.
4.2. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Phương pháp luận: Luận án được thực hiện trên cơ sở phương pháp luận của
chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
Các phương pháp nghiên cứu cụ thể:
Phương pháp liên ngành (văn- sử- triết): đối tượng nghiên cứu của luận án là
tư tưởng triết học qua các tác phẩm văn học của một nhà văn trong lịch sử. Phương
pháp liên ngành văn- sử - triết sẽ đem lại hiệu quả cao.

Phương pháp khái quát hóa: Các kết quả của phân tích và tổng hợp, nghiên
cứu sinh sẽ được khái quát hóa để xác định các nội dung đặc sắc trong tư tưởng
TDTT cũng như giá trị thời đại của tư tưởng TDTT của Dostoievski.
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Luận án đã phân tích, làm rõ những yếu tố ảnh hưởng tới sự hình thành tư
tưởng TDTT của Dostoievski, đó là yếu tố lịch sử- xã hội Nga thế kỷ XIX, yếu tố tư
tưởng lý luận đương thời như chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp, triết học Khai
sáng Anh, Kito giáo Nga; đặc biệt nhân tố chủ quan của bản thân Dostoievski.
- Luận án đã phân tích và khái quát được một số nội dung chủ yếu của tư
tưởng TDTT của Dostoievski, quan niệm triết học về TDTT, TDTT là một thể phức
hợp của sự giằng xé, tư tưởng về sự lựa chọn các giá trị và con đường đạt tới TDTT.
- Luận án đã rút ra được một số giá trị quan trọng của tư tưởng TDTT của
Dostoievski như: góp phần phát triển nhận thức về tự do; góp phần vào sự tiến bộ
xã hội Nga và sự phát triển nghệ thuật; bên cạnh đó nêu được những hạn chế của tư
tưởng đó.
6. Ý nghĩa của luận án
- Ý nghĩa lý luận
Với những kết quảcó được, luận án đã làm rõ, sâu sắc hơn và phong phú thêm
tư tưởng triết học của nhà văn- nhà tư tưởng lỗi lạc Nga thế kỷ XIX; cụ thể trong đã
từ góc độ triết học đi sâu vào bản chất và khái quát được nội dung cốt lõi của tư
tưởng TDTT; làm phong phú và sâu sắc thêm tư tưởng triết học của Dostoievski;
khẳng định giá trị tư tưởng đặc sắc của ông về mặt triết học.

5


Luận án góp phần bổ sung nhận thức về con đường phát triển đời sống tinh
thần Nga, đồng thời gợi mở về mặt phương pháp luận cho việc nghiên cứu con
đường phát triển tinh thần Nga trong thế kỷ mới.
- Ý nghĩa thực tiễn

nói riêng về tự do.
Tại Nga, trong những năm đầu thế kỷ XX, Leonid Grossman đã công bố công
trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Dostoievski có tên“ĐôxtôiepskiCuộc đời và sự nghiệp”. Sau này cuốn sách được in ra và dịch ra tiếng Việt,
(L.Grôxman, Nxb Văn hóa, 2007), với hơn 700 trang của cuốn sách, Grossman đã
dành phần lớn cho việc chỉ ra điều kiện lịch sử - xã hội dẫn đến sự xuất hiện tư
tưởng tự do của Dostoievski. Đây là công trình đề cập đến những lĩnh vực liên quan

7


đến sự xuất hiện tư tưởng tự do của Dostoievski. Tiếp đó, có nhiều công trình bàn
đến nhân tố lịch sử- xã hội ảnh hưởng tới sự hình thành tư tưởng TDTT của
Dostoievski của hàng loạt các nhà nghiên cứu Nga và Việt Nam trong thế kỷ XX.
Cuốn “Đôxtôiepski- Cuộc đời và sự nghiệp” là công trình tiêu biểu, đã chứa
đựng nhiều tư liệu quý hiếm về Dostoievski được Grossman truyền tải thông tin về
bối cảnh xã hội, gia đình, môi trường mà Dostoievski làm việc, họat động sau này.
Công trình này đã gián tiếp chỉ ra đặc điểm của xã hội Nga thế kỷ XIX, xu hướng
sản xuất của phương thức sản xuất phong kiến biến đổi, xuất hiện khuynh hướng
sản xuất tư bản, mâu thuẫn giai cấp giữa tư sản và vô sản, giữa địa chủ và nông nô,
nông dân Nga ngày càng sâu sắc. Công trình phân tích xu hướng vận động, phát
triển của xã hội Nga cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX về biến đổi lực lượng sản xuất
vật chất, tồn tại xã hội Nga dẫn đến những biến đổi lớn trong đời sống tinh thần của
con người, của xã hội Nga đương thời. Chính sách của Sa hoàng đã tác động mạnh
đến sự biến đổi trong đời sống tinh thần của dân chúng Nga. Bối cảnh lịch sử trên
và những sự kiện trọng đại trong cuộc đời Dostoievski như ông hội văn chương, hội
tuyên truyền, những năm ông bị lưu đày đã ảnh hưởng đến sự hình thành tư tưởng
TDTT. Cuốn “Đôxtôiepski- Cuộc đời và sự nghiệp” của Leonid Grossman là công
trình chi tiết nhất về hoàn cảnh môi trường sống và tư tưởng ảnh hưởng đối với sự
hình thành tư tưởng tự do của Dostoievski.
Năm 1923, N.A.Berdyaev (1874-1948) xuất bản cuốn sách viết về Dostoievski

phức tạp về tinh thần, tư tưởng ở nước Nga. Trong đó có sự phức tạp, đa chiều
trong tư tưởng của Dostoievski.
Trong cuốn sách“Diện mạo triết học phương Tây hiện đại” (2006, Nxb Hà
Nội), tác giả Đỗ Minh Hợp đã mô tả nhiều trường phái triết học, nhiều nhà triết học
phương Tây hiện đại, trong đó có bàn đến triết học Dostoievski. Về Dostoievski, tác
giả đã khái quát điều kiện lịch sử- xã hội dẫn đến sự phát triển của luồng tư tưởng tự
do hiện sinh nói chung và tư tưởng triết học của Dostoievski nói riêng.
Công trình lớn của nhiều nhà nghiên cứu là cuốn “Lịch sử văn học Nga”,
(đồng tác giả Nguyễn Kim Đính, Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Hải Hà, Hoàng Ngọc
Hiến, Nguyễn Trường Lịch, Huy Liên, Nxb Giáo dục, 2006), xuất bản lần đầu năm
1997 và tái bản nhiều lần. Đây là công trình nghiên cứu sự vận động của các tư
tưởng trong văn học Nga. Tại công trình này, tác giả Nguyễn Kim Đính dành trọn
32 trang viết về Dostoievski đã giới thiệu các điều kiện hình thành, nội dung tư

9


tưởng của Dostoievski [11, tr.355-386]. Bài viết của Nguyễn Kim Đính đã chỉ ra
giai đoạn vận động lịch sử mà Dostoievski đang sống, đồng thời những biến đổi của
tình hình cách mạng tại châu Âu, phong trào đấu tranh của nhân dân Nga đã thúc
đẩy khuynh hướng nhận thức về tự do của Dostoievski.
Công trình “Đại cương lịch sử triết học phương Tây hiện đại cuối thế kỷ XIX
nửa đầu thế kỷ XX” của nhóm tác giả Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Anh Tuấn và Nguyễn
Thanh, (Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh, 2008), phân tích cho rằng tư tưởng TDTT
của Dostoievski như một vấn đề tiềm năng của triết học hiện sinh. Công trình đã giới
thiệu giúp cho giới nghiên cứu nắm bắt một cách tổng thể xã hội phương Tây cuối
thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, đồng thời phân tích sâu sắc ảnh hưởng của xã hội đối
với triết học hiện sinh nói chung, tư tưởng TDTT của Dostoievski nói riêng.
Bài nghiên cứu của Phạm Vĩnh Cư với tựa đề: “Dostoievski- sự nghiệp và di
sản”, (Tạp chí Văn học nước ngoài, số 6, 2001), đã luận giải các yếu tố tương tác

Các công trình trên đã phân tích sự phát triển của chủ nghĩa tư bản nửa cuối
thế kỷ XIX, khoa học kỹ thuật đã thúc đẩy mạnh mẽ điều kiện vật chất, kinh tế Nga
phát triển về cơ cấu ngành, số lượng hàng hóa làm nảy sinh nhiều nhu cầu về vật
chất và tinh thần ở mức độ cao hơn. Các công trình đã chỉ ra tác động của điều kiện
lịch sử- xã hội dẫn đến sự phân hóa trong triết học, sự xuất hiện các nhánh hiện sinh
và kỹ trị, nhánh kỹ trị luôn tiếp cận vấn đề trên dòng thác của khoa học kỹ thuật,
còn nhánh hiện sinh tiếp cận vấn đề từ những biến đổi đa chiều của đời sống con
người, đặc biệt là cái bản ngã. Các công trình này đã phân tích điều kiện kinh tế- xã
hội mà Dostoievski sống, từ đó chỉ ra rằng: những hạn chế và sự kìm kẹp của chuyên
chế phong kiến hay tính lợi ích trong chủ nghĩa tư bản theo khuynh hướng độc quyền
đã kích thích tư tưởng tự do và hành động nhằm đạt tới tự do của nhân dân. Một số
công trình liên quan đã lý giải sự thay đổi chính sách cai trị của Nga hoàng, biến cố
cuộc đời của Dostoievski đã ảnh hưởng tới luồng tư tưởng của ông. Nhiều công trình
khác đóng góp quan trọng vào việc luận chứng các điều kiện khách quan và nhân tố
chủ quan tới sự hình thành tư tưởng TDTT của Dostoievski.
1.1.2. Tình hình nghiên cứu về ảnh hưởng của các tư tưởng dẫn đến sự
hình thành tư tưởng tự do tinh thần của F.M.Dostoievski
Nghiên cứu về khía cạnh này chủ yếu là các công trình của các học giả nước
ngoài, tiêu biểu như L.Grossman, Berdyaev, Soloviev, Bakhtin. Công trình đồ sộ
của L.Grossman đã phân tích sâu xu hướng ảnh hưởng Kito giáo của Dostoievski;
công trình tiêu biểu của Berdyaev đã tập trung đánh giá những tư tưởng ảnh hưởng

11


tới tư tưởng tự do của Dostoievski; một số công trình của Soloviev quan tâm đến
hầu hết sự vận động tư tưởng của Dostoievski.
- Các công trình nghiên cứu tiêu biểu ở nước ngoài:
Cuốn “Triết học của tự do” của N.A.Berdyaev xuất bản lần đầu tiên tại Nxb
Con đường ở Nga, năm 1911( bản tiếng Việt tại Việt Nam do Đỗ Minh Hợp dịch,

hình thành tư duy về tự do của Dostoievski, chưa chú ý đến tư duy về tự do của
Dostoievski ở giai đoạn sau. Trong khi, ở giai đoạn sau (tức là từ thập niên 60 trở
đi) những biến cố cuộc đời khiến Dostoievski chịu ảnh hưởng Kito giáo sâu sắc,
đấy mới là giai đoạn thể hiện rõ nhất tư tưởng TDTT của Dostoievski.
Trong thập niên đầu thế kỷ XX, L.Shestov đã có bài đầu tiên chỉ ra ảnh hưởng
của Kito giáo đối với Dostoievski, đó là bài: “Dostoievski và Nietzsch”, (dẫn theo
Nguyễn Hữu Hiệu), [15, tr.777].
Hai công trình lớn và tiêu biểu của L.Grossman và N.A.Berdyaev có cách tiếp
cận vấn đề khác nhau. Nếu như Grossman nhận thấy vai trò của Fuorier và các nhà
CNXHKT thì Berdyaev nhận thấy ảnh hưởng của Kito giáo đối với sự xuất hiện tư
tưởng TDTT của Dostoievski. Grossman liệt kê hầu hết các sự kiện về cuộc đời của
Dostoievski trong những năm 40, 50 của thế kỷ XIX, để nói rõ sức ảnh hưởng của
trào lưu CNXHKT đối với Dostoievski, còn Berdyaev chú trọng đến mức độ ảnh
hưởng của Kito giáo đối với Dostoievski.
- Các công trình tiêu biểu ở trong nước:
Công trình “Triết học hiện sinh” của tác giả Trần Thái Đỉnh xuất bản lần đầu
tiên tại Nxb Thời mới ở Sài Gòn năm 1967, bản tái bản của Nxb Tri thức, 2008).
Tác giả chú trọng làm rõ hơn vấn đề hiện sinh, ông cho rằng, sự hình thành tư duy
tự do hiện sinh chính là khởi nguồn từ Kant với những tri thức tiên nghiệm. Tuy
nhiên, tác giả chưa làm rõ quan điểm này ở trường hợp của Dostoievski.
Trong cuốn sách: “Lịch sử văn học Nga”, (đã giới thiệu trên) có một phần
trình bày về Dostoievski của Nguyễn Kim Đính. Tác giả Nguyễn Kim Đính đã chỉ
ra rằng, Dostoievski ảnh hưởng tư tưởng của các bậc tiền bối vốn là những nhà văn,
nhà thơ lớn như: W.Shakespear (1564-1616), A.S.Pushkin (1799-1837), N.V.Gogol
(1809-1852), H.Balzac (1799-1850), V.Hugo (1802-1885). Tài liệu này là cơ sở để
tác giả luận án vận dụng đối sánh bước phát triển về tư tưởng triết học của
Dostoievski trong giới văn sĩ.

13


của người cha đã tạo nên tính cách cậu bé Dostoievski ít nói, nhút nhát. Tác giả của

14


công trình này đã liệt kê các chi tiết quan trọng như: Dostoievski từng bị thay thế
bản án tử hình bằng việc đi đày, ông bị bệnh động kinh nên sống biệt lập, thường
suy tưởng, chiêm nghiệm, chịu đựng giày vò. Tuy vậy, cuốn sách này còn hạn chế
khi luận chứng cho tư tưởng tự do, phần lớn được viết dưới dạng liệt kê, kể lại toàn
bộ cuộc đời và sự nghiệp của Dostoievski.
- Một số công trình ở Việt Nam:
Bài viết “Dostoievski- sự nghiệp và di sản” của Phạm Vĩnh Cư, (Tạp chí Văn
học nước ngoài, số 6, 2001) đã trình bày khái quát những nhân tố tác động đến sự
hình thành tư tưởng của Dostoievski như hoàn cảnh gia đình, nhân tố chủ quan của
Dostoievski. Công trình cũng chỉ ra hai lý do dẫn đến sự thay đổi thế giới quan của
Dostoievski vào những năm sáu mươi của thế kỷ XIX đó là bệnh tật và việc ông trải
nghiệm cuộc sống tử tù.
Những nghiên cứu về cuộc đời của Dostoievski đã chỉ ra những ảnh hưởng
đến sự hình thành tư tưởng TDTT của ông, đặc biệt là các cuộc chơi bạc và tình yêu
của Dostoievski dành cho cô thư ký Anna. Những nghiên cứu trên đây mới chỉ
mang tính gợi mở, mới chỉ thấy được một góc độ ảnh hưởng nào đó của tư tưởng
nhân loại đối với tư tưởng Dostoievski, chưa làm rõ được hết mức độ ảnh hưởng đối
với sự ra đời tư tưởng TDTT trong hệ thống các tác phầm của F.M.Dostoievski.
1.2. Tình hình nghiên cứu về nội dung tư tưởng tự do tinh thần của
Dostoievski
Cho đến nay có rất nhiều các công trình bàn đến tự do. Bởi vì, tự do là khát
vọng của loài người. Triết học lấy con người làm đối tượng nghiên cứu nên trong
lịch sử triết học nhiều tác giả bàn về tự do như: E. Kant, Hegel, F.Engels, C.Marx
và rất nhiều chính trị gia khác cũng bàn về vấn đề này. Cùng và sau Dostoievski có
thể kể đến một số công trình mới, nổi bật bàn về tự do.

những nghiên cứu này chỉ có ý nghĩa tham khảo để tác giả đề tài tiếp tục đi sâu
nghiên cứu tư tưởng TDTT của Dostoievski. Các công trình trên đã tập trung nghiên
cứu về CNTD truyền thống, như: tự do thể xác, tự do công dân. Trong đó, quan
điểm của Mill đã trình bày về tự do tư tưởng, nhưng cũng chỉ ở phạm vi liên quan
đến quy tắc xã hội. Chỉ có quan điểm của I.Berlin là trình bày về tự do mang tính
khoan dung, tự do của tư tưởng, tinh thần. Tuy nhiên các công trình này chưa làm
rõ được khái niệm tinh thần và bản chất của TDTT.

16


Đóng vai trò là cơ sở để tác giả nghiên cứu tư tưởng TDTT là khái niệm tinh
thần được trình bày trong cuốn “Từ điển triết học”, (Nxb Tiến bộ, Matxcova, 1986)
đã xác định: theo nghĩa hẹp thì tinh thần рồng nghĩa với tэ duy, theo nghĩa rộng thì
tinh thần đồng nghĩa với ý thức. “Cái tinh thần là chức năng của vật chất có tổ chức
cao, là kết quả của thực tiễn vật chất, lịch sử xã hội của con người. Đời sống tinh
thần của xã hội- ý thức xã hội- phản ánh tồn tại xã hội.1”
Matsuhita Konosuke đã viết cuốn “Mạn đàm nhân sinh” (Nxb Hà Nội, 2008),
tập trung luận giải vấn đề con người, xã hội. Công trình chỉ ra được yếu tố tinh thần
là điều quan trọng của xã hội loài người.
Tại công trình “Con người trong thế giới tinh thần” (Nxb Tri thức, 2015),
Berdyaev đưa quan niệm TDTT là tự do lựa chọn. Công trình “Thuyết hiện sinh là
một thuyết nhân bản”, (Jean Paul Satre, Nxb Tri thức, 2015), đã phân tích, luận giải
về mối quan hệ của con người với đời sống tinh thần của mình.
- Những nghiên cứu quan điểm của Dostoievski về TDTT:
+ Các tài liệu nước ngoài tiêu biểu là:
Nghiên cứu về Dostoievski tuy không rộng rãi, nhưng những công trình bàn
về tư tưởng của ông mang khuynh hướng phân cực. Các công trình chủ yếu là:
Công trình đầu tiên và nổi bật bàn về vấn đề này là bài viết: “Ba diễn từ tưởng
niệm Dostoievski” (năm 1883), sau này in trong cuốn sách “Siêu lý tình yêu” (tập 3)

sống vật chất đáp ứng nhu cầu bản năng của con người thì đời sống tinh thần mới là
cơ sở bộc lộ tính người - bản diện cá nhân. Tinh thần là khái niệm chỉ yếu tố bên
trong của con người, trong đó có nhiều mâu thuẫn và phản cực, nó tạo ra những liên
kết nội tại của tư duy. Tuy thế, Berdyaev đã thấy được tinh thần có ảnh hưởng lớn
như thế nào đến thể xác, chính tinh thần tạo ra gương mặt hiện hữu, bản diện của cá
nhân. “Tinh thần bao gồm trong nó cả thể xác, nó tinh thần hóa thể xác, truyền cho
thể xác một phẩm chất khác” [3, tr.53]. Tác giả cũng chỉ ra đó là “xung đột của tình
yêu đối với thế giới cao cả, đối với đỉnh cao, và lòng thương xót đối với thế giới
thấp hèn, đối với thế giới đau khổ” [3, tr.24]. Trong công trình này N.A.Berdyaev
đã quan niệm TDTT là tự do lựa chọn. Nhận thức của Berdyaev về Dostoievski thể
hiện trong cuốn sách này là tự do gắn với một tồn tại xã hội, đặc biệt là một tồn tại
nhà nước cụ thể nhất định; tự do được tham chiếu trong mối quan hệ với thượng đế,
tự nhiên, xã hội và văn minh; bản diện cá nhân và tự do trong chủ nghĩa hiện sinh,
công trình này chỉ ra được phát hiện của Dostoievski về khởi nguyên bi thảm trong
con người và tính mâu thuẫn trong bản chất của nó, bản chất con người với tự do [3,

18


tr.294]. Berdyaev cho rằng, tư tưởng của Dostoievski gắn với sự đau khổ và giày vò
ở con người [3, tr.38], xu hướng tự do gắn với nổi loạn, con đường đến TDTT cũng
là con đường theo đuổi hài hòa (tại trang 79,114,122,123,124). Trong công trình
này, Berdyaev đã có sự khái quát, so sánh tư tưởng tự do của Dostoievski gần gũi
với của Kierkegaard, Nietzsche và liên hệ với một số tư tưởng khác.
Công trình “Triết học của tự do” của N.A.Berdyaev, (Nxb Tri thức, 2015) (Đỗ
Minh Hợp dịch, Nguyễn Trọng Chuẩn hiệu đính) nghiên cứu sâu về vấn đề tự do
nói chung và cho rằng TDTT của Dostoievski là bản chất của con người. Tại các
trang 241, 254, 284 tác giả Berdyaev đã nhận thấy sự khác biệt về tư tưởng tự do
của Dostoievski khác lý tưởng tự do cơ giới ở châu Âu, nó tiêu biểu cho chủ nghĩa
Slavo, chủ nghĩa phi chính phủ, khát vọng tự do. Tuy nhiên, những vấn đề này

Một số ít công trình tìm ra sự riêng biệt của Dostoievki so với các nhà tư
tưởng khác. Các nhà nghiên cứu đã so sánh Dostoievski với một số nhà tư tưởng
khác như Belinski, Lev Tolstoi, để thấy được bản chất trong tư duy triết học của
ông. Cuốn biên khảo nổi tiếng của Georges Steiner viết năm 1959 có tựa đề:
"Tolstoi hay Dostoievski” có viết: "Tolstoi, tinh thần bị ám ảnh bởi lý trí và sự kiện;
Dostoievski kẻ miệt thị chủ nghĩa duy lý, người vô cùng yêu chuộng sự nghịch lý,
Dostoievski thích thà chống lại chân lý còn hơn chống lại đấng Chúa, coi thường
cái gì hoàn toàn dễ hiểu và chủ thuyết huyền bí” (dẫn theo Nguyễn Hữu Hiệu, giới
thiệu về Dostoievski) [15, tr.802].
Merezhkovsky, tác giả bài viết “L.Tolstoi và Dostoievski” đã khẳng định ở
Dostoievski có tư tưởng tự do, đấu tranh chống chủ nghĩa duy lý (dẫn theo
Berdyaev) [5, tr.96].
Bên cạnh đó, các công trình nghiên cứu về vai trò của Chúa trong thế giới
tinh thần của Dostoievski, đã đưa ra những phát hiện về ảnh hưởng của Chúa đối
với con người, việc Chúa đón nhận người tự do, mở ra mảnh đất tôn giáo cho loài
người yêu mến tự do, phê phán những tư tưởng đạt đến tự do bằng cưỡng chế. Theo
Dostoievski, con người cần phải gánh vác gánh nặng của tự do để được cứu độ.
Các công trình trên cũng chỉ ra được rằng, bản chất của TDTT là tự do lựa
chọn, tự do tư duy của cá thể, không phải là của tập thể. TDTT đã biểu đạt giá trị
sống của cá thể hiện sinh.

20