ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

       

PHÙNG BÍCH PHƯỢNG

ẢNH HƯỞNG CỦA THIẾT CHẾ LÀNG XàĐỐI VỚI 
VIỆC 
THỰC HIỆN PHÁP LUẬT TRONG BỐI CẢNH XÂY 
DỰNG 
NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành : Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
Mã số: 60 38 01 01

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC


HÀ NỘI ­ 2016


Công trình được hoàn thành 
tại Khoa Luật ­ Đại học Quốc gia Hà Nội

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS.TS HOÀNG THỊ KIM QUẾ

Phản biện 1: ......................................................................
   
Phản biện 2: ......................................................................
   


việc tổ chức thực hiện pháp luật có hiệu quả đặt ra yêu cầu tất yếu là 
Nhà nước phải tuân thủ tuyệt đối các quy định pháp luật.
Ở  nước ta, xuất phát từ  đặc trưng về  điều kiện tự  nhiên, kinh 
tế, xã hội, mà đời sống của người dân Việt Nam từ  bao đời nay luôn  
gắn bó với làng. Thiết chế  làng xã xuất hiện từ  rất sớm và tồn tại 
bền vững cho đến ngày nay. Mặc dù hiện nay, quản lý hành chính Nhà 
nước là quản lý  ở  cấp xã, thôn nhưng trên thực tế  trong một xã, thôn 
vẫn luôn tồn tại trong đó yếu tố  làng. Yếu tố  làng luôn tồn tại cùng 
với  đó là các mối quan hệ  gắn kết giữa các thành viên trong cộng  
đồng làng. Trong một xã có thể có một hoặc nhiều làng, tương tự như 
vậy trong một thôn cũng gồm một hoặc nhiều làng.
Hiện nay, nước ta đang trong thời kỳ  đẩy mạnh sự  nghiệp công 
nghiệp hóa, hiện đại hóa, với mục tiêu biến nước ta trở  thành nước 
công nghiệp theo hướng hiện đại, cùng với đó là quá trình hội nhập kinh  
tế quốc tế với quy mô ngày càng sâu rộng đã tác động đến mọi mặt của 
đời sống xã hội làng xã cùng với đó là sự tác động đến tâm lý, thói quen, 
2


ý thức, trách nhiệm của người dân với pháp luật. Sự đan xen giữa những  
yếu tố  đặc trưng truyền thống, tính cộng đồng, tự  trị  ăn sâu, chi phối, 
tác động đến nhận thức, hành động của người dân với yếu tố  hiện đại 
đã  ảnh hưởng không nhỏ  đến nhận thức, hành động của người dân mà 
biểu hiện trước hết là thái độ  với pháp luật, việc thực hiện pháp luật 
của người dân không chỉ   ở  làng xã mà cả  những đô thị  lớn. Bên cạnh 
những ảnh hưởng tích cực của thiết chế làng xã đối với việc thực hiện  
pháp luật như  việc tăng cường hiệu quả, hiệu lực pháp luật thông qua 
những tác động tích cực của dư  luận xã hội; việc nâng cao hiệu quả 
thực hiện pháp luật thông qua hoạt động tự quản của thiết chế làng xã; 
người dân sẽ tự giác thực hiện các quy định của làng xã, quy định pháp 

trị, văn hóa, lối sống, pháp luật của làng xã
­ Tìm hiểu những thay đổi căn bản trong đời sống kinh tế, chính  
trị, văn hóa ­ xã hội của thiết chế làng xã trong bối cảnh hiện nay để từ 
đó tìm ra những tác động tích cực, tiêu cực của thiết chế  làng xã cũng 
như  nguyên nhân của những tác động này đối với việc thực hiện pháp 
luật hiện nay.
­ Đưa ra bài học kinh nghiệm và đề  xuất một số  giải pháp nhằm 
nâng cao hiệu quả  thực hiện pháp luật trong bối cảnh xây dựng nhà 
nước pháp quyền ở nước ta hiện nay.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của Luận văn
­ Đối tượng nghiên cứu: Nghiên cứu nét đặc trưng của làng xã, 
những tác động của thiết chế  làng xã đối với việc thực hiện pháp luật 
để từ đó đề ra phương hướng, giải pháp nhằm góp phần nâng cao hiệu 
quả  thực hiện pháp luật  ở  làng xã Việt Nam trong bối cảnh xây dựng  
Nhà nước pháp quyền hiện nay.
­ Phạm vi nghiên cứu: Giới hạn  ở việc nghiên cứu thiết chế làng 
xã Việt khu vực đồng bằng Bắc Bộ, nơi làng xã hình thành từ sớm, có  
kết cấu bền chặt.
4


4. Đóng góp mới của Luận văn
Luận văn góp phần hệ thống hóa các cơ  sở  lý luận và làm rõ hơn 
những vấn đề  liên quan đến làng xã và thiết chế làng xã, các đặc trưng  
của thiết chế làng xã, sự biến đổi của yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa, 
xã hội làng xã ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật. Từ đó, đề xuất 
những giải pháp nhằm phát huy  ảnh hưởng tích cực, khắc phục  ảnh 
hưởng tiêu cực của thiết chế làng xã đối với việc thực hiện pháp luật ở 
nước ta hiện nay.
5. Kết cấu của luận văn

­ Thiết chế  xã hội được hình thành và thiết lập từ  nhu cầu khách 
quan trong hoạt động sống của con người và được thực hiện thông qua 
hành vi xã hội của con người.
­ Thiết chế xã hội không chỉ là mô hình hành vi mà còn là công cụ 
để kiểm soát và quản lý xã hội.
­ Thiết chế xã hội có chức năng điều tiết các quan hệ xã hội trong 
các lĩnh vực khác nhau của hệ thống xã hội, là phương tiện để điều hòa,  
kiểm soát xã hội và mục đích cuối cùng của thiết chế  xã hội là nhằm 
thỏa mãn nhu cầu xã hội.
1.1.1.2. Đặc điểm của thiết chế xã hội
Thiết chế xã hội hình thành trên cơ sở điều kiện kinh tế ­ xã hội 
nhất định. Thiết chế xã hội hình thành trong điều kiện kinh tế ­ xã hội 
khác nhau sẽ  có điểm khác biệt với nhau mà khác biệt đầu tiên và rõ 
ràng nhất mà có ta có thể  dễ  dàng nhận thấy là sự  thay đổi về  tính  
chất của đối tượng tác động.
Giữa thiết chế  xã hội và điều kiện kinh tế  ­ xã hội có tác động 
qua lại với nhau.
Thiết chế xã hội phản ánh tính giai cấp một cách rõ rệt.
6


Thiết chế xã hội bao gồm nhiều loại hình thiết chế khác nhau như 
thiết chế  kinh tế, thiết chế  chính trị, thiết chế  văn hóa, thiết chế  tôn 
giáo, thiết chế giáo dục...
1.1.1.3. Chức năng của thiết chế
Có thể xem xét đến hai chức năng cơ bản của thiết chế đó là điều  
hòa xã hội và kiểm soát xã hội.
Chức năng điều hòa xã hội của thiết chế nhằm khuyến khích, điều 
chỉnh, điều hòa hành vi của con người cho phù hợp với quy phạm và 
chuẩn mực của thiết chế.

lại, yếu tố kinh tế, phục vụ mục đích sản xuất là nguyên nhân chủ yếu và  
cơ bản cố kết con người lại với nhau và cũng là yếu tố cơ bản hình thành 
nên làng xã.
1.1.2.2. Đặc điểm của thiết chế làng xã Việt Nam
Thứ nhất, thiết chế làng xã là tổng hợp của nhiều mối quan hệ, là 
tổ   hợp   được   hình   thành   không   phải   theo   một   mà   nhiều   cách,   nhiều 
nguyên   tắc   khác   nhau,   tạo   nên   nhiều   loại   hình,   nhiều   cách   tập   hợp  
người khác nhau nhưng hoà đồng trong phạm vi làng.
Thứ hai, thiết chế làng xã tồn tại như những đơn vị độc lập tương  
đối.
Thứ ba, thiết chế làng xã có kết cấu tổ chức đa dạng, chặt chẽ.
Thứ tư, tính cộng đồng của thiết chế làng xã.
Thứ năm, tính tự trị của thiết chế làng xã.
1.1.2.3. Các thiết chế làng xã cơ bản hiện nay
Tương tự  như  thiết chế  xã hội, thiết chế  làng xã cũng bao gồm 
nhiều loại hình thiết chế khác nhau nhằm thỏa mãn nhu cầu của xã hội 
làng xã. Từ đó, có thể kể đến một số thiết chế làng xã cơ bản như: thiết 
chế  kinh tế, thiết chế  chính trị, thiết chế  văn hóa… Ngoài ba bộ  phận  
cơ bản của thiết làng xã này, có thể kể đến những thiết chế làng xã phụ 
trợ khác như thiết chế gia đình, thiết chế giáo dục, thiết chế tôn giáo…
8


1.1.3. Chính sách, pháp luật về thiết chế làng xã hiện nay
Hiện nay, các văn bản pháp luật đề cập khá nhiều đến các nội dung liên  
quan đến việc điều chỉnh mối quan hệ của thiết chế làng xã. Trong đó, có thể 
kể đến là các quy định liên quan đến nhiệm vụ, quyền hạn của trưởng thôn,  
làng, ấp, bản; việc xây dựng, thực hiện hương ước, quy ước của làng xã như 
Nghị định số 79/2003/NĐ­CP ngày 07/7/2003 của Chính phủ về ban hành Quy 
chế   thực  hiện   dân   chủ   ở   xã;   Thông   tư   liên   tịch   số 

thể   pháp   luật   thực   hiện   quyền   chủ   thể   của   mình  (trong   khuôn   khổ  
những hành vi mà pháp luật cho phép).
Áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó 
nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách để 
tổ chức cho các thủ thể pháp luật thực hiện các quy định pháp luật hoặc 
tự  mình căn cứ  quy định của pháp luật để  ban hành quyết định nhằm 
làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt hoặc đình chỉ  quan hệ  pháp luật cụ 
thể.
Các hình thức thực hiện pháp luật có mối quan hệ  chặt chẽ, biện 
chứng với nhau trong hoạt động thực hiện pháp luật. Quá trình và kết 
quả  của các hình thức thực hiện pháp luật là thước đo hiệu quả  điều  
chỉnh pháp luật. Thực hiện pháp luật nhằm tạo ra  “đời sống thứ  hai” 
cho pháp luật.
1.2.2.2. Cơ chế thực hiện pháp luật
Cơ  chế  thực hiện pháp luật có thể  hiểu là những cách thức tác  
động, những yếu tố   ảnh hưởng tới việc các cá nhân, nhóm xã hội lựa 
chọn hành vi của mình trong việc quyết định thực hiện hay không thực  
hiện các quy định pháp luật. Từ  đó, cơ  chế  thực hiện pháp luật bao 
gồm:
­ Mối liên hệ  giữa hoạt động thực hiện pháp luật và trình độ  tri 
thức, hiểu biết pháp luật của con người.
­ Cơ chế tâm lý bắt chước trong thực hiện pháp luật.
10


­ Cơ chế lây lan tâm lý trong thực hiện pháp luật.
­ Cách thức các cơ  quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng pháp 
luật.
1.3. Khái quát chung về Nhà nước pháp quyền
Nhà nước pháp quyền  có thể  hiểu là một hình thức tổ  chức nhà 

các quan hệ xã hội.
­ Đảm bảo sự  lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với 
Nhà nước, không ngừng đổi mới, tăng cường sự  lãnh đạo của Đảng 
đối với Nhà nước.
­ Tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, Nhà nước quản lý xã hội 
bằng pháp luật, coi trọng việc nâng cao giá trị đạo đức.
1.4. Thiết chế làng xã trong mối tương quan với thực hiện pháp 
luật
1.4.1. Mối tương quan giữa yếu tố  kinh tế  của thiết chế làng  
xã với việc thực hiện pháp luật
Nếu điều kiện kinh tế ­ xã hội phát triển một cách năng động, bền 
vững sẽ  là điều kiện, tiền đề  thuận lợi cho hoạt động thực hiện pháp 
luật, tác động tích cực tới việc nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức pháp  
luật của các tầng lớp xã hội; đời sống vật chất được nâng cao, người  
dân có nhiều điều kiện để tiếp cận với pháp luật, hiểu biết pháp luật và  
thực hiện pháp luật một các tích cực, chủ động. Ngược lại, khi kinh tế ­ 
xã hội chậm phát triển, kém năng  động và hiệu quả  sẽ  có  thể   ảnh  
hưởng tiêu cực tới việc thực hiện pháp luật của các chủ  thể  pháp luật. 
Yếu tố  kinh tế  là nền tảng của sự  nhận thức, hiểu biết pháp luật và  
thực hiện pháp luật nên có tác động mạnh mẽ  tới hoạt động thực hiện 
pháp luật của các chủ thể pháp luật.
1.4.2. Mối tương quan giữa yếu tố chính trị của thiết chế làng  
12


xã với việc thực hiện pháp luật
Môi trường chính trị   ổn định là điều kiện thuận lợi đối với hoạt 
động thực hiện pháp luật bởi nó củng cố niềm tin của nhân dân đối với  
hệ thống chính trị, hệ thống trực tiếp quản lý, đảm bảo quyền và lợi ích 
của người dân. Ngược lại, sự  bất  ổn định về  chính trị  sẽ   ảnh hưởng  

quy định pháp luật của Nhà nước đi vào thực tiễn. Từ  việc xác định 
được mối tương quan giữa các yếu tố pháp luật và việc thực hiện pháp  
luật  ở  thiết chế  làng xã sẽ  góp phần tìm hiểu và phân tích những tác 
động,  ảnh hưởng của yếu tố  này đến việc thực hiện pháp luật  ở  làng 
xã.
Chương 2
THỰC TRẠNG ẢNH HƯỞNG CỦA THIẾT CHẾ LÀNG XÃ
ĐỐI VỚI VIỆC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VÀ GIẢI PHÁP KHẮC 
PHỤC ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC VÀ PHÁT HUY ẢNH HƯỞNG 
TÍCH CỰC CỦA THIẾT CHẾ LÀNG XàĐỐI VỚI VIỆC THỰC 
HIỆN PHÁP LUẬT Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
2.1. Những thay đổi căn bản trong đời sống kinh tế, chính trị, 
văn hóa – xã hội của thiết chế làng xã trong bối cảnh hiện nay
2.1.1. Những thay  đổi về  mặt kinh tế  của thiết chế  làng xã  
trong bối cảnh hiện nay
Sự  thay đổi của phương thức lao động, sản xuất, các thành phần 
kinh tế trở nên đa dạng. Từ đó, vai trò tự chủ của kinh tế gia đình được  
tái xác lập. Trong lao động sản xuất có sự  phân công chuyên môn hóa, 
tính chất thủ công của công cụ lao động và lao động sản xuất dần được  
thay thế bằng máy móc, áp dụng công nghệ tiến tiến vào sản xuất. Đời  
sống người dân ngày một phát triển. Quan hệ  lợi ích, quan hệ  xã hội 
của cá nhân bị ảnh hưởng bởi quan hệ thị trường với sự tính toán thiệt  
14


hơn. Chính những thay đổi về kinh tế đã tác động đến tâm lý con người, 
cách nhìn nhận của con người trong mối quan hệ với nhau và với pháp 
luật. Từ  đó đặt ra vấn đề  cần giải quyết được những xung đột lợi ích 
trên đồng thời phòng ngừa sự chuyển hóa xung đột xã hội đó thành xung 
đột chính trị  nhằm đảm bảo an ninh, sự  phát triển bền vững của thiết 

các quy định pháp luật, cũng như việc thực hiện các quy định pháp luật 
trở  nên dễ  dàng hơn. Người dân sẵn sàng thực hiện các quy định, quy 
ước của làng và những quy định pháp luật nếu dư  luận cho đó là đúng  
và nên làm. Bên cạnh những  ảnh hưởng từ  phản  ứng tích cực của dư 
luận xã hội thì sự phán xét, bất bình của dư luận xã hội với những hành  
vi vi phạm pháp luật, với những điều dư luận cho là không đúng cũng sẽ 
có tác động rất lớn đến việc điều chỉnh ý thức pháp luật của cá nhân.
2.2.1.2. Hoạt động tự  quản của thiết chế làng xã là công cụ  giúp  
việc thực hiện pháp luật đạt hiệu quả trên thực tế
Hoạt động tự  quản của thiết chế  làng xã phát huy vai trò trong 
nhiều lĩnh vực như sản xuất kinh doanh, đảm bảo an ninh trật tự tại địa  
bàn dân cư, giữ  gìn, bảo vệ  môi trường sống, bảo vệ  và phát triển các 
giá trị văn hóa xã hội… từ đó góp phần phát triển kinh tế xã hội, ổn định  
an ninh chính trị và quản lý xã hội, tạo chuyển biến tích cực trong cộng  
đồng dân cư, mở  rộng dân chủ  cơ  sở. Hoạt động tự  quản làng xã chủ 
yếu dựa trên quy  ước, hương  ước, lệ  làng – văn bản điều chỉnh mọi 
mặt đời sống của làng xã, được mọi người dân trong làng thừa nhận và 
áp dụng. Hoạt động tự quản không chỉ bổ sung, trợ giúp chính quyền địa 
phương quản lý xã hội mà còn tạo sự  chuyển biến tích cực trong nhận 
thức, hành động của nhân dân với pháp luật, nâng cao chất lượng cuộc 
sống của người dân đồng thời nâng cao hiệu quả thực hiện quy chế dân 
chủ ở cơ sở, phát huy tính cộng đồng, tự quản của cá nhân, tổ chức, làm  
sáng rõ bản chất của nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ 
16


nghĩa của dân, do dân, vì dân.
2.2.1.3. Nhân dân tự giác thực hiện các quy định chung của làng và  
các quy định pháp luật của Nhà nước khi được chính quyền làng xã triển  
khai

việc thực hiện pháp luật ở nước ta hiện nay
2.2.2.1. Tác động tiêu cực của thiết chế làng xã đối với việc thực  
hiện pháp luật ở nước ta hiện nay
Thứ  nhất,  vấn đề  trách nhiệm cá nhân trong thiết chế  làng xã 
không được phát huy. Hình thành thói dựa dẫm,  ỷ  nại, những quy định 
về  trách nhiệm cá nhân trong các văn bản pháp luật không được coi 
trọng trong khi trên thực tế  các vấn đề  này cần phải được làm rõ. Đối  
với các cán bộ công chức và những người giữ chức vụ quan trọng trong 
bộ máy quản lý làng xã, tính cộng đồng cũng có ảnh hưởng không nhỏ.  
Cán bộ không dám nghĩ, không dám làm vì sợ chịu trách nhiệm, làm việc  
tùy tiện. Từ đó gây ảnh hưởng đến sự phát triển của làng xã và sự minh 
bạch trong tổ chức, hoạt động của làng xã.
Thứ  hai, tính tự  trị  của thiết chế làng xã là nguồn gốc hình thành  
xu hướng làm cho làng xã hoạt động độc lập hoàn toàn, xa rời quỹ đạo 
quản lý của nhà nước, hình thành nên chủ  nghĩa địa phương cục bộ.  
Chính tính địa phương cục bộ  là nguyên nhân khiến cho pháp luật của 
nhà nước khó đi vào thực tế cuộc sống của làng. Tư tưởng của đội ngũ 
cán bộ, công chức và những người giữ  chức vụ  quản lý của làng xã bị 
ảnh hưởng, hình thành bè phái trong nội bộ  cơ  quan, không quan tâm 
đến lợi ích chung, cấu kết, bao che cho nhau, chỉ  quan tâm, tìm cách 
mang lại lợi ích cho địa phương, cơ quan, dòng họ mình.
Thứ  ba, thói quen tùy tiện trong thực hiện pháp luật. Thói quen 
tùy tiện và cách hành xử  không thượng tôn pháp luật diễn ra hàng 
ngày,  ở  mọi nơi, mọi lúc không kể  nông thôn hay thành thị, với mọi 
18


đối tượng, dưới nhiều hình thức biểu hiện đa dạng và phức tạp. Thói 
quen tùy tiện trong thực hiện pháp luật của người dân thể  hiện trong 
tất cả các ngành, các lĩnh vực.

được những thành tựu đáng kể, thúc đẩy sự  phát triển kinh tế, xã hội.  
Dưới những ảnh hưởng, tàn dư của nền kinh tế cũ đã tạo ra nhiều biến 
đổi trong đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội, lối sống của làng xã 
đặc biệt là việc thực hiện pháp luật ở làng xã, việc thực hiện pháp luật, 
suy thoái đạo đức của một bộ  phận cán bộ, công chức làng xã, những 
người giữ chức vụ quản lý trong làng.
Thứ ba, nguyên nhân từ hệ thống pháp luật hiện nay. Hạn chế về 
hình thức và nội dung quy phạm, kỹ  thuật lập pháp vẫn tồn tại nhiều  
vấn đề. Có những lĩnh vực mà các quy phạm pháp luật chưa điều chỉnh  
đến, chưa đáp ứng được đòi hỏi của thực tiễn. Khoảng cách về sự phù  
hợp giữa hương ước, lệ làng và pháp luật của nhà nước còn khá xa nhau 
trong khi thói quen thực hiện các quy định của hương  ước, lệ  làng của 
người dân còn khá phổ biến. Từ đó, ý thức chấp hành các quy định pháp  
luật của người dân còn nhiều hạn chế. Cùng với đó là sự  chưa hoàn 
thiện, thống nhất,  ổn định trong các quy định pháp luật, việc trình bày 
các quy phạm đôi khi còn phức tạp, mập mờ làm cho việc áp dụng pháp 
luật không đúng hoặc không thống nhất, đặc biệt là việc soạn thảo, ban 
hành các văn bản quy phạm pháp luật của xã.
Thứ tư, công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật chưa 
được chú trọng đúng mức trong khi  ý thức thực hiện pháp luật của 
người dân  ở  làng xã còn nhiều hạn chế. Mặt khác, cơ  chế, kế  hoạch 
phối hợp trong công tác tuyên truyền, phổ  biến, giáo dục pháp luật  ở 
làng xã còn nhiều hạn chế. Từ đó, không phát huy được hết sức mạnh  
của các đoàn thể, sự tham gia của các tổ chức đặc biệt là các tổ chức tự 
quản làng xã trong công tác này.
Ngoài những nguyên nhân chính như đã trình bày ở trên, những tác  
20


động, ảnh hưởng tiêu cực của thiết chế làng xã đối với việc thực hiện