ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LAM THỊ THANH HƯỜNG

SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN
MÔN
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT
NAM
Ở TRƯỜNG THPT TẠI TỈNH QUẢNG
NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LAM THỊ THANH HƯỜNG

SỬ DỤNG KIẾN THỨC LIÊN
MÔN
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT
NAM
Ở TRƯỜNG THPT TẠI TỈNH QUẢNG
NINH
Ngành: Lịch sử Việt Nam

Đào tạo Trường Đại học sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện thuận lợi
cho em được học tập và nghiên cứu trong suốt khóa học.
Tôi xin cảm ơn Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ninh; Ban lãnh đạo, giáo viên
môn Lịch sử và học sinh Trường TH, THCS & THPT Văn Lang, Trường THPT Minh
Hà, Trường THPT Đông Triều, Trường THPT Hòn Gai, Trường THPT Lương Thế
Vinh; Ban Quản lí Khu di tích núi Bài Thơ (Hạ Long - Quảng Ninh) đã nhiệt tình giúp
đỡ tôi trong quá trình điều tra và tiến hành thực nghiệm sư phạm.
Cảm ơn người thân, bạn bè đã luôn động viên, khích lệ và giúp đỡ để bản thân
tôi hoàn thành khóa học nói chung và nghiên cứu đề tài nói riêng.
Thái Nguyên, tháng 11 năm 2019
Tác giả
Lam Thị Thanh Hường

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................... ii
MỤC LỤC ................................................................................................................... iii
DANH MỤC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT..................................................................... iv
DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH ............................................................................... v
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài ....................................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ........................................................................................ 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................ 9
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................................ 9
5. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu ........................................... 10

ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh..................................................................... 31

1.2.1. Về phía giáo viên ............................................................................................. 31
1.2.2. Về phía học sinh............................................................................................... 34

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




Chương 2. MỘT SỐ HÌNH THỨC, BIỆN PHÁP SỬ DỤNG KIẾN THỨC
LIÊN MÔN TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ CỔ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM
Ở TRƯỜNG THPT TỈNH QUẢNG NINH ...................................... 37
2.1. Vị trí, mục tiêu và nội dung chính phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam
trong
Sách giáo khoa lịch sử lớp 10 ở trường THPT ................................................ 38

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




2.1.1. Vị trí ................................................................................................................. 38
2.1.2. Mục tiêu ........................................................................................................... 38
2.1.3. Nội dung cơ bản............................................................................................... 40
2.1.4. Xác định những bài học sử dụng KTLM trong dạy học trên lớp Lịch sử cổ
trung đại Việt Nam........................................................................................... 41
2.1.5. Những yêu cầu khi sử dụng KTLM trong dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt
Nam (từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) - Lịch sử 10, chương trình chuẩn.......
49

CNXH

: Chủ nghĩa xã hội

GD

: Giáo dục

GDCD

: Giáo dục công dân

GDTX

: Giáo dục thường xuyên

GV

: Giáo viên

HS

: Học sinh

KTLM

: Kiến thức liên môn

NXB


tế phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ...........................................65
Bảng 2.3. Thống kê bài học lịch sử tích hợp dạy học di sản tại Quảng Ninh
phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam.....................................................
70
Bảng 2.4. Bảng thống kê kết quả thực nghiệm dạy học trên lớp.....................80
Bảng 2.5. Bảng thống kê kết quả thực nghiệm dạy học di sản........................82
Hình:
Hình 1.1.

Biểu đồ so sánh kết quả thực nghiệm dạy học trên lớp ...........................81

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Nghị quyết số 29/NQ-TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, ngày 4
tháng 11 năm 2013 “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo,đáp ứng yêu
cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã
hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” đã nhấn mạnh vấn đề căn cốt của đổi mới giáo
dục là “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển
toàn diện năng lực và phẩm chất người học” [2]. Theo đó, phương pháp dạy học phải
thay đổi căn bản theo hướng:Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo
hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ
năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập
trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập
nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp
sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa,

hiện tượng “chán” Lịch sử lại ngày càng phổ biến. Việc lí giải nguyên nhân cũng đã
được đưa ra và mấu chốt vẫn xoay quanh phần lớn ở phương pháp dạy học hiện nay.
Theo đó, kiến thức lịch sử không đơn thuần gói gọn trong việc nghiên cứu, tìm
hiểu, hệ thống những sự kiện, hiện tượng, nhân vật trong bộ môn lịch sử, mà cần có
sự hỗ trợ của các môn khoa học liên ngành. Vì thế, việc sử dụng kiến thức liên môn
trong dạy học lịch sử sẽ góp phần tích cực vào việc đổi mới phương pháp dạy học
chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực.
1.3. Khóa trình Lịch sử cổ trung đại Việt Nam thể hiện lịch sử dân tộc từ nguồn
gốc đến giữa thế kỉ XIX. Tuy nhiên, nội dung này đưa vào chương trình lịch sử lớp 10
hiện hành chỉ có thời lượng trên lớp là 15 tiết học, sắp xếp từ bài 13 đến bài 28 là 14
tiết học kiến thức mới (tiết 19 đến tiết 34 trong phân phối chương trình chuẩn), và tiết
thứ 15 là kiểm tra 45 phút. Như vậy, để có thể giúp học sinh tiếp cận và thấu hiểu
được lịch sử dân tộc thời kì này, giáo viên phải thực sự quan tâm đến đổi mới phương
pháp một cách phù hợp, hiệu quả nhất, giúp học sinh vừa có được kiến thức trọng
tâm, chi tiết lại vừa có cái nhìn tổng thể quá trình dựng nước, giữ nước của cha ông.
Những kiến thức liên môn nếu được khai thác và sử dụng phù hợp sẽ góp phần nâng
cao hiệu quả dạy học khóa trình lịch sử trên đây.
Xuất phát từ những lí do đó, tôi chọn đề tài “Sử dụng kiến thức liên môn
trong dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam ở trường trung học phổ thông tỉnh
Quảng Ninh” cho luận văn thạc sĩ của mình để góp phần nâng cao chất lượng dạy
học bộ môn Lịch sử nói chung, dạy học Lịch sử cổ trung đại Việt Nam nói riêng
trong các trường THPT tại Quảng Ninh.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Việc sử dụng KTLM nói chung và KTLM trong dạy học lịch sử nói riêng đã và
đang được các nhà lý luận dạy học, các nhà giáo dục lịch sử trong và ngoài nước
nghiên cứu, đề cập đến trong các công trình nghiên cứu. Trong quá trình sưu tầm, tìm
hiểu tư liệu phục vụ đề tài, tôi đã tiếp cận được những nguồn tài liệu về vấn đề sử
dụng KTLM sau:
2.1. Tài liệu nước ngoài
2.1.1. Tài liệu giáo dục học

Tác giả M. Alêcxêep trong tác phẩm “Phát triển tư duy học sinh”(NXB Giáo
dục, 1976) cũng bàn đến vấn đề logic trong quá trình dạy học. “Bất cứ một yếu tố
nào trong hệ thống tri thức ở nhà trường bao giờ cũng đòi hỏi học sinh phải biết một
yếu tố tri thức khác thì mới hiểu được, mặt khác nó lại là cơ sở để hiểu một yếu tố tri

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




thức khác nữa… Toàn bộ hệ thống tri thức học tập trong nhà trường đều có mối liên
hệ móc

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




xích như vậy, giữa các yếu tố của mình. Trong việc dạy học nhất thiết phải tính đến
mối liên hệ này” [37; tr.19].
Cuốn “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi” của Giselle O.MartinKniep có đề cập đến qui trình xây dựng các đơn vị bài học tích hợp là gì nêu “Tích
hợp nội dung là hình thức kết nối với nội dung trong nội bộ môn học và giữa các môn
học với nhau” [19; tr.27]. Việc giáo viên Khoa học xã hội sử dụng nghệ thuật, văn
học, địa lí để giúp học sinh hiểu rộng hơn một vùng văn hóa là một ví dục về tích hợp
nội dung trong phạm vi lớp học. Hay khi một giáo viên Khoa học xã hội và một giáo
viên tiếng Anh dạy một đơn vị bài học về văn hóa do hai người cùng xây dựng làm lu
mờ ranh giới giữa hai bộ môn thì cũng là ví dụ cho sự tích hợp nội dung giữa các môn
học. “Cả hai hình thức tích hợp nội dung trên đều được gọi là chương trình liên
môn” [19; tr.27].
Trong các công trình nghiên cứu của mình, Linđa đã chỉ ra vai trò của người

các khoa học này xích lại gần nhau vì chúng cùng nghiên cứu một đối tượng như
nhau”
[40; tr.147].
Cuốn sách “Bài tập nhận thức trong dạy học lịch sử” của tác giả I.Ia.Léc-ne
(Viện Khoa học Giáo dục, 1968) đề cập đến mối liên hệ giữa các tri thức khác nhau có
mối quan hệ với nhau: “Ở chỗ nào nến tài liệu cho phép, chỗ nào có những vấn đề
gần gũi với nhau thì khả năng đó phải được sử dụng” [24; tr.149]. “Bất kì tri thức
lịch sử nào là thông tin lĩnh hội đầu tiên được thực hiện nếu như nó được tổng hợp
với các tri thức khác nhau của chúng. Cần dần dần dạy cho học sinh hiểu được tính
đa diện, đa dạng của các quan hệ đó” [24; tr.177]. Khẳng định này chỉ rõ, trong quá
trình dạy học giáo viên cần chú ý đến tính đa dạng, đa chiều của mỗi vấn đề.
Nhà giáo dục N.G.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử” (NXB Giáo
dục,
1973) cũng chỉ ra: “Để có một giờ học tốt, người giáo viên phải kết hợp được nhiều
khâu khác nhau, quan trọng nhất là tham khảo các tài liệu để làm cho nội dung bài
giảng phong phú, chính xác,…” [41; tr.23]. “Phải sử dụng không ngừng và có hệ
thống tất cả mọi nguồn tư liệu muôn hình muôn vẻ” [41; tr.76]. Tác giả đã cho ta thấy
được tầm quan trọng của việc sử dụng các nguồn tài liệu khác nhau để chuẩn bị một
giờ học bởi chính việc tham khảo nhiều nguồn tài liệu khác nhau sẽ giúp bài giảng
thêm sinh động, giúp học sinh hứng thú hơn.
Như vậy có thể thấy, thông qua các công trình nghiên cứu trên, vấn đề sử dụng
KTLM trong dạy học đã được bàn tới ở nhiều khía cạnh khác nhau. Tuy nhiên, tất cả
đều có xu hướng chung về quan điểm thừa nhận vai trò, ý nghĩa, tác dụng của KTLM
trong việc nâng cao hiệu quả giờ dạy, bài học cũng như góp phần thu hút và gây hứng
thú cho học sinh.
2.2. Tài liệu trong nước
Thể hiện sự tương đồng với những nghiên cứu của các học giả nước ngoài,
nhiều tài liệu của các nhà giáo dục học Việt Nam cũng đề cập tới sự cần thiết của việc
sử dụng KTLM trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng.
2.2.1. Tài liệu tâm lí học và giáo dục học

viết: “Tùy theo khoa học cụ thể mà có thể tích hợp các môn khoa học khác lại với
nhau như: Lí-Hóa-Sinh; Văn-Sử-Địa. Ở mức độ cao, sự tích hợp này sẽ hình thành
những môn học mới, chứ không phải là một sự lắp ghép thông thường các môn riêng
rẽ lại với nhau. Các môn vẫn giữ vị trí độc lập với nhau, chỉ tích hợp những phần gần
nhau. Ở mức độ thấp, việc tích hợp được kiến thức hiện tượng trong mối quan hệ liên
môn đến các bộ môn khác, không trình bày trùng lặp trong biên soạn sách giáo khoa
và quá trình dạy học mà chỉ khai thác, vận dụng các kiến thức có liên quan đến các
bộ môn
khác” [6].
2.2.2. Tài liệu giáo dục lịch sử
Đầu tiên phải kể đến cuốn sách “Bồi dưỡng thường xuyên chu kì 1992 - 1996,
dùng cho giáo viên phổ thông cấp II” bàn về phương pháp lịch sử cũng đã khẳng
định: “Thực hiện nguyên tắc liên môn trong dạy-học lịch sử. Điều này không chỉ làm
cho việc tiếp thu của các em được toàn diện, sâu sắc mà còn gây hứng thú học tập.
Bộ môn lịch sử liên quan đến kiến thức của nhiều môn học về khoa học xã hội cũng
như khoa học tự nhiên cho nên việc đưa những kiến thức môn học khác có liên quan
sẽ nâng cao chất lượng học tập, mà cũng tiết kiệm được thời gian học” [4; tr.74].
Cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” do Phan Ngọc Liên và Trần Văn Trị chủ
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




biên (NXB Giáo dục, 1998) đã đề cập đến một số nguyên tắc dạy học thường xuyên
có

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




dân. Học sinh có vai trò tích cực, chủ động trong việc học tập theo nguyên tắc liên
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




môn, vì ở đây các em huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện một sự
kiện. Các em được ôn tập,

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN




củng cố, tổng hợp các kiến thức ở mức cao hơn và biết vận dụng thông minh trong
học tập” [33; tr.343].
Bên cạnh đó, quan điểm về dạy học liên môn trong bộ môn Lịch sử ở trường
phổ thông còn được đề cập đến trong các bài viết trên các tạp chí Giáo dục, Nghiên
cứu lịch sử… Tiêu biểu như bài của các tác giả Nguyễn Quang Vinh “Dạy học theo
quan điểm liên môn” (đăng trên Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 10/1986), Trần Văn
Cường “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề về văn hóa trong sách
giáo khoa lịch sử THPT” (tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 12/1997), tác giả Trần Viết
Thụ với bài “Vận dụng nguyên tắc liên môn khi dạy học các vấn đề văn hóa trong
SGK lịch sử”, Trần Đức Minh “Vận dụng quan điểm liên môn - một yếu tố nâng cao
tính tích cực học tập của học sinh” (Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 4/1999). Mỗi bài
viết khai thác, phân tích một khía cạnh, nội dung cụ thể nhưng đền thể hiện sự cần
thiết cũng như vai trò, ý nghĩa của nguyên tắc liên môn trong việc nâng cao hiệu quả
bài học cũng như chất lượng bộ môn.
Vấn đề sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học cũng đã được nghiên cứu
qua một số đề tài khóa luận của sinh viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh như:

Hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học và nhiệm vụ giáo dục trung học năm
2014 - 2015; 2015 - 2016 của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đặt việc dạy học tích hợp
liên môn là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của môn học, năm học.
Đáng chú ý, chương trình giáo dục phổ thông tổng thể 2018 đã nhấn mạnh việc
sử dụng KTLM trong dạy học ở trường phổ thông: “Dạy học tích hợp là quá trình
dạy học trong đó giáo viên tổ chức hoạt động để học sinh huy động nội dung, kiến
thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập,
thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới từ đó phát triển năng lực cần
thiết” [18;
tr.67].
Việc tìm tòi, nghiên cứu các nguồn tài liệu trên đã hỗ trợ cho bản thân tôi có
được những tư liệu tham khảo quan trọng, quí giá trong việc xác định, lựa chọn và
nghiên cứu đề tài của mình. Tuy nhiên, bản thân tôi nhận thấy, chưa có tài liệu nào
đề cập một cách hệ thống vấn đề sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học Lịch sử
cổ trung đại Việt Nam nói chung và ở trường THPT tỉnh Quảng Ninh. Vì vậy, trên
cơ sở kế thừa thành quả những công trình trước đó, đề tài tập trung đi sâu nghiên cứu
cơ sở lí luận, thực tiễn và đề xuất một số biện pháp cụ thể sử dụng KTLM trong dạy
học phần Lịch sử cổ trung đại Việt Nam theo thực tiễn các trường THPT ở tỉnh
Quảng Ninh.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Là quá trình vận dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử cổ trung đại
Việt
Nam trong sách giáo khoa Lịch sử 10 - chương trình chuẩn, ở trường THPT.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu cơ sở, biện pháp sử dụng kiến thức liên môn trong các bài
học nội khóa, ngoại khóa thuộc phần lịch sử cổ trung đại Việt Nam trong sách giáo
khoa Lịch sử 10 - chương trình chuẩn, tại các trường THPT ở tỉnh Quảng Ninh.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN