Nghiên cứu triết học

Đề tài: " LUẬN ĐIỂM KHOA HỌC TRỞ THÀNH
LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT TRỰC TIẾP CỦA
C.MÁC VÀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI
THỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY "

LUẬN ĐIỂM KHOA HỌC TRỞ THÀNH LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT TRỰC
TIẾP CỦA C.MÁC VÀ VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở
VIỆT NAM HIỆN NAY

PHẠM THỊ NGỌC TRẦM (*)
Về luận điểm khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp của C.Mác, tác
giả đã đưa ra và luận giải những điều kiện để khoa học trở thành lực lượng
sản xuất trực tiếp và những biểu hiện của quá trình này. Vấn đề phát triển
kinh tế tri thức ở Việt Nam hiện nay đã được tác giả luận giải trên cơ sở làm
rõ nội dung khái niệm, bản chất và những đặc trưng cơ bản của kinh tế tri
thức; đồng thời, chỉ ra những điều kiện thiết yếu cho việc hình thành và phát
triển kinh tế tri thức ở Việt Nam.

Cách đây hơn 100 năm, C.Mác đã dự đoán: “Đến một trình độ phát triển
nào đó thì “tri thức xã hội phổ biến” (khoa học) biến thành “lực lượng sản
xuất trực tiếp””(1). Ngày nay, với cuộc cách mạng khoa học và công nghệ,
luận điểm đó của C.Mác đang dần trở thành hiện thực một cách đầy thuyết
phục.
Nhân kỷ niệm 190 năm Ngày sinh C.Mác, trong bài viết này, chúng tôi
muốn nói về luận điểm đó của ông và vấn đề phát triển kinh tế tri thức ở
Việt Nam hiện nay.
1- Những điều kiện để khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp
Khoa học và cùng với khoa học là công nghệ là những thành tố cơ bản của

cho sự xuất hiện những tri thức khoa học mới, những ngành khoa học mới.
Đến lượt mình, những tri thức khoa học mới lại được nhanh chóng vật hóa
để trở thành công cụ sản xuất mới và trực tiếp tham gia vào các quá trình
sản xuất. Ở đây, khoa học không phục vụ sản xuất một cách thụ động, mà
tham gia một cách tích cực, chủ động và trở thành một yếu tố không thể
thiếu được của lực lượng sản xuất nói riêng, của quá trình sản xuất xã hội
nói chung. Do vậy, chỉ có đến lúc này, khoa học mới có đầy đủ điều kiện
để trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp.
Điều kiện thứ hai thuộc về sự phát triển của bản thân khoa học: khoa học
phải đạt đến một trình độ phát triển cao đến mức đủ sức giải quyết những
vấn đề cấp thiết do thực tiễn xã hội, đặc biệt là những vấn đề do thực tiễn
sản xuất trực tiếp đặt ra.
Trong nền khoa học hiện đại, không một vấn đề nào do sản xuất đặt ra mà
tri thức của một ngành khoa học, thậm chí là của vài ngành khoa học cụ
thể, có thể tự thân giải quyết được hoàn toàn. Bởi vậy, ngày nay, sự thống
hợp khoa học, tổng hợp tri thức khoa học là xu hướng phát triển tất yếu của
khoa học và điều này cũng hoàn toàn phù hợp với nhu cầu của thực tiễn sản
xuất hiện đại. Trong thời đại ngày nay, trong khoa học đang diễn ra quá
trình tương tác mạnh mẽ giữa các khoa học, quá trình liên kết khoa học
theo hướng tổng hợp tri thức của các khoa học hiện đại nhằm giải quyết
những vấn đề bức xúc do thực tiễn sản xuất và thực tiễn xã hội đặt ra, như
vấn đề khai thác và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên và
bảo vệ môi trường sống, vấn đề phát triển bền vững, vấn đề hội nhập toàn
cầu mà trước hết, là hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là những vấn đề về
con người (tăng cường sức khỏe, phòng, chống bệnh tật, nâng cao tuổi thọ,
và sự phát triển toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần của con người…).
Bởi thế, sự phát triển của khoa học nói riêng, xã hội nói chung đều nhằm
mục đích thỏa mãn những nhu cầu ngày càng cao của con người, phục vụ
cho sự phát triển toàn diện của con người với tư cách một thực thể sinh học
- xã hội, một thực thể sống hài hòa giữa môi trường tự nhiên và môi trường

nguyên lý triết học mácxít về sự thống nhất biện chứng giữa lý luận và thực
tiễn, mà nếu ứng dụng vào quá trình sản xuất vật chất thì đó là sự thống
nhất giữa hoạt động sản xuất vật chất và hoạt động khoa học. Theo nguyên
lý về sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, thực tiễn sản xuất xã hội vừa
là nguồn gốc, động lực, mục tiêu của nhận thức khoa học, vừa là tiêu chuẩn
của chân lý. Thực tiễn sản xuất xã hội kiểm nghiệm tính đúng đắn của tri
thức khoa học. Do vậy, việc khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp
là con đường ngắn nhất, đáng tin cậy nhất để xác định độ chính xác, tính
khoa học, tính chân lý của tri thức khoa học. Sự thống nhất giữa thực tiễn
(hoạt động sản xuất xã hội) và lý luận (tri thức khoa học) là đặc trưng cơ
bản của xã hội hiện đại, được xây dựng trên cơ sở của nền sản xuất hiện đại
và nền khoa học tiên tiến.
Như vậy, cùng với sự phát triển của xã hội, vai trò của khoa học ngày càng
được tăng cường, nhất là trong thời đại ngày nay, khi khoa học đang trở
thành lực lượng sản xuất trực tiếp. Tri thức khoa học vừa là sự biến đổi, là
quyền lực, là sự giàu có, thịnh vượng, vừa là một trong những yếu tố quan
trọng nhất quyết định sự phát triển, sự thịnh suy của một công ty, một dân
tộc, một đất nước, một khu vực trong cuộc cạnh tranh khốc liệt về kinh tế
của thế giới hiện đại.
2 - Các hình thức biểu hiện của quá trình khoa học trở thành lực
lượng sản xuất trực tiếp
Quá trình khoa học trở thành lực lượng sản xuất có nhiều biểu hiện khác
nhau, song, ở đây, chúng tôi chỉ có thể nêu lên một số biểu hiện chủ yếu.
Trước hết, tri thức khoa học được vật hóa thành các công cụ sản xuất ngày
càng tinh xảo hơn, càng hoàn thiện hơn và nhanh hơn. Đó là các loại máy
móc, trang thiết bị dùng trong công nghệ thông tin, như máy vi tính, máy
siêu tính, mạng Internet; trong công nghệ tự động hóa, công nghệ sinh học,
công nghệ năng lượng mới, công nghệ nguyên tử, công nghệ vật liệu mới,
công nghệ nano, v.v Các thế hệ người máy (robot) ngày càng hoàn thiện,
có thể đảm nhiệm không chỉ các chức năng về trí tuệ, mà cả cảm xúc. Ngày

cần phải chuyển đổi thì sẵn sàng chuyển đổi. Người lao động với sức lao
động, với thói quen và kinh nghiệm nghề nghiệp, với tri thức khoa học - kỹ
thuật đã được trang bị chính là lực lượng sản xuất mạnh mẽ nhất, to lớn
nhất, là nguồn lực của mọi nguồn lực, là động lực to lớn và quan trọng nhất
thúc đẩy sự phát triển của xã hội.
Ngoài việc đào tạo ra nguồn nhân lực mới với đầy đủ những phẩm chất cần
thiết, đáp ứng được nhu cầu của sản xuất hiện đại, khoa học còn trực tiếp
tham gia vào quá trình tổ chức, quản lý, điều hành sản xuất và phân phối
sản phẩm. Với chức năng này, khoa học không chỉ trở thành lực lượng sản
xuất trực tiếp, mà còn là yếu tố không thể thiếu trong quan hệ sản xuất.
Ngày nay, việc tổ chức, quản lý, điều hành sản xuất ở bất kỳ cấp độ nào:
trong một dây chuyền sản xuất, trong một phân xưởng, một xí nghiệp, một
liên hợp các xí nghiệp, v.v. đều rất cần đến tri thức khoa học, nhất là tri
thức của khoa học quản lý. Cùng một thế hệ máy móc như nhau, cùng sản
xuất ra một loại sản phẩm như nhau, nếu biết tổ chức, quản lý, điều hành
công việc một cách hợp lý, sẽ mang lại hiệu quả cao hơn.
Không chỉ thế, việc quản lý, điều hành trong sản xuất cũng như trong các
lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội đã có những biến đổi về chất so với
trước đây, như nhanh nhạy, chính xác, kịp thời nhờ có sự hỗ trợ của công
nghệ thông tin. Xã hội ngày nay là xã hội đang được tin học hóa. Trong xã
hội thông tin, kẻ giàu, kẻ mạnh, kẻ chiến thắng không phải là kẻ trường
vốn, kẻ giàu về vật chất cụ thể, mà chính là kẻ biết nắm bắt một cách nhanh
nhạy các thông tin, đặc biệt là các thông tin khoa học - công nghệ và thông
tin về thị trường. Bởi vì, nhờ nắm bắt được thông tin mà thay đổi công
nghệ để có thể kịp thời sản xuất ra những sản phẩm mới phù hợp với nhu
cầu và thị hiếu của người tiêu dùng, giúp cho việc lưu thông hàng hóa
nhanh hơn. Việc nắm bắt thông tin kịp thời, nhanh chóng, chính xác còn
giúp cho người sản xuất, kinh doanh mở rộng thị trường, dự báo và đón
đầu nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng và xã hội, nhờ đó, có thể giành
được chiến thắng trong cuộc cạnh tranh gay gắt trên thương trường.

nay, tri thức khoa học và công nghệ của con người đã phát triển đến mức trở
thành nguyên nhân trực tiếp, thành nguồn lực chủ yếu thúc đẩy mọi sự biến
đổi trong sản xuất cũng như trong đời sống kinh tế - xã hội. Điều đó được
biểu hiện thông qua việc tạo ra những ngành sản xuất mới giữ vai trò đầu tàu
trong cơ cấu kinh tế, những phương pháp sản xuất mới, những vật liệu và năng
lượng mới, những công cụ sản xuất mới với những ưu thế vượt trội so với các
thế kỷ trước.
Trong kinh tế tri thức, con người vẫn giữ vai trò là chủ thể, nhưng lao động của
họ đã có sự đổi mới về chất, từ lao động cơ bắp là chủ yếu chuyển sang lao
động trí tuệ. Do vậy, tri thức khoa học và công nghệ là yêu cầu quan trọng nhất
đối với kinh tế tri thức.
Hai là, trong kinh tế tri thức, tri thức và những phát minh khoa học, công
nghệ là yếu tố cơ bản tạo nên lợi thế cạnh tranh của sản phẩm, của các
doanh nghiệp và các quốc gia trên thương trường, nhất là trong điều kiện hội
nhập kinh tế quốc tế hiện nay. Bởi vậy, trong kinh tế tri thức, ai chiếm hữu
được nhiều tài sản trí tuệ hơn, người ấy sẽ chiến thắng không chỉ trong cạnh
tranh kinh tế, mà thậm chí cả chính trị. Các cường quốc trên thế giới hiện nay
đều là những cường quốc về khoa học và công nghệ.
Ba là, trong kinh tế tri thức, công nghệ thông tin phát triển mạnh mẽ và được
ứng dụng rộng rãi vào sản xuất và mọi lĩnh vực của đời sống xã hội với hiệu
quả cao. Một trong những biểu hiện rõ nhất của sự phát triển trí tuệ con người
(tri thức khoa học) là ở sự phát triển của công nghệ thông tin. Thêm vào đó,
công nghệ thông tin cũng là phương tiện quan trọng nhất cho sự phát triển của
trí tuệ con người. Công nghệ thông tin đã, đang và sẽ mang lại những biến đổi
kỳ diệu trong cả đời sống kinh tế lẫn đời sống xã hội. Thực tế cho thấy rằng,
công nghệ thông tin đã trực tiếp và nhanh chóng làm thay đổi cơ cấu sản xuất,
tạo ra ngành nghề mới, sản phẩm hàng hóa mới, thúc đẩy tiến bộ khoa học -
công nghệ và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cũng không nên tuyệt đối hóa
vai trò tích cực của công nghệ thông tin đối với sự phát triển kinh tế - xã hội,
mà cần phải nhận thức được cả mặt trái của nó, nhất là đối với những vấn đề

Thứ nhất, cần phải đào tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, coi
đó là điều kiện tiên quyết để phát triển kinh tế tri thức. Chìa khóa của kinh tế
tri thức là tri thức khoa học của con người. Để trang bị tri thức khoa học cho
con người, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao phù hợp với kinh tế tri
thức, cần phải đổi mới toàn diện và sâu sắc nền giáo dục và đào tạo của nước
nhà. Tuy nhiên, cho đến nay, nguồn nhân lực ở nước ta tuy đã có những biến
đổi theo chiều hướng tích cực, nhưng nhìn chung vẫn chưa đáp ứng được yêu
cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và cả việc phát triển kinh tế
tri thức. Để có thể từng bước phát triển kinh tế tri thức, chúng ta cần phải tiếp
tục “nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện; đổi mới cơ cấu tổ chức, cơ chế
quản lý, nội dung, phương pháp dạy và học; thực hiện “chuẩn hóa, hiện đại
hóa, xã hội hóa”, chấn hưng nền giáo dục Việt Nam”(5) nhằm tạo ra một đội
ngũ lao động mới có chất lượng cao, vừa giỏi chuyên môn, nghiệp vụ, giàu
sức sáng tạo, năng động, luôn có tinh thần trách nhiệm cao, tự tin, dũng cảm,
vừa giàu lòng yêu nước, nhân ái, bao dung, có đầy đủ trình độ và bản lĩnh để
hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu.
Thứ hai, xây dựng một nền khoa học và công nghệ tiên tiến trên cơ sở đẩy
mạnh phát triển nghiên cứu khoa học và công nghệ, tạo động lực để phát
triển khoa học và công nghệ. “Nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của
khoa học và công nghệ”, “phấn đấu đến 2010, năng lực khoa học và công
nghệ nước ta đạt trình độ của các nước tiên tiến trong khu vực trên một số
lĩnh vực quan trọng”(6).
Khoa học và công nghệ có vai trò quyết định và cũng là điều kiện tiên quyết
trong phát triển nền kinh tế tri thức. Vậy, những điều kiện quan trọng đầu tiên
để từng bước phát triển kinh tế tri thức là gì?
Một là, phát triển đồng bộ các lĩnh vực khoa học và công nghệ, nhưng phải
tập trung chủ yếu vào những ngành khoa học và công nghệ có liên quan trực
tiếp đến phát triển kinh tế tri thức, như công nghệ thông tin, công nghệ chế
tạo vật liệu mới, công nghệ năng lượng mới và công nghệ sinh học – những
ngành công nghệ trụ cột của công nghệ cao, giữ vai trò chủ đạo trong kinh tế

công nghệ.
*
* *
Ngày nay, luận điểm của C.Mác về khoa học trở thành lực lượng sản xuất
trực tiếp đã dần trở thành hiện thực. Điều đó có được, một mặt, nhờ lôgíc phát
triển nội tại của tri thức khoa học trải qua hàng chục thế kỷ và mặt khác, nhờ
những điều kiện kinh tế - xã hội đã phát triển đến độ chín muồi. Đến lượt
mình, việc khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp đã có tác động
mạnh mẽ và có hiệu quả cao không chỉ đối với lĩnh vực sản xuất, mà đến tất
cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Sự xuất hiện của công nghệ thông tin và
kinh tế tri thức là những biểu hiện rõ ràng nhất, toàn diện và sâu sắc nhất của
quá trình khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, đồng thời cũng
khẳng định tính đúng đắn, khoa học trong luận điểm này của C.Mác.
Việt Nam đang từng bước phát triển kinh tế tri thức; song, do xuất phát từ
một trình độ khoa học và công nghệ còn thấp, nên để phát triển kinh tế tri
thức, chúng ta cần phải chuẩn bị những điều kiện cần thiết về con người, về
khoa học và công nghệ, về định hướng đầu tư và huy động nguồn lực tài
chính vào phát triển khoa học và công nghệ, về hợp tác quốc tế trong lĩnh vực
khoa học và công nghệ.r

(*) Phó giáo sư, tiến sĩ, Viện Khoa học xã hội Việt Nam.
(1) C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, t.46, phần II. Nxb Chính trị Quốc gia,
Hà Nội , 2000, tr.372-373.
(2) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t.42, tr.179.
(3) Bộ Giáo dục và Đào tạo. Giáo trình Kinh tế Chính trị Mác-Lênin. Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.290.
(4) Đảng Cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X.
Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr.87.
(5) Đảng Cộng sản Việt Nam. Sđd., tr.95.
(6) Đảng Cộng sản Việt Nam. Sđd., tr.98.