Nghiên cứu Y học

Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012

ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ HÌNH ẢNH HỌC TRONG CHẨN ĐOÁN
RÒ ĐỘNG MẠCH CẢNH-XOANG HANG SAU CHẤN THƯƠNG
Trần Chí Cường*, Trần Triệu Quốc Cường*, Trần Quốc Tuấn**, Võ Tấn Sơn**
Mục tiêu: Phân tích đặc điểm lâm sàng và hình ảnh học chẩn đoán rò động mạch cảnh xoang hang sau chấn
thương giúp chẩn đoán đúng và chẩn đoán sớm rò động mạch cảnh xoang hang sau chấn thương.
Đối tượng phương pháp nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân được chẩn đoán rò động
mạch cảnh xoang hang type A sau chấn thương tại Bệnh viện Đại Học Y Dược TP.HCM trong thời gian từ
2005 đến tháng 04-2011. Đây là nghiên cứu tiền cứu loạt ca, lấy mẫu liên tiếp trong thời gian nghiên cứu. Số
liệu được xử lý bằng phần mềm Stata 10.0.
Kết quả nghiên cứu: Có 172 bệnh nhân rò động mạch cảnh xoang hang sau chấn thương được đưa vào
nghiên cứu. Tuổi trung bình là 33 tuổi, nam chiếm 86%, nguyên nhân chấn thương do TNGT chiếm 92%. Thời
gian từ lúc chấn thương đến lúc nhập viện trung bình là 12 tuần. Triệu chứng đỏ mắt lồi mắt chiếm 81% âm
thổi ở vùng mắt được phát hiện trong 99% các bệnh nhân. Liệt thần kinh sọ gặp trong 55% trường hợp chủ yếu
là liệt dây VI chiếm 31%. Có 39% bệnh nhân bị giảm thị lực nặng từ dưới 5/10, trong số này 12% bệnh nhân có
thị lực sáng tối (-). Siêu âm Doppler phát hiện có dãn tĩnh mạch mắt trong 98% các trường hợp nghe được âm
thổi vùng mắt trên lâm sàng. Có 7% các bệnh nhân rò động mạch cảnh xoang hang kèm theo các tổn thương
nặng trên CT sọ não như xuất huyết nhồi máu não, giả phình trong xoang bướm. Chụp mạch máu não xóa nền
DSA là phương tiện chẩn đoán chính xác nhất vị trí và đặc điểm lỗ rò đồng thời giúp đánh giá được huyết động
qua lỗ rò.
Kết luận: Rò động mạch cảnh xoang hang ở nước ta chủ yếu là sau TNGT, nam giới trẻ tuổi chiếm đa số.
Bệnh có thể chẩn đoán được bằng lâm sàng và cận lâm sàng đơn giản là siêu âm Doppler tĩnh mạch mắt. Bệnh có
thể gây nhiều triệu chứng nặng ở mắt cũng như biến chứng nặng về thần kinh. Đa số các bệnh nhân nhập viện
điều trị sau chấn thương 12 tuần.
Từ khóa: Rò động mạch cảnh xoang hang, rò động tĩnh mạch màng cứng, chụp mạch máu xóa nền.

ABSTRACT
CLINICAL AND IMAGING CHARACTERISTICS FOR DIAGNOSIS OF TRAUMATIC CAROTID

infraction, pseudo aneurysm in the sphenoid sinus. Cerebral angiography is the most accurate for diagnostic of
carotid cavernous fistula and analysis the hemodynamic changing after present of the fistula.
Conclusions: Traffic accident is the main cause of direct carotid cavernous fistula in Vietnam. Young male
is dominant. This disease can be diagnosed by clinical examination and simple test as Doppler ultrasound of the
ophthalmic vein. It can cause more severe symptoms not only to the visual but also to the brain. Most of the
patients in this study were admitted at 12 weeks after the first symptom.
Keywords: Carotid-cavernous fistula, dural fistula, digital subtraction angiography

ĐẶT VẤN ĐỀ

ĐỐI TƯỢNG PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Rò động mạch cảnh xoang hang là sự
thông nối bất thường từ động mạch cảnh qua
xoang tĩnh mạch hang. Được phân thành 4
type A, B, C, D theo Barrow[2]. Sự thông nối
này có thể là trực tiếp (type A) do rách thành
động mạch cảnh trong, trong đoạn xoang
hang đa số là sau TNGT, hay gián tiếp qua các
nhánh động mạch màng cứng của động mạch
cảnh trong hoặc cảnh ngoài (các type B, C, D),
các type này còn được gọi là rò động tĩnh
mạch màng cứng vùng xoang hang[1],[3].

Đối tượng nghiên cứu: đối tượng nghiên
cứu là tất cả những bệnh nhân được chẩn đoán
rò động mạch cảnh xoang hang type A sau chấn
thương và được điều trị bằng phương pháp can
thiệp nội mạch sử dụng máy chụp mạch máu
xóa nền tại Bệnh viện Đại Học Y Dược TP.HCM

đến tháng 04-2011 có 172 bệnh nhân rò động
mạch cảnh xoang hang sau chấn thương được
đưa vào nghiên cứu.

Tuổi
Tuổi nhỏ nhất là 14 tuổi, tuổi lớn nhất là 73
tuổi, tuổi trung bình 33 tuổi.

Giới
Nam giới chiếm 85,5% nữ chiếm 14,5%.

Nguyên nhân chấn thương
Nguyên nhân hay gặp nhất là sau chấn
thương đầu do TNGT chiếm 92,4%, tai nạn lao
động chiếm 4,1%, sau đánh nhau chiếm 2,9%,
sau chấn thương thể thao chiếm 0,6%.

Biểu hiện lâm sàng
Lý do nhập viện
Bệnh nhân nhập viện vì triệu chứng ở mắt
chiếm 79,1%, vì triệu chứng ù tai chiếm 15,7%,

273


Nghiên cứu Y học

Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012

có 3,5% bệnh nhân nhập viện vì triệu chứng yếu

Tần suất
Sung huyết kết mạc, lồi mắt
139
Có âm thổi
170
Liệt thần kinh sọ
95
Giảm thị lực từ dưới 5/10
67
Dấu thần kinh khu trú
8

Tỉ lệ %
80.8
98.8
55.2
38.9
4.6

Liệt thần kinh sọ
Có 95 trong số 172 bệnh nhân rò động mạch
cảnh xoang hang bị liệt thần kinh sọ chiếm
55,2%. Trong số này liệt dây VI chiếm 54/95
trường hợp (56,8%), có liệt dây III và dây VI
13/95 trường hợp (13,7%), liệt dây III,IV,VI là
9/95 trường hợp (9,5%) liệt dây III đơn thuần là
9/95 trường hợp (9,5%), có liệt VII ngoại biên
10/95 trường hợp (10,5%).

Thị lực

71.6%
3%
22.4%
100%

Nhãn áp
Trong 67 bệnh nhân giảm thị lực khám lâm
sàng nghi ngờ có tăng nhãn áp là 14 trường hợp.
Đo nhãn áp 14 trường hợp này thấy có 10 bệnh
nhân tăng nhãn áp trên 21mm Hg. Chiếm 15%
các trường hợp có giảm thị lực.

Siêu âm tĩnh mạch mắt
Trong tổng số 139 bệnh nhân có dấu hiệu đỏ
mắt, lồi mắt, được chẩn đoán xác định có dãn
tĩnh mạch mắt trước chụp DSA là 100% các
trường hợp. Trong đó siêu âm chẩn đoán thấy

Chuyên Đề Ngoại Khoa


Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012
được dấu hiệu dãn tĩnh mạch mắt là 126/128
trường hợp chiếm 98%. Có 2% các trường hợp

Dãn tĩnh mạch mắt

Nghiên cứu Y học

siêu không phát hiện được dấu hiệu dãn tĩnh

1
Total
36

Tỉ lệ %
66.7%
16.7%
2.7%
2.7%
8.3%
2.7%
100%

Hình 3: Hình chụp mạch máu não DSA của bệnh nhân nam 46T bị rò động mạch cảnh xoang hang bên (P)
sau tai nạn giao thông

Chuyên Đề Ngoại Khoa

275


Nghiên cứu Y học

Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012

Vị trí động mạch rò
Chụp DSA chẩn đoán xác định vị trí động
mạch rò. Rò một bên chiếm 98,3% trường hợp, tỉ
lệ phần trăm rò bên phải và bên trái là: 49,4 và
48,8.Tỉ lệ rò 2 bên khá hiếm gặp chiếm 1,7%.

hoàn toàn không có triệu chứng ở mắt, không
đỏ mắt rất ít gặp trong nghiên cứu của chúng tôi
có 2 trường hợp hoàn toàn không có triệu chứng
ở mắt chiếm 1,1%. Trường hợp này bệnh nhân
được chẩn đoán nhờ triệu chứng gợi ý là có âm
thổi vùng sau tai và xác định có rò động mạch
cảnh xoang hang bằng chụp DSA. Trên hình
DSA giải thích được bệnh nhân không có triệu
chứng đỏ mắt vì dòng máu rò từ động mạch
cảnh qua xoang hang nhưng không dẫn lưu qua

276

tĩnh mạch mắt do cấu trúc vách ngăn trong
xoang hang, ngăn bị rò không thông vào tĩnh
mạch mắt. Khi máu không dẫn lưu về tĩnh mạch
mắt có thể dẫn lưu vào tĩnh mạch hố tiểu não,
tĩnh mạch nông vỏ não, tĩnh mạch tủy, và nếu
vỡ các tĩnh mạch này có thể gây xuất huyết não,
xuất huyết khoang dưới nhện do vỡ tĩnh mạch
dẫn lưu. Chúng tôi có gặp 3 trường hợp xuất
huyết khoang dưới nhện sau rò động mạch cảnh
xoang hang do vỡ tĩnh mạch dẫn lưu cho thấy
rằng đường dẫn lưu tĩnh mạch trong rò động
mạch cảnh xoang hang là vô cùng quan trọng.
Vai trò chẩn đoán hình ảnh CT, MRI sọ não chỉ
có giá trị trong những trường hợp khó lâm sàng
không rõ ràng hay cần khảo sát các tổn thương
phối hợp như chấn thương sọ não, phù não,
nhồi máu não, xuất huyết não, màng não. Về


Y Học TP. Hồ Chí Minh * Tập 16 * Phụ bản của Số 1 * 2012
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.

2.

3.
4.

Awad IA, Little JR, et al (1990), Intracranial dural arteriovenous
malformations: factor predisposing to an aggressive neurological
course. J Neurosurgery, 72: 839-850.
Barrow DL, Spector RH, Braun IF, et al (1985), Classification and
treatment of spontaneous carotid cavernous fistulas. J Neurosurg
62: 248-256.
Debrun G, Lacour P, et al (1981), Treatment of 54 traumatic
carotid-cavernous fistulas. J Neurosurg; 55(5): 678-92.
Lê Xuân Trung (1966), Lỗ thông động mạch cảnh với xoang
hang. Tạp chí Y học Việt Nam, 2, 101-107.

Chuyên Đề Ngoại Khoa

5.

6.

7.

Nghiên cứu Y học