Nhớ Rừng
và ngòi bút tạo hình lãng mạn của Thế Lữ
Ai đã từng xem bức chân dung Hoàng Lập Ngôn vẽ Thế Lữ theo lối tinh
tớng hoạ, mới thấy hoạ sĩ này sao mà tinh quái và thâm thuý. Ông đã thể hiện
gơng mặt tác giả Nhớ rừng trong bộ mặt ... chúa sơn lâm ! Nghĩa là mặt một
con hổ chính cống. Mà cũng phải ! Không có cái con - hổ - nhớ - rừng hồi ấy
thì làm gì có Thế Lữ ! Vả, cái gã thi sĩ có công dựng thành nền Thơ mới ở xứ
này
1
cũng đáng đợc xem là một chúa sơn lâm chứ sao ! Ngang cơ quá còn
gì ! Tất nhiên, họ không giao đấu, mà chỉ giao nhau. Giao trong từng nét một
để cùng làm nên một chân dung kép. Thế Lữ - Hổ hay là Hổ - Thế Lữ thì cũng
vậy ! Thực đến thế thì đạt mức siêu còn gì ! Quái lạ thay là lòng tri kỉ !
Quái lạ thay là nghệ thuật tạo hình !
Tôi vừa nói đến nghệ thuật tạo hình - cái ngành nghệ thuật mà trớc khi
thành thi sĩ, Thế Lữ đã từng dấn thân vào, tuy nửa vời. Dầu vậy, cái máu hội
hoạ, cái vốn hội hoạ vẫn đủ cho ông có đợc một gu tạo hình khi cầm ngọn
bút thi nhân. Thế Lữ đã làm thơ bằng hồn thơ đậm tính hội hoạ. Nhớ rừng là
thi phẩm rất tiêu biểu. Có thể sánh thế này : nếu Hoàng Lập Ngôn vẽ con Hổ -
Thế Lữ bằng hội hoạ đơn thuần, thì Thế Lữ đã vẽ con Hổ - nhớ rừng bằng hội
hoạ của... thơ. Trong nét bút Thế Lữ, ngời ta không chỉ thấy hoạ pháp của một
hoạ sĩ từng theo học Mỹ thuật Đông Dơng, mà trùm lên tất cả là một thi pháp
nghiêng về tạo hình của thi phái Lãng mạn
2
. Vì thế mà, Nhớ rừng vừa là một
khúc trờng ca dữ dội thể hiện tâm trạng vĩ đại của chúa sơn lâm, vừa là một
hoạ phẩm hoành tráng từng bớc làm nổi hằn lên trên mặt bằng của câu chữ
hình tợng vị chúa tể cả muôn loài.

*
Nhiều ngời đã nói đến nội dung xã hội của bài thơ. Thậm chí đã có lúc

ấy. Đối với nó, thực tại là cũi sắt, là vờn bách thú nhỏ mọn, tầm thờng, giả dối,
vô vị, vô tích sự. Còn rừng là thời vàng son, thuở hoàng kim trong hồi tởng.
Nhớ rừng là nhớ một thế giới cao cả, nhớ chốn thiêng liêng, nhớ cõi tự do.
Rừng là thời oanh liệt, thời làm chủ nhân ông của đại ngàn. Toàn bộ ý nghĩa
cuộc đời mình là ở nơi rừng. Đánh mất rừng cũng là đánh mất mình. Hằng
ngày cứ thấy mình bị tầm thờng hoá đi mà bất lực ! Khao khát rừng là khao
khát đợc là mình ! Đó chẳng phải cũng là khao khát của một cái tôi đòi giải
phóng đó ? Bởi đây là chúa sơn lâm, nên logic là nhất nhất mọi cái phải ở tầm
chúa tể cả muôn loài. Nghĩa là đều phải siêu phàm, kì vĩ, chế ngự, bao trùm.
Nhng đằng sau những cái riêng thuộc về tập tính loài hùm thiêng, ta đều thấy
cái chung với con ngời. Cái lí của việc tìm đến hình tợng con hổ này của Thế
Lữ là ở đó.
Nhng cảm xúc mà cái tôi - hổ này đang mang nặng, thực chất, là gì
vậy ? Tôi đã có lần viết : Thơ mới là một điệu sầu mênh mông, mà nếu đem
phân chất ra thì sẽ thấy trong đó ba mối sầu đậm nhất : sầu nhân thế, sầu thời
thế, sầu thân thế. Ba mối sầu này đan quyện, chuyển hoá sang nhau cất lên mà
thành Thơ mới. Nhớ rừng nghiêng về mối sầu thứ ba. Tâm trạng chúa sơn lâm
chính là tâm trạng hùm thiêng khi đã sa cơ, tâm trạng bi tráng của một anh
hùng thất thế đang phẫn uất về thân thế mình. Vì vậy lời than đầy hùng tâm
tráng chí này không chỉ rung chuyển rừng già, mà còn làm rung chuyển muôn
vạn con tim của thời bấy giờ :
2
Than ôi ! Thời oanh liệt nay còn đâu ?
Song ngẫm ra, ai chẳng có thời oanh liệt của riêng mình ? Ai chẳng có cái
quãng huy hoàng chói lọi, cái đoạn ý nghĩa nhất của đời mình ? Bất cứ ngời
nào trong cuộc đời này, nếu là ngời luôn khát sống thì rồi sẽ có lúc ngấm nỗi
hận sầu thất thế, để rồi cất lên cái tiếng than u uất kia của chúa sơn lâm thôi.
Trong mỗi cuộc đời, mỗi kiếp ngời đều tiềm ẩn cái tiếng than đầy nhân bản ấy
của con hổ này. Vậy là sầu thân thế cũng tiềm tàng cả sầu nhân thế. Nói con
hổ nhớ rừng mang trong nó một tâm trạng vĩ đại còn vì ý nghĩa tiêu biểu lớn

khía cạnh tạo hình thôi, ấy là vẽ tranh tứ bình. Thực ra, tứ bình là một lối tạo
hình quen thuộc từ cổ điển. Ngời xa thờng khái quát một hiện thực toàn vẹn
nào đó vào bộ tranh gồm bốn bức. Cho nên tự thân tứ bình là một cấu trúc,
một chỉnh thể, một thế giới. Thời gian thì Xuân Hạ Thu Đông, thảo mộc thì
Tùng Trúc Cúc Mai, hay Mai Lan Cúc Trúc, nghề nghiệp thì Ng Tiều Canh
Mục, tầng lớp thì Sĩ Nông Công Thơng, nghệ thú thì Cầm Kì Thi Hoạ.v.v...
Nảy sinh từ hội hoạ, về sau tứ bình xâm nhập vào nhiều nghệ thuật khác. Ngời
đọc thơ có thể đơn cử ở Chinh phụ ngâm, những đoạn nh nỗi nhớ chồng của
nàng chinh phụ diễn ra trọn vẹn khi trông bốn bề, mỗi bề là một phía, một
cung bậc, một nông nỗi của nhung nhớ. Tâm trạng buồn nản, hãi hùng của
Thuý Kiều trớc lầu Ngng Bích cũng diễn thành tứ bình với điệp khúc buồn
trông. Rồi ngay Tố Hữu cũng dùng đến tứ bình khi viết bài Việt Bắc ở đoạn
Ta về ta nhớ những hoa cùng ngời... Vậy, dùng tứ bình thì cha phải là gì
thật đáng nói. Đáng nói là : cả bốn bức tứ bình ở đây đều là những chân dung
tự hoạ khác nhau của cùng một con hổ. Nó đã khái quát trọn vẹn về cái thời
oanh liệt của chúa sơn lâm.
*
Bốn bức là bốn nỗi hoài niệm đầy tiếc nuối, uất hận.
Đồng thời, là bốn câu hỏi mà giọng điệu càng lúc càng dữ dằn.
Mỗi bức một khung cảnh, một gam màu, một dáng điệu của vị chúa tể cả
muôn loài.
Bức thứ nhất thật thi vị :
Nào đâu những đêm vàng bên bờ suối
Ta say mồi đứng uống ánh trăng tan ?
Gam màu vàng lóng lánh của ánh trăng in trên suối vắng. Đối với con hổ giờ
đang bị giam cầm trong cũi sắt, đó không chỉ là những kỉ niệm lấp loá trăng
vàng, mà thực sự là những đêm vàng - những kỉ niệm đợc đúc bằng vàng
ròng- không bao giờ còn có lại. Chúa sơn lâm hiện ra nh nhà thi sĩ của chốn
lâm tuyền, với cử chỉ uống ánh trăng tan đầy thơ mộng. Chữ say mồi có thể
làm ngời đọc lạc hớng, bởi tởng rằng mồi đây hẳn là một con thú đáng th-

dễ sợ. Nó gợi ra cảnh tợng chiến trờng sau một cuộc vật lộn tàn bạo. Là máu
của con thú rừng xấu số nào đó chăng ? Không ! Đó là máu của mặt trời. ánh
tà dơng lúc mặt trời hấp hối, dới cái nhìn kiêu bạc của con mãnh thú chính là
sắc máu lênh láng đỏ. Những chiều lênh láng máu là máu mặt trời đã
nhuộm cả thời gian. Máu đã trở thành màu kỉ niệm. Chữ sau rừng gợi đợc
cái không gian đỏ máu của địch thủ mặt trời, vừa gợi đợc vẻ bí hiểm của chốn
diễn ra cuộc tranh chấp đẫm máu. Chữ chết đã biến mặt trời từ vật thể thành
sinh thể. Không còn là khối cầu lửa vô tri vô giác giữa không trung, mặt trời
đã thành một con thú. Thậm chí, một con thú thảm hại - chữ mảnh là hình
ảnh mặt trời trong con mắt ngạo mạn và khinh miệt của con hổ này. Vẻ gay
gắt trong giờ phút hấp hối của con thú tử thơng dờng nh càng làm cho nó bị
khinh bỉ. Thì ra, đối thủ của con hổ này không phải là loài gấu, loài báo vô t lự
5