140

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Hứa Thị Khuyên
Trường Cao đẳng Sư phạm Lạng Sơn
Tóm tắt: Ngày nay, xu hướng của các nước tiên tiến là phát triển kinh tế tri thức. Đối với
Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, thì việc xây dựng và đẩy mạnh nền kinh tế tri
thức là một tất yếu khách quan. Giáo dục- đào tạo là một trong những “trụ cột” của nền
kinh tế tri thức. Do vậy, việc nghiên cứu xác định giái pháp nhằm phát huy vai trò của
giáo dục - đào tạo đối với kinh tế tri thức là vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn cấp
bách.
Từ khóa: giáo dục, đào tạo, kinh tế tri thức, Việt Nam.
Nhận bài ngày 22.9.2018; gửi phản biện, chỉnh sửa, duyệt đăng ngày 20.10.2018
Liên hệ tác giả: Hứa Thị Khuyên; Email: [email protected]

1. MỞ ĐẦU
Kinh tế tri thức (KTTT) là giai đoạn phát triển cao, trong đó, đòi hỏi lực lượng sản
xuất phải đáp ứng được nhu cầu của nền sản xuất tiên tiến, hiện đại. Phát triển KTTT là xu
thế tất yếu trong quá trình sản xuất vật chất của xã hội. Đẩy mạnh công nghiệp hóa (CNH),
hiện đại hóa (HĐH), tất yếu và phải gắn kiền với KTTT. Bởi KTTT tạo bước đột phá trong
sự phát triển của lực lượng sản xuất. Đây chính là cách thức để rút ngắn quá trình CNH,
HĐH. Trong thời đại ngày nay, để tạo động lực cho sự phát triển KTTT, phải coi phát triển
giáo dục, đào tạo là vấn đề quan trọng, quyết định đến sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội
của đất nước.
Nhấn mạnh vai trò của giáo dục, đào tạo (GD-ĐT), trong Nghị quyết số 02/NQ-TW
ngày 24/12/1996, Đảng khẳng định “Phát triển giáo dục - đào tạo là nền tảng, động lực
thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại
hóa hiện nay” [1]. Đại hội XI của Đảng tiếp tục khẳng định: Giáo dục - đào tạo là một

Trong nền KTTT, tri thức, trí tuệ con người và kỹ năng lao động trở thành lợi thế phát
triển lớn nhất, quyết định nhất. Con người phải có tri thức khoa học, có năng lực sáng tạo:
“Con người trong KTTT là con người sáng tạo chứ không phải là một bộ phận của hệ
thống máy móc trên dây chuyền sản xuất của doanh nghiệp” [3, tr.2]. KH-CN được coi là
lực lượng sản xuất thứ nhất, vì tri thức và công nghệ cao đóng vai trò là lực lượng sản xuất
quan trọng nhất, do tri thức, kỹ năng, nguồn phát minh và công nghệ hiện đại đã trở thành
lợi thế cạnh tranh quyết định việc nâng cao năng lực sáng tạo và sử dụng có hiệu quả các
thành tựu khoa học công nghệ trở thành nhiệm vụ trọng tâm của các nỗ lực phát triển. Nền
kinh tế công nghiệp nâng cao cạnh tranh bằng cách tối ưu hóa (hoàn thiện cái đã có để
giảm chi phí sản xuất. Nền KTTT coi sáng tạo là linh hồn, sáng tạo nhằm tạo ra cái mới có
chất lượng cao hơn, làm đòn bẩy của sự cạnh tranh. Đóng góp của tri thức thông qua các
ngành sản xuất, dịch vụ, ứng dụng công nghệ cao và sử dụng lao động trí thức chiếm 2/3
giá trị sản phẩm quốc nội. Trong nền KTTT, “vòng đời” công nghệ rất ngắn, các doanh
nghiệp muốn tồn tại và phát triển cần phải liên tục đổi mới công nghệ và sản phẩm, phải
tìm chọn các công nghệ mới [3].


142

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ ĐÔ HÀ NỘI

Thứ ba, các ngành công nghệ cao được áp dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời
sống xã hội.
Công nghệ thông tin dựa trên công nghệ tin học và công nghệ viễn thông được áp
dụng vào thực tiễn tạo ra mạng internet. Công nghệ thông tin nói chung đem lại năng suất
và chất lượng lao động cao trong công tác quản lý kinh tế - xã hội. Mọi người đều có nhu
cầu thông tin và có thể truy cập để tìm các thông tin cần thiết. Có thể nói, mọi lĩnh vực
trong xã hội đều có sự tác động của công nghệ thông tin để nâng cao năng suất chất lượng
và hiệu quả. Thương mại điện tử, thị trường ảo, tổ chức ảo, xí nghiệp ảo... của KTTT với
nền kinh tế số hay kinh tế mạng... được thiết lập làm cho các hoạt động sản xuất kinh

TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 26/2018

143

GD-ĐT góp phần nâng cao dân trí và tạo ra hệ thống giá trị mới. Trong điều kiện nền
KTTT, tri thức là sản phẩm của giáo dục và đào tạo, đồng thời, là tài sản quý giá của con
người và xã hội. Sở hữu tri thức trở thành sở hữu quan trọng của con người được nhà nước
và xã hội bảo hộ. So với các nguồn lực phát triển kinh tế: tài nguyên thiên nhiên, vốn, KHCN, thể chế…, thì nguồn lực con người có tri thức là cơ bản nhất, quyết định nhất. Bên
cạnh đó, GD-ĐT còn góp phần bảo vệ chế độ chính trị của mỗi quốc gia, dân tộc, bởi GDĐT không chỉ góp phần xây dựng đội ngũ lao động có trình độ cao, làm giàu của cải vật
chất cho xã hội, mà còn xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng, đủ sức đề kháng chống lại
các cuộc “xâm lăng văn hóa” trong quá trình hội nhập quốc tế, bảo vệ nền KTTT phát triển
bền vững.
GD-ĐT có vai trò to lớn trong bồi dưỡng nhân tài, xây dựng đội ngũ lao động có trình
độ chuyên môn tay, nghề cao. Đào tạo nhân lực có trình độ góp phần quan trọng phát triển
khoa học công nghệ là yếu tố quyết định của KTTT. Do vậy, các quốc gia phát triển đều
xây dựng cho mình chiến lược phát triển GD-ĐT. Hiện nay, Việt Nam đang tiến hành phổ
cập giáo dục trung học cơ sở. Trình độ lao động phổ thông ở nước ta còn thấp, ít được đào
tạo nghề, vẫn còn khoảng 70% lao động ở nông nghiệp, nông thôn, nên chúng ta mới chỉ
bước đầu xây dựng KTTT. Vì thế, tập trung phát triển GD-ĐT ở nước ta là cần thiết nhằm
phát huy năng lực nội sinh, đi tắt, đón đầu, rút ngắn thời gian CHN, HĐH đất nước.
Tri thức là nguồn vốn có đặc điểm khác với các nguồn vốn khác ở chỗ: Các nguồn vốn
khác sẽ tiêu hao, mất đi khi sử dụng, nhưng vốn tri thức khi được chuyển giao cho người
khác thì người sở hữ tri thức đó không bị mất tri thức, mà tri thức đó sẽ được nhân lên gấp
nhiều lần. Tri thức không những không bị hao mòn trong quá trình sử dụng mà còn được
nâng cao lên. Trong nền KTTT, những hoạt động cơ bản nhất là tạo ra, truyền bá và sử
dụng tri thức. Hoạt động tạo ra tri thức là mục đích của nghiên cứu sáng tạo, hoạt động
truyền bá tri thức làm cho tri thức xã hội tăng lên nhanh chóng. GD-ĐT góp phần tạo ra tri
thức, đồng thời quảng bá tri thức. Đây chính là lý do các nhà quản lý coi GD-ĐT là ngành
sản xuất cơ bản nhất trong nền KTTT. Sử dụng tri thức là quá trình đổi mới, biến tri thức
thành giá trị; đưa tri thức vào hoạt động xã hội của con người là nhiệm vụ của GD-ĐT.

của giáo dục thế giới. Theo đó, cần thực hiện phân tầng cơ sở giáo dục đại học theo định
hướng nghiên cứu và ứng dụng thực hành [4].
Thứ ba, phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý, đáp ứng yêu cầu của đổi mới
GD-ĐT, đặc biệt cần quan tâm đến chế độ đãi ngộ: lương, phụ cấp ngành. Theo đó, lương
của nhà giáo cần được xếp trong hệ thống thang bậc cao nhất trong bậc thang lương của
khu vực hành chính sự nghiệp và có thêm phụ cấp tùy theo tính chất công việc, theo từng
vùng miền, cần có chế độ ưu đãi đặc biệt với các nhà giáo công tác ở vùng sâu, vùng xa.
Có chính sách trọng dụng nhân tài, coi trọng người tài với phương châm “hiền tài là
nguyên khí quốc gia” bằng cách tạo điều kiện thuận lợi cũng như có chế độ đãi ngộ xứng
đáng với đội ngũ nhà khoa học “đầu đàn” trong lĩnh vực giáo dục.
Thứ tư, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước đối với đổi mới
GD-ĐT. Tiếp tục xã hội hóa giáo dục bằng cách đổi mới chính sách, cơ chế tài chính, huy
động sự tham gia đóng góp của toàn xã hội (Nhà nước, các tổ chức chính trị, cá nhân...);
nâng cao hiệu quả đầu tư, hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách; từng bước đảm bảo đủ
kinh phí hoạt động chuyên môn cho các cơ sở GD-ĐT công lập...
Thứ năm, tích cực, chủ động hội nhập và nâng cao hiệu quả hợp tác quốc tế trong GDĐT. Chú trọng đầu tư, nâng cao chất lượng, hiệu quả nghiên cứu và ứng dụng khoa họccông nghệ, đặc biệt là khoa học giáo dục và quản lý. Tích cực ứng dụng công nghệ thông
tin, internet trong GD-ĐT, trong dạy học, thực hiện xã hội hóa học tập và xã hội hóa thông
tin là tiền đề phát triển KTTT ở nước ta trên con đường bắt kịp nền KTTT của thế giới.


TẠP CHÍ KHOA HỌC  SỐ 26/2018

145

3. KẾT LUẬN
Phát triển KTTT là tất yếu, là đòi hỏi của tất cả các nước tiên tiến trên thế giới. Việt
Nam là một quốc gia đang phát triển, xây dựng và phát triển KTTT là yêu cầu bức thiết.
GD-ĐT đóng vai trò quan trọng, quyết định trong việc tạo ra, sử dụng và phát triển tri thức.
Vì vậy, một số giải pháp nâng cao chất lượng GD-ĐT trên đây là cần thiết, nhằm thúc đẩy
sự phát triển KTTT ở nước ta hiện nay.

Quốc gia, Hà Nội, 2011.

7.

Nguyễn Văn Hòa (2009), “Phát triển giáo dục và đào tạo - một động lực để phát triển kinh tế
tri thức ở nước ta hiện nay”, - Tạp chí Triết học, số 4(215), tr.26-30.

8.

Tần Ngôn Trước (2014), Thời đại kinh tế tri thức, - Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.

9.

Phạm Văn Đức - Josef Sayer - Đặng Hữu Toàn - Nguyễn Đình Hòa - Ulrich Dornberg (2014),
Trách nhiệm xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường, - Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.

GETTING THE ROLE OF EDUCATION AND TRAINING
IN CONTINENTAL ECONOMIC DEVELOPMENT IN VIETNAM
Abstract: Today, the trend of advanced countries is to develop knowledge economy.For
Vietnam, a developing country, building and promoting the knowledge economy is an
objective inevitability. Education-training is one of the “pillars” of the knowledge
economy. Therefore, the study of determining the measures to promote the role of
education and training in the knowledge economy is a matter of theoretical and practical
urgency.
Keywords:Education, training, knowledge economy, Vietnam