HC VIN CHNH TR QUC GIA H CH MINH

NGUYN ANH TUN

NHậN THứC MớI Về DÂN CHủ Xã HộI CHủ NGHĩA
Và XÂY DựNG NềN DÂN CHủ Xã HộI CHủ NGHĩA
ở VIệT NAM THờI Kỳ ĐổI MớI

LUN N TIN S TRIT HC
CHUYấN NGNH: CH NGHA X HI KHOA HC

H NI - 2016


HC VIN CHNH TR QUC GIA H CH MINH

NGUYN ANH TUN

NHậN THứC MớI Về DÂN CHủ Xã HộI CHủ NGHĩA
Và XÂY DựNG NềN DÂN CHủ Xã HộI CHủ NGHĩA
ở VIệT NAM THờI Kỳ ĐổI MớI

LUN N TIN S TRIT HC
CHUYấN NGNH: CH NGHA X HI KHOA HC
Mó s: 62 22 03 08

NGI HNG DN KHOA HC:
PGS.TS. NGUYN VIT THễNG

H NI - 2016


nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thời kỳ đổi mới
2.2. Cơ sở thực tiễn của nhận thức mới về dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây
dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thời kỳ đổi mới
Chương 3: NHỮNG NỘI DUNG MỚI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
TRONG NHẬN THỨC VỀ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ XÂY DỰNG
NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI

3.1. Những nội dung mới trong nhận thức về dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam thời kỳ đổi mới
3.2. Những nội dung mới trong nhận thức về xây dựng nền dân chủ xã hội chủ
nghĩa ở Việt Nam thời kỳ đổi mới
3.3. Những vấn đề đặt ra trong nhận thức lý luận về dân chủ xã hội chủ nghĩa
và xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thời kỳ đổi mới
Chương 4: MỘT SỐ QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NHẰM BỔ SUNG, PHÁT
TRIỂN NHẬN THỨC VỀ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ XÂY DỰNG
NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

4.1. Một số quan điểm nhằm bổ sung, phát triển nhận thức về dân chủ xã hội
chủ nghĩa và xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
4.2. Các nhóm giải pháp nhằm bổ sung, phát triển nhận thức về dân chủ xã hội
chủ nghĩa và xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
KẾT LUẬN
DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC

6
6
12

: Chủ nghĩa tư bản

CNXH

: Chủ nghĩa xã hội

DCTS

: Dân chủ tư sản

LLSX

: Lực lượng sản xuất

XHCN

: Xã hội chủ nghĩa


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, mọi quốc gia, dân tộc nhất định sẽ đi tới chủ
nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản. Cách mạng Tháng Mười Nga thành công, giai cấp
công nhân và nhân dân lao động giành chính quyền đã đánh dấu sự ra đời nền dân chủ
xã hội chủ nghĩa (XHCN). Theo con đường Cách mạng Tháng Mười Nga, dân chủ
XHCN chính thức trở thành mục tiêu, nhiệm vụ lịch sử của cách mạng Việt Nam kể từ
khi có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo.
Khác với các nền dân chủ đã tồn tại trước đó trong lịch sử, nền dân chủ XHCN
không thể ra đời, phát triển một cách tự phát. Nó không thể tự nhiên xuất hiện và hoàn

còn nhiều thiếu sót, hạn chế và nảy sinh không ít vấn đề gai góc, phức tạp. Nhiều khía
cạnh nội dung về dân chủ XHCN và xây dựng nền dân chủ XHCN chưa được nhận
thức đầy đủ, thể hiện sự phiến diện, giáo điều, máy móc dẫn đến thiếu thống nhất
trong hành động, gây lúng túng trong thực thi. Đó là vấn đề thực hiện dân chủ XHCN
trong điều kiện một đảng cộng sản cầm quyền; vấn đề đảm bảo quyền lực của nhân
dân, thực hiện công bằng, bình đẳng xã hội, xây dựng con người và phát triển văn hóa
Việt Nam trong điều kiện phát triển kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế; vấn đề xây
dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân; vấn đề kiểm soát quyền
lực, chống suy thoái, quan liêu, tham nhũng… Những vấn đề này nếu không được
nhận thức và giải quyết đúng đắn, kịp thời thì sẽ là lực cản lớn cho sự phát triển đất
nước, sẽ là nguyên nhân trực tiếp gây ra những bất ổn về chính trị - xã hội, đe dọa
đến sự thành bại của công cuộc đổi mới, sự tồn vong của chế độ XHCN và nền dân
chủ XHCN ở nước ta.
Thực tế đang đòi hỏi chúng ta phải có những tổng kết công phu trên phương diện
lý luận và thực tiễn về dân chủ XHCN, từ đó tiếp tục làm sáng tỏ những vấn đề về dân
chủ XHCN và xây dựng nền dân chủ XHCN ở nước ta trong điều kiện mới. Với mong
muốn góp phần từng bước giải quyết những công việc phức tạp và hệ trọng nói trên,
tác giả lựa chọn vấn đề “Nhận thức mới về dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng
nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam thời kỳ đổi mới” làm đề tài luận án Tiến sĩ
Triết học, chuyên ngành Chủ nghĩa xã hội khoa học.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích
Từ việc phân tích cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn; đánh giá, phân tích những nội
dung mới và những vấn đề đặt ra trong nhận thức về dân chủ XHCN và xây dựng nền
dân chủ XHCN ở Việt Nam qua 30 năm đổi mới, luận án đề xuất những quan điểm và


3
giải pháp nhằm tiếp tục bổ sung, phát triển nhận thức về dân chủ XHCN và xây dựng
nền dân chủ XHCN ở nước ta hiện nay.


4
4.2. Cơ sở thực tiễn
Dựa vào kết quả quá trình thực hiện sự nghiệp đổi mới toàn diện của đất nước từ
năm 1986 đến nay. Trong đó, chú trọng thực tiễn hoạt động lãnh đạo của Đảng, sự
quản lý của Nhà nước và sự vận động của thực tiễn dân chủ hóa đời sống xã hội ở nước
ta trong 30 năm qua. Đồng thời, trong chừng mực nhất định, có liên hệ với thực tiễn
dân chủ hóa của các nước trên thế giới cũng như thực tiễn thực thi dân chủ ở nước ta
thời kỳ trước đổi mới.
4.3. Phương pháp nghiên cứu
Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch
sử, luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phân tích - tổng hợp, hệ thống cấu trúc, logic - lịch sử, nghiên cứu văn bản, so sánh đối chiếu…
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
- Luận án làm rõ nội hàm khái niệm dân chủ, nền dân chủ, dân chủ XHCN, xây
dựng nền dân chủ, xây dựng nền dân chủ XHCN; làm rõ cơ sở lý luận, cơ sở thực
tiễn của những nhận thức mới về dân chủ XHCN và xây dựng nền dân chủ XHCN ở
Việt Nam thời kỳ đổi mới.
- Luận án hệ thống hóa, phân tích, làm rõ những nhận thức mới của Đảng ta về
dân chủ XHCN và xây dựng nền dân chủ XHCN ở Việt Nam thời kỳ đổi mới trong sự
so sánh, đối chiếu với quan điểm của Đảng thời kỳ trước đổi mới cũng như quan điểm
của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ XHCN (theo 5 nội
dung) và xây dựng nền dân chủ XHCN (theo 4 nội dung).
- Luận án phân tích những vấn đề đặt ra và đề xuất các quan điểm, giải pháp chủ
yếu nhằm tiếp tục bổ sung, phát triển nhận thức về dân chủ XHCN và xây dựng nền
dân chủ XHCN ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay.
6. Ý nghĩa thực tiễn của của luận án
- Kết quả nghiên cứu góp phần để công tác tư tưởng, lý luận của Đảng “tự ý thức
về mình”, không ngừng vươn lên phản ánh đúng đắn, sâu sắc quy luật, tính quy luật
của quá trình dân chủ hóa XHCN ở Việt Nam trong thời kỳ quá độ lên CNXH. Qua đó,
góp phần để công tác tư tưởng, lý luận của Đảng thực hiện tốt hơn vai trò “mở đường”

điển hay hiện đại” [67, tr.438].
N.M. Voskresenskaia, N.B. Davletshina trong cuốn Chế độ dân chủ, nhà nước và
xã hội [203] trình bày nhiều vấn đề về dân chủ, trong đó có nêu, phân tích các quan
niệm khác nhau về dân chủ; giá trị dân chủ; cơ chế dân chủ; thể chế dân chủ, cấu trúc
của chế độ dân chủ. Các tác giả cho rằng, dân chủ XHCN theo mô hình Xôviết chỉ là
một chế độ toàn trị, xa lạ với nguyên tắc, giá trị dân chủ nên nó đã thành quá khứ của
nước Nga.
Tác phẩm Dân chủ trực tiếp: sổ tay IDEA quốc tế [200] của Viện quốc tế về dân
chủ và hỗ trợ bầu cử trình bày tổng quan về việc vận dụng dân chủ trực tiếp, nhất là
trưng cầu ý dân, sáng kiến công dân, sáng kiến chương trình nghị sự và bãi miễn được
thực hiện ở các vùng trên thế giới. Ở đây, dân chủ được tiếp cận theo nghĩa là chế độ
chính trị, hệ thống tổ chức quyền lực và cơ chế, quy trình vận hành hệ thống dân chủ.
Theo đó, dân chủ trực tiếp được xem là một cơ chế độc đáo khuyến khích sự tham gia
của công dân và tự do ngôn luận để thúc đẩy xây dựng nền dân chủ trong các xã hội
đang phát triển.
O.T.Bogomolov trong bài Dân chủ và tiến bộ đối với sự phát triển kinh tế - xã
hội [18] đã trình bày các nguyên tắc nền tảng của dân chủ; cuộc khủng hoảng của
dân chủ Phương Tây; mối quan hệ giữa dân chủ và phát triển ở các nước trên thế
giới và ở Nga. Tác giả cho rằng, chính ảnh hưởng của Liên Xô và những thành tựu


7
mà Liên Xô đạt được trong lĩnh vực xã hội đã thúc đẩy sự ra đời của mô hình nhà
nước phúc lợi. Theo đó, ở Nga hiện nay, việc xây dựng nhà nước phúc lợi theo mô
hình Bắc Âu là phù hợp với tâm lý của nhiều người và phù hợp với kinh nghiệm
lịch sử của thời kỳ XHCN.
Bài phát biểu tại lễ kỷ niệm 30 năm cải cách mở cửa của Hồ Cẩm Đào trong Tài
liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu tổng kết 30 năm đổi mới [131] khẳng định:“Nước
Trung Quốc là nhà nước XHCN chuyên chính dân chủ nhân dân, lấy liên minh công
nông làm nền tảng, do giai cấp công nhân lãnh đạo. Dân chủ nhân dân là sinh mệnh

đoàn thể cấu thành hệ thống chính trị [4, tr.49-50].
Cuốn Dân chủ với phát triển cộng đồng [130] của Trần Quang Nhiếp trình
bày, phân tích nhiều vấn đề lý luận, thực tiễn về dân chủ và dân chủ ở cơ sở: tư
tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ; vai trò của dân chủ đối với phát triển cộng đồng;
những thuận lợi, khó khăn, thành tựu, hạn chế trong thực hiện dân chủ cơ sở ở nước
ta; vấn đề đặt ra và các giải pháp phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta
trong tiến trình đổi mới.
Cuốn Dân chủ, độc tài và phát triển [151] của Hồ Sĩ Quý nghiên cứu nhiều vấn
đề xung quanh mối quan hệ giữa dân chủ, độc tài và phát triển. Tác giả cho rằng, ngoài
quan niệm cơ bản: “Dân chủ là một hình thức tổ chức nhà nước mà trong đó, quyền lực
thuộc về nhân dân, phục vụ nhân dân và vì quyền lợi của nhân dân” còn có nhiều quan
niệm về những khía cạnh khác nhau của dân chủ nhưng đôi khi người ta cũng xem khía
cạnh này là định nghĩa khái niệm dân chủ [151, tr.37-38]. Cuốn sách khẳng định: sự
vận động phát triển của các nền dân chủ luôn phải trải qua những bước quanh co và
không tránh khỏi những hạn chế, khiếm khuyết, nhưng “dân chủ nếu có khiếm khuyết,
nó sẽ được sửa chữa bằng một trình độ dân chủ cao hơn” [151, tr.256].
Cuốn Dân chủ và tập trung dân chủ - Lý luận và thực tiễn [135] của Nguyễn Tiến
Phồn và cuốn Nguyên tắc tập trung dân chủ trong công tác xây dựng Đảng hiện nay
[181] do Cao Văn Thống sưu tầm và biên soạn bàn những vấn đề lý luận và thực tiễn
về dân chủ, dân chủ XHCN, nguyên tắc tập trung dân chủ trong tổ chức, hoạt động của
hệ thống chính trị XHCN. Theo đó, tập trung dân chủ là cơ chế, nguyên tắc cốt tử trong
tổ chức, vận hành của Đảng, Nhà nước và của nền dân chủ XHCN.
Lê Hữu Nghĩa, Hoàng Chí Bảo và Bùi Đình Bôn (đồng chủ biên) trong Đổi mới
quan hệ giữa Đảng Nhà nước và các tổ chức chính tri - xã hội trong hệ thống chính trị
ở Việt Nam [122] khẳng định: “Đổi mới, hoàn thiện các quan hệ giữa Đảng, Nhà nước
và các tổ chức chính trị - xã hội liên quan tới nội tại từng tổ chức và hệ thống các tổ


9
chức; đồng thời liên quan tới quan hệ giữa các tổ chức này với nhân dân và xã hội mà



10
chúng ta [172]; Nguyễn Trọng Chuẩn trong Một số vấn đề về dân chủ [20] phân tích
các vấn đề về dân chủ, dân chủ hóa. Các tác giả khẳng định: dân chủ có nhiều cách tiếp
cận: từ góc độ giá trị, góc độ thể chế, góc độ phương pháp, phong cách. Dân chủ hóa là
xu thế khách quan của thời đại; nền dân chủ của Việt Nam đã và đang phát triển đúng
hướng, phù hợp với xu thế chung của thời đại ngày nay.
Bài Di chúc Hồ Chí Minh - vấn đề dân chủ và “thực hành dân chủ rộng rãi” với
bối cảnh hiện nay [174] và Dân chủ thật sự là vấn đề trung tâm, cốt tử của chủ nghĩa
xã hội [175] của Hồ Bá Thâm khẳng định giá trị tư tưởng dân chủ của Hồ Chí Minh thể
hiện trong Di chúc; khẳng định dân chủ là vấn đề trung tâm, cốt tử của CNXH; nêu lên
nhiều vấn đề gai góc, phức tạp đặt ra cần giải quyết về dân chủ ở Việt Nam cả trên
phương diện thực tiễn và lý luận.
Tác giả Vũ Văn Viên trong Nhà nước pháp quyền công cụ để thực hiện dân chủ
[194]; Lương Đình Hải trong Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ hóa
xã hội ở nước ta hiện nay [66] phân tích sự gắn bó mật thiết giữa pháp luật và dân chủ
trong quá trình phát triển xã hội. Nhà nước pháp quyền tư sản là hình thức tổ chức
quyền lực để thực hiện DCTS. Nhà nước pháp quyền XHCN là công cụ quan trọng để
thực hiện dân chủ XHCN. Xây dựng, phát huy nền dân chủ XHCN ở Việt Nam gắn
liền với việc đẩy mạnh xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN.
Bài Mô hình tổ chức nền dân chủ [30] của Hà Đăng; Những nội dung mới về nền
dân chủ xã hội chủ nghĩa [160] của Phan Xuân Sơn; Dân chủ xã hội chủ nghĩa và thực
hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa theo tinh thần Đại hội XI của Đảng [187] của Trương
Minh Tuấn; Những nhận thức lý luận mới về dân chủ qua 20 năm đổi mới và trong văn
kiện Đại hội X của Đảng của Hoàng Chí Bảo trong Kiên định mục tiêu và con đường đi
lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta [80]; Vấn đề dân chủ trong các văn kiện Đại hội XI của
Đảng [26] của Vũ Hoàng Công phân tích các quan điểm mới của Đảng về dân chủ
XHCN như: mô hình dân chủ; dân chủ là mục tiêu, động lực phát triển; hệ thống chính
trị XHCN với cơ chế Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ; nhận thức

hợp quốc trình bày kết quả nghiên cứu chiều sâu về dân chủ tham gia, dân chủ đại diện
ở Việt Nam, đánh giá kết quả, thành tựu, hạn chế và nêu nhiều gợi ý, khuyến nghị
chính sách quý báu. Báo cáo kết luận: Việt Nam cần tận dụng thế mạnh riêng của
mình... để xây dựng những cấu trúc mới, không cần phải nhập khẩu một mô hình hoàn
toàn xa lạ của nước ngoài [198, tr.44].
Báo cáo đề tài Nghiên cứu, tổng kết làm sáng tỏ những vấn đề lý luận xây
dựng dân chủ xã hội chủ nghĩa trong công cuộc đổi mới đất nước [168] do Đỗ Thị
Thạch làm chủ nhiệm trình bày cơ sở lý luận, thực tiễn; thực trạng nhận thức, xây


12
dựng dân chủ XHCN trong công cuộc đổi mới; những vấn đề đặt ra; xu hướng phát
triển dân chủ và các giải pháp góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận xây dựng
dân chủ XHCN ở Việt Nam hiện nay.
Luận án Tiến sĩ Luật học: Mối quan hệ giữa dân chủ và pháp luật trong điều kiện
Việt Nam hiện nay [91] của Đỗ Minh Khôi nghiên cứu dân chủ với tư cách là dân chủ
chính trị trong một xã hội chính trị gắn liền với nhà nước và các thể chế của nó, nổi bật
ở thể chế pháp luật, các tác giả luận giải về mối quan hệ giữa dân chủ và văn hóa pháp
luật, qua đó đưa ra các giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm dân chủ và nâng cao văn
hóa pháp luật ở nước ta hiện nay.
1.2. NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ
VÀ XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA

1.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới về xây dựng nền dân chủ và xây dựng
nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Bài Chủ nghĩa xã hội và dân chủ của Alecxei Prigarin trong Những tranh luận
mới của các học giả Nga về chủ nghĩa xã hội [166] phân tích nguyên nhân thất bại của
dân chủ XHCN ở Liên Xô; khẳng định dân chủ XHCN vẫn là con đường phát triển tất
yếu của nhân loại. Xây dựng dân chủ XHCN là xây dựng các điều kiện bảo đảm để
quần chúng được biết tất cả, được thông tin đầy đủ về các lĩnh vực đời sống xã hội;

phát hiện và giải quyết đúng đắn mối tương quan giữa kinh tế thị trường định hướng
XHCN hay giữa kinh tế thị trường XHCN và dân chủ XHCN [78, tr.225].
Cuốn Dân chủ trực tiếp ở Việt Nam lý luận và thực tiễn [113] do Nguyễn Văn
Mạnh và Tào Thị Quyên (Đồng chủ biên) trình bày những vấn đề lý luận và thực tiễn
về dân chủ và dân chủ trực tiếp trên thế giới và ở Việt Nam; phân tích, đánh giá thực
trạng, đề xuất một số giải pháp, kiến nghị nhằm phát huy các hình thức dân chủ trực
tiếp ở nước ta hiện nay.
Cuốn Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ [23] của Phạm Hồng Chương; cuốn
Phương pháp dân chủ Hồ Chí Minh [12] của Phạm Văn Bính phân tích tư tưởng Hồ
Chí Minh về dân chủ trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội; các yêu cầu,
điều kiện, biện pháp thực hiện dân chủ và thực hành phương pháp dân chủ trong Đảng,
Nhà nước và trong xã hội theo tư tưởng Hồ Chí Minh trong điều kiện mới.
Tác giả Đỗ Trung Hiếu trong cuốn Một số suy nghĩ về xây dựng nền dân chủ ở
Việt Nam hiện nay [72] khẳng định: xây dựng nền dân chủ ở Việt Nam hiện nay cần
phải tập trung xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, xây dựng xã hội công dân và
hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng thúc đẩy dân chủ và hội nhập quốc tế.
Tác giả Lê Minh Quân trong cuốn Về quá trình dân chủ hóa xã hội chủ nghĩa ở
Việt Nam hiện nay [140] bàn về quá trình dân chủ hóa XHCN ở Việt Nam; các giải
pháp tiếp tục đẩy mạnh dân chủ hóa, xây dựng, phát triển nền dân chủ XHCN ở nước
ta như: hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN; xây dựng Nhà nước


15
pháp quyền XHCN; đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng theo hướng dân chủ
hóa; xây dựng, phát triển triển xã hội công dân; xây dựng, phát triển nền văn hóa và
con người Việt Nam mới XHCN... [140, tr.341].
Cuốn Lẽ phải của chúng ta [79] của Hội đồng Lý luận Trung ương; cuốn Sự thật
vấn đề dân chủ và nhân quyền trong chiến lược“diễn biến hòa bình” ở Việt Nam [185]
của Trương Thành Trung (Chủ biên) trình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin,
tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng ta về dân chủ và dân chủ XHCN; phân

xây dựng chế độ dân chủ ở Việt Nam, thực trạng, nguyên nhân và các giải pháp. Tác
giả nhấn mạnh giải pháp đổi mới Nhà nước theo hướng Nhà nước pháp quyền XHCN,
đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, đổi mới căn bản các tổ
chức chính trị xã hội và đẩy mạnh phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
Cuốn Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính tri - xã hội
trong hệ thống chính trị ở Việt Nam [122] do Lê Hữu Nghĩa, Hoàng Chí Bảo, Bùi Đình
Bôn (Đồng chủ biên); cuốn Quan điểm và nguyên tắc đổi mới hệ thống chính trị ở Việt
Nam giai đoạn 2005 - 2020 [75] do Trần Đình Hoan (Chủ biên); cuốn Quá trình đổi
mới hệ thống chính trị ở Việt Nam 1986-2011 [183] của Phạm Ngọc Trâm; cuốn Đổi
mới, hoàn thiện hệ thống chính trị ở nước ta [109] do Lê Quốc Lý (Chủ biên) trình bày
cơ sở lý luận, thực tiễn, thực trạng và quan điểm, nguyên tắc và các giải pháp đổi mới,
dân chủ hóa tổ chức, hoạt động của hệ thống chính trị ở nước ta.
Cuốn Định hướng chính trị cho sự phát triển của Việt Nam và một số giải pháp
thực hiện trong giai đoạn 2011-2020 [60] do Phạm Văn Đức (Chủ biên) phân tích định
hướng chính trị cho sự phát triển của Việt Nam trên các lĩnh đời sống xã hội theo mục
tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Theo đó, “dân chủ không chỉ
là mục tiêu, mà còn là phương thức, động lực của việc thực hiện định hướng chính trị
đối với sự đổi mới và phát triển đất nước hiện nay” [60, tr.29].
Cuốn Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và nhà nước pháp quyền [138] của
Đỗ Nguyên Phương - Trần Ngọc Đường; cuốn Mối quan hệ giữa dân chủ và văn hóa
pháp luật - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn [7] của Hoàng Chí Bảo - Tống Đức Thảo
luận giải nhiều nội dung về xây dựng nền dân chủ XHCN ở Việt Nam như: cơ cấu tổ
chức, cơ chế hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN, hoàn thiện hệ thống pháp
luật, xây dựng văn hóa pháp luật...
Cuốn Xây dựng và phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện kinh
tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa [27] do Vũ Hoàng Công (Chủ biên) phân
tích mối quan hệ giữa phát triển kinh tế thị trường với xây dựng và phát triển nền dân
chủ XHCN ở Việt Nam; lý giải thực trạng, quan điểm, nguyên tắc, phương hướng, giải



và những biểu hiện đặc trưng [11]; Dương Phú Hiệp - Trần Văn Đông trong Thực
hành dân chủ trong công tác lý luận và tư tưởng của Đảng [69]; Phạm Văn Đức -


18
Nguyễn Đình Hòa trong Dân chủ và phát huy dân chủ trong công tác tham mưu nhằm
nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng ở nước ta hiện nay [61]; Phạm Văn Đức trong
Thực hành dân chủ - một phương thức nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng trong
điều kiện một đảng lãnh đạo cầm quyền [62]; Phạm Văn Nhuận trong Để Đảng thực sự
là hạt nhân lãnh đạo xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay [129];
Nguyễn Văn Huyên trong Phát huy dân chủ trong điều kiện một đảng duy nhất cầm
quyền [87] cho rằng, tăng cường mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân, tăng cường dân
chủ trong tổ chức, hoạt động của Đảng vừa là nội dung vừa là điều kiện để xây dựng,
phát triển nền dân chủ XHCN ở Việt Nam hiện nay.
Các tác giả Vũ Văn Viên trong Nhà nước pháp quyền công cụ để thực hiện dân
chủ [194]; Lương Đình Hải trong Xây dựng Nhà nước pháp quyền và vấn đề dân chủ
hóa xã hội ở nước ta hiện nay [66]; Nguyễn Trọng Chuẩn trong Một số giải pháp thực
hành dân chủ trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam hiện nay [21] bàn nhiều nội dung liên quan đến xây dựng nền dân chủ XHCN với
tư cách là Nhà nước pháp quyền XHCN.
Tác giả Trịnh Quốc Tuấn trong Từ kinh nghiệm của V.I.Lênin về xây dựng nền
dân chủ xã hội chủ nghĩa suy nghĩ đến tiến trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ
nghĩa ở nước ta hiện nay [190]; Phạm Ngọc Quang trong Dân chủ và hệ thống chính
trị xã hội chủ nghĩa [76]; Hoàng Chí Bảo trong Đảng lãnh đạo đổi mới hệ thống chính
trị, phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam [77] trình bày quan điểm của chủ
nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng ta về dân chủ XHCN; đánh giá việc
thực hiện dân chủ XHCN ở nước ta trong tiến trình đổi mới. Theo đó, để tiếp tục xây
dựng nền dân chủ XHCN ở nước ta cần coi trọng việc xây dựng Nhà nước pháp quyền
XHCN; xã hội công dân; kinh tế thị trường định hướng XHCN; dân chủ hóa thông tin,
phát triển văn hóa; hoàn thiện hệ thống giám sát, phản biện xã hội; xây dựng Đảng thực

Trong bài Di sản truyền thống: dân chủ hay thiếu dân chủ [152] Hồ Sĩ Quý
kết luận: nếu nền dân chủ Hy Lạp để lại cho châu Âu, cho phương Tây và cho toàn
nhân loại một di sản đồ sộ về dân chủ từ lý tưởng đến quan điểm, từ nguyên tắc đến
khuôn mẫu, từ cách thức, quy tắc đến lộ trình thực hiện, thậm chí đến cả quy trình
bỏ phiếu và lấy phiếu tín nhiệm, thì nền dân chủ công xã và dân chủ làng xã ở Việt
Nam mới chỉ để lại cho xã hội hiện đại tâm thức về một sự công bằng và bình đẳng
tương đối giữa các thành viên xã hội. Trong khi đó, di sản thiếu dân chủ, phản dân
chủ của nền dân chủ làng xã nói riêng và của toàn bộ xã hội Việt Nam truyền thống
nói chung, lại đè nặng lên vai xã hội hiện đại.


20
Nguyễn Ngọc Hà - Luyện Thị Hồng Hạnh trong bài Dân chủ và tính đặc thù của
việc thực hành dân chủ ở Việt Nam [64] cho rằng, tùy theo điều kiện cụ thể về kinh tế,
chính trị, xã hội, lịch sử, văn hóa riêng, mỗi nước đều xác định tiêu chuẩn dân chủ phù
hợp với nước mình. Tính đặc thù của dân chủ và thực hành dân chủ ở Việt Nam thể
hiện: dân chủ đang xây dựng là dân chủ XHCN; dân chủ ở Việt Nam không có đối
trọng giữa các đảng; không có tam quyền phân lập; có sự thống nhất giữa Đảng, Nhà
nước và các tổ chức chính trị - xã hội; không có quy định nhân dân trực tiếp bầu ra
người đứng đầu Nhà nước.
Các tác giả Phan Xuân Sơn trong bài Đảng Cộng sản Việt Nam với việc giải
quyết vấn đề dân chủ trong tiến trình cách mạng nước ta [161]; Hoàng Chí Bảo trong
Thực hiện dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong đổi mới và hội nhập
quốc tế ở Việt Nam [8]; Nguyễn Đình Minh trong Vấn đề phát huy dân chủ xã hội chủ
nghĩa [114]; Phan Tân trong Chuyển biến tư duy về dân chủ và một số thành quả thực
hiện qua đánh giá từ thực tiễn sau hơn 20 năm đổi mới [164]; Lê Minh Quân trong Về
quá trình xây dựng và phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới
[142]; Nguyễn Quốc Phẩm trong Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam: những vấn đề lý luận, thực tiễn cần làm sáng tỏ trong điều kiện hiện nay
[134]; Đỗ Thị Thạch - Nguyễn Văn Quyết trong Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ