ỈA CHẢY NHIỄM TRÙNG CẤP TÍNH
BSCKII Nguyễn Minh Hà
MỤC TIÊU HỌC TẬP
Sau khi học xong bài này, người học phải có khả năng:
1. Phân biệt được cơ chế gây ỉa chảy xâm nhập và không xâm nhập
2. Chẩn đoán được hai hội chứng ỉa chảy nhiễm trùng cấp tính chủ yếu
3. Định hướng chẩn đoán được các căn nguyên chính gây ỉa chảy nhiễm trùng
cấp tính
4. Xử trí được tình trạng ỉa chảy nhiễm trùng cấp tính.
NỘI DUNG
1. Đại cương
- Ỉa chảy được định nghĩa một cách đơn giản là sự bài thải rất nhanh chất
phân quá lỏng so mức bình thường, hay nói cách khác là sự bài thải phân
và nước quá mức bình thường (trên 300 g/ngày). Mức độ nặng của ỉa
chảy liên quan đến nguy cơ mất nước, nhất là ở người già và trẻ em.
- Ỉa chảy nhiễm trùng cấp tính là tình trạng phổ biến đứng hàng thứ 2 sau
nhiễm trùng hô hấp trên cấp tính. Ở châu Á, châu Phi và châu Mỹ La
tinh, ỉa chảy nhiễm trùng cấp tính không chỉ là nguyên nhân chủ yếu dẫn
đến bệnh tật mà còn là nguyên nhân chính gây tử vong. Bệnh có thể tản
phát hoặc gây thành dịch.
- Tình trạng này gặp chủ yếu ở trẻ em dưới 5 tuổi, nhất là ở các nước
đang phát triển, liên quan đến điều kiện vệ sinh môi trường, xử lý rác
thải, nguồn cung cấp nước, mật độ dân cư đông đúc, nghèo đói và các
vấn đề chăm sóc giáo dục sức khoẻ cộng đồng.
- Việc chẩn đoán căn nguyên ỉa chảy nhiễm trùng cấp tính nhiều khi gặp
khó khăn do hạn chế về phương tiện xét nghiệm.
- Biện pháp hàng đầu để xử trí bệnh là bồi phụ nước và điện giải. Tuỳ
theo căn nguyên gây ra mà điều trị đặc hiệu phù hợp.
2. Tác nhân gây bệnh
- Virus: Rotavirus, virus Norwalk, các Adenovirus.
- Vi khuẩn: các trực khuẩn Gram âm đường ruột, tụ cầu sinh độc tố ruột...

- Thay đổi nhu động ruột
- Giảm diện tích hấp thu ống tiêu hoá
* Ỉa chảy nhiễm trùng hầu như do 2 cơ chế chính liên quan đến sự rối
loạn bài tiết và hấp thu dịch ruột.
3.4. Rối loạn sinh lý bệnh
- Rối loạn chức năng bài tiết hay ỉa chảy do nội độc tố:
+ Các độc tố: nội độc tố của Vibrio cholerae, độc tố của E. coli, độc
tố ruột của tụ cầu
+ Các độc tố này hoạt hoá adenylcyclase dẫn đến tăng nồng độ
AMP (hoặc GMP) vòng nội bào gây tăng tiết dịch chứa natri và clo
vào lòng ruột.
+ Các độc tố không phá huỷ cấu trúc tế bào biểu mô ruột. Ỉa chảy
phân có nhiều nước, không có bạch cầu hoặc hồng cầu trong phân.
Không sốt hoặc sốt nhẹ nhưng nguy cơ mất nước rất cao. Ỉa chảy
hết sau 3-5 ngày.
2
- Rối loạn chức năng hấp thu: ỉa chảy do virus hoặc ỉa chảy xâm nhập.
+ Tác nhân gây bệnh tấn công phá huỷ cấu trúc và chức năng tế
bào biểu mô ruột
+ Ỉa chảy virus: do Rotavirus, virus Norwalk... Sự phá huỷ cấu trúc
biểu mô ruột chỉ khu trú ở phần ruột non. Ỉa chảy phân nhiều nước
nhưng đôi khi có kèm theo nhầy và máu.
+ Ỉa chảy xâm nhập: thường ở vùng hồi-đại tràng. Cấu trúc biểu
mô bị phá huỷ nghiêm trọng. Phân thường có nhầy, nhiều bạch cầu
đa nhân, đôi khi có máu. Có sốt. Bên cạnh căn nguyên do vi khuẩn
(Shigella, Salmonella, E. coli, Campylobacter, Yersinia) còn gặp
do ký sinh trùng (Giardia, Entamoeba, Cryptosporidium)
4. Các hội chứng lâm sàng chính
4.1. Hội chứng lỵ
- Bệnh cảnh xuất hiện khá đột ngột

- Tính chất phân: mức độ lỏng loãng, màu sắc, mùi, có nhầy hay máu, có
mủ...
- Các triệu chứng kèm theo như sốt, đau quặn bụng, mót rặn...
5.3. Xét nghiệm:
- Công thức máu: số lượng bạch cầu tăng hay giảm
- Xét nghiệm sinh hoá máu: đánh giá rối loạn điện giải, suy thận kèm
theo.
- Xét nghiệm phân:
+ Soi phân: tìm xem có hồng cầu, bạch cầu, các đơn bào ký sinh,
nấm, trứng ký sinh trùng...
+ Cấy phân tìm vi khuẩn hoặc nấm gây bệnh
+ Ở các cơ sở có điều kiện có thể tìm kháng nguyên mầm bệnh
trong phân như phản ứng ngưng kết latex tìm Rotavirus...
- Xét nghiệm huyết thanh tìm kháng thể: ít có giá trị trong giai đoạn cấp.
- Nội soi đường tiêu hoá: soi trực tràng, đại tràng sig-ma hoặc soi đại
tràng toàn bộ trong những trường hợp nghi viêm trực tràng, viêm đại
tràng...
6. Những căn nguyên thường gặp
6.1. Nhiễm trùng nhiễm độc thực phẩm:
- Rất hay gặp, gặp cả ở những nước có đời sống cao.
- Do ăn uống phải thực phẩm nhiễm vi khuẩn hoặc độc tố vi khuẩn.
- Thường phát hiện thấy cả chùm trường hợp bệnh như một gia đình, một
tập thể ở trường học, cơ quan...
6.1.1. Nhiễm trùng nhiễm độc thực phẩm do Salmonella:
- Hay gặp nhất
- Liều gây nhiễm từ 10
5
vi khuẩn trở lên.
4
- Ủ bệnh 12-36 giờ sau ăn thực phẩm sống hoặc nấu chưa chín, nhất là

- Nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn liên quan đến nước biển. Bệnh cảnh
lâm sàng có thể liên quan đến vi khuẩn hoặc không. Các vi khuẩn thường
liên quan là Salmonella, E. coli, Vibrio parahaemolyticus, Aeromonas
hydrophila và Vibrio cholerae non O1. Những vi khuẩn này gây ỉa chảy
cấp, đôi khi phân có máu, kèm theo bụng rất đau và sốt. Phát hiện mầm
bệnh bằng cấy phân và dùng kháng sinh như nhiễm trùng nhiễm độc thực
phẩm do Salmonella.
5