JOURNAL OF SCIENCE OF HNUE
Educational Sci., 2017, Vol. 62, Iss. 4, pp. 165-173
This paper is available online at

DOI: 10.18173/2354-1075.2017-0069

MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
TƯ DUY PHẢN BIỆN CỦA SINH VIÊN ĐẠI HỌC HIỆN NAY
Bùi Ngọc Quân
Khoa Triết học Mác - Lênin, Trường Đại học Chính trị
Tóm tắt. Vấn đề phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên là một nội dung quan
trọng trong quá trình nâng cao chất lượng đào tạo ở các trường đại học hiện nay. Bài viết
trình bày và phân tích các nhân tố tác động đến quá trình phát triển này, làm cơ sở để đưa
ra các giải pháp thiết thực nhằm phát huy tính hiệu quả trong phát triển năng lực tư duy
phản biện của sinh viên.
Từ khóa: Tư duy phản biện, năng lực tư duy phản biện, phát triển năng lực tư duy phản
biện, sinh viên.

1.

Mở đầu

Hiện nay, giáo dục đại học đang có những đổi mới tích cực theo định hướng Nghị quyết Đại
hội Đảng toàn quốc lần thứ XII “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, đồng bộ các yếu tố căn bản của giáo
dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học. Chuyển mạnh
quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất
người học. . . .” [1]. Để nâng cao chất lượng đào tạo, quá trình dạy học đại học không chỉ dừng lại
ở việc trang bị kiến thức, mà còn nhằm phát triển năng lực tư duy, năng lực thực hành của sinh
viên. Trong đó, năng lực tư duy phản biện có vai trò đặc biệt quan trọng, giúp sinh viên nâng cao
khả năng vận dụng tri thức đã học vào xem xét, đánh giá vấn đề học tập một cách đầy đủ, chính
xác, linh hoạt và sáng tạo.


Bàn về tư duy phản biện (Critical thinking), có nhiều cách hiểu khác nhau, như đây là loại
tư duy nhằm chỉ ra những điều sai trái để tỏ thái độ không đồng tình hoặc lên án về vấn đề nhất
định; hay đó là khả năng đưa ra nhiều phương cách giải quyết một vấn đề... Tuy vậy, cần hiểu tư
duy phản biện là khả năng nhìn nhận, nắm bắt vấn đề ở nhiều góc độ, tìm ra lập luận sai, dẫn chứng
không chính xác để tìm ra tính chân thực của thông tin, dựa trên kiến thức đã biết và đưa ra cách
giải quyết vấn đề của chủ thể nhận thức. Xét về bản chất, tư duy phản biện là một quá trình tư duy
biện chứng, là khả năng hoạt động trí tuệ cần thiết của chủ thể trong xem xét, phân tích, đánh giá,
tổng hợp và so sánh thông tin với thái độ hoài nghi tích cực, lập luận và minh chứng lập luận đó
bằng những thông tin tin cậy, đưa ra kết luận thuyết phục, phù hợp với thực tiễn và quy luật lôgíc.
Tư duy phản biện là một bộ phận cấu thành năng lực tư duy, đóng vai trò đặc biệt quan
trọng đối với nhận thức và hoạt động thực tiễn của sinh viên đại học. Loại hình tư duy này rất cần
thiết cho quá trình tìm tòi, khám phá và vươn tới tri thức khoa học của sinh viên. Nếu được quan
tâm đúng hướng, tư duy phản biện sẽ góp phần phát triển trí tuệ của sinh viên, đáp ứng yêu cầu
đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực ở nước ta hiện nay.
Với tư duy phản biện, sinh viên sẽ phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của bản thân
trong học tập nhằm bảo đảm chất lượng và hiệu quả giáo dục đại học. Tư duy phản biện giúp họ
có cái nhìn tích cực, tránh cái sai, cái lạc hậu để hướng đến cái mới, tiến bộ hơn, tốt hơn; cũng như
luôn có tính chủ động trong phân tích, suy luận và đánh giá vấn đề một cách sáng tạo. Hơn thế
nữa, sinh viên có điều kiện để tự học tập, mạnh dạn phát biểu ý kiến về vấn đề nêu ra của giảng
viên, chủ động đặt câu hỏi, tìm kiếm các thông tin liên quan; vận dụng linh hoạt những kiến thức,
kĩ năng đã học để giải quyết các vấn đề học tập... Đồng thời, họ sẽ vượt qua những rào cản trong
tư duy (tâm lí rụt rè, mặc cảm. . . ) để tạo lập sự tự tin, mạnh dạn trong trình bày, bảo vệ chính kiến
của mình và biết thoát khỏi lối mòn tư duy, tiếp cận đa chiều, toàn diện về vấn đề đưa ra. Qua đó,
họ tự trang bị, rèn luyện những kĩ năng thiết yếu trong quá trình học tập như: kĩ năng giải quyết
vấn đề, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng tư duy độc lập, kĩ năng tư duy phản biện và kĩ năng tư duy sáng
tạo. . .
Tư duy phản biện là thước đo năng lực nhận thức của sinh viên trong tìm kiếm chân lí, là
một mắt khâu trong quy trình nhận thức của họ. Sinh viên thường sử dụng thao tác tư duy này
trong việc huy động toàn bộ kiến thức, trí tuệ của bản thân nhằm có cái nhìn tổng hợp và chính

đặt vấn đề, đánh giá, nghiên cứu và giải quyết vấn đề theo hướng phản biện một cách có hệ thống,
lôgíc, khách quan và sáng tạo. Điều này có vai trò to lớn đối với việc phát triển trí tuệ của sinh
viên, giúp họ tiếp thu, tích lũy tri thức và nâng cao năng lực phân tích, giải quyết hiệu quả các vấn
đề lí luận và thực tiễn trong học tập. Hơn thế nữa, sinh viên đại học là nguồn nhân lực chất lượng
cao của đất nước, nên càng cần có năng lực tư duy phản biện. Năng lực này được hình thành từ
trong quá trình học tập đại học, là cơ sở quan trọng nâng tầm tư duy của đội ngũ các nhà nghiên
cứu khoa học trong tương lai, đặc biệt trước những chính sách quan trọng của Đảng và Nhà nước.
Tuy nhiên, phát triển năng lực tư duy phản biện cho sinh viên đại học hiện nay còn tồn tại
một số rào cản làm ảnh hưởng không nhỏ đến quá trình này. Đó là năng lực tư duy phản biện còn
hạn chế do đặc thù tư duy phương Đông nói chung, tư duy người Việt nói riêng, gây cản trở tới quá
trình hội nhập quốc tế. Ngoài ra, có thể nói, một phần không nhỏ sinh viên còn mang nặng lối tư
duy theo đường mòn, định kiến, suy nghĩ một chiều, thói quen không đặt câu hỏi. . . hay tâm lí e
ngại, thiếu tự tin trong việc phản biện vấn đề để tìm ra chân lí. Như vậy, phát triển năng lực tư duy
phản biện cho sinh viên đại học là một yêu cầu cần thiết và mang tính tất yếu khách quan, đặc biệt
trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay.

2.2.

Những vấn đề có tính quy luật trong phát triển năng lực tư duy phản biện
của sinh viên

Thứ nhất, phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên phụ thuộc vào chất lượng đào
tạo và môi trường giáo dục, đào tạo của các trường đại học
Sự tồn tại và phát triển của con người luôn chịu sự tác động tổng hợp của các yếu tố tạo nên
môi trường xung quanh nó. Trong từng lĩnh vực hoạt động cụ thể, con người lại chịu sự tác động
nhất định của điều kiện, môi trường ở từng lĩnh vực đó. “Con người tạo ra hoàn cảnh đến mức nào
thì hoàn cảnh tạo ra con người đến mức đó” [6]. Theo đó, năng lực tư duy phản biện của sinh viên
cũng phụ thuộc nhiều vào chất lượng đào tạo và môi trường giáo dục của các trường đại học [7].
Chất lượng đào tạo của các trường đại học luôn là vấn đề trung tâm, có ý nghĩa quyết định đến
quá trình phát triển năng lực tư duy của sinh viên. Nếu chất lượng đào tạo đại học tốt sẽ tác động

năng lực tư duy phản biện của sinh viên. Giảng viên có trình độ chuyên môn vững vàng, tri thức
sâu rộng; có khả năng tư duy, năng động và sáng tạo; có phương pháp sư phạm tốt, có kĩ xảo, kĩ
năng sư phạm, kĩ năng sử dụng các phương pháp dạy học khơi dậy tính tích cực trong tư duy sẽ tác
động mạnh mẽ đến sự phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên.
Trong giảng dạy đại học, một trong những nguyên tắc “vàng” đối với người giảng viên là
phải có kiến thức và kĩ năng sư phạm phù hợp, bao gồm khả năng truyền đạt mục tiêu, lựa chọn
phương pháp giảng dạy hiệu quả, tạo cơ hội cho sinh viên thực hành và đưa ra ý kiến phản biện,
quan tâm đến sự đa dạng trong thành phần sinh viên [9]. Trên cơ sở nắm vững tri thức khoa học và
hiểu biết thực tiễn sâu sắc, giảng viên sẽ giúp sinh viên đi đúng hướng trên con đường chiếm lĩnh
tri thức. Có thể đưa ra các yếu tố thuộc về giảng viên tác động đến phát triển năng lực tư duy phản
biện của sinh viên như: Động cơ, trách nhiệm, tình cảm, lương tâm nghề nghiệp; trình độ, vốn tri
thức và tầm hiểu biết; mức độ kiến thức chuyên môn; mức độ nắm và thực hành phương pháp dạy
học; năng lực tổ chức hoạt động tư duy của sinh viên. . . Chức năng chính của giảng viên trong
hoạt động dạy là trang bị tri thức, truyền thụ kinh nghiệm, kĩ năng, kĩ xảo, phát triển năng lực tư
duy cho sinh viên theo mục tiêu, yêu cầu đào tạo. Với tư cách là chủ thể của quá trình sư phạm,
trên cơ sở mục đích và nhiệm vụ giảng dạy, người giảng viên thiết kế, xây dựng nội dung phù hợp,
hình thành phương pháp dạy học tích cực sẽ khơi dậy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của sinh
viên trong quá trình học tập, làm cho họ ý thức được những tri thức cần phải lĩnh hội và biết cách
chiếm lĩnh chúng. Chất lượng hoạt động dạy của giảng viên tác động tích cực đến hoạt động học
và sự phát triển năng lực tư duy của sinh viên trên nhiều mặt. Lượng tri thức, phương pháp truyền
thụ tri thức, kinh nghiệm sống của giảng viên là tổng hoà các yếu tố cùng tác động, nhằm thúc đẩy
sự phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên và giúp họ vươn lên chiếm lĩnh tri thức, hoàn
thiện phẩm chất, nhân cách trong tương lai.
Thứ ba, phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên phụ thuộc vào tính tích cực, chủ
động, sáng tạo trong rèn luyện tư duy và hoạt động thực tiễn của họ
Dạy học là quá trình tác động biện chứng giữa người dạy và người học, người học là đối
tượng tiếp nhận thông tin mà người dạy hướng đến, là trung tâm của quá trình giảng dạy. Do vậy,
kết quả quá trình phát triển năng lực tư duy còn phụ thuộc rất lớn vào yếu tố chủ quan của sinh
viên, hay nói cách khác là ở sự chủ động, tính tích cực, sáng tạo của họ.
Thông qua sự định hướng của giảng viên, của môi trường đào tạo thì tính tích cực rèn luyện

sống động, phương pháp giảng dạy thảo luận mở nhằm xây dựng một môi trường thuận lợi cho
việc tiếp thu và chia sẻ kiến thức bài học tối đa đối với sinh viên. Đối với hệ thống thư viện là nơi
lưu trữ rất nhiều đầu sách, có giá trị lớn đối với việc thu thập thông tin, phục vụ thiết thực việc tìm
kiếm nguồn tin xác đáng giúp người học giải quyết vấn đề một cách khoa học, cho nên thư viện
của các trường đại học cần cập nhật tài liệu liên tục để luôn bắt kịp sự phát triển nhanh chóng của
thực tiễn giáo dục đào tạo đại học.
Bên cạnh đó, cần tạo môi trường sư phạm thuận lợi cho quá trình phát triển năng lực tư duy
phản biện của sinh viên thông qua việc xây dựng, triển khai áp dụng phương pháp học tập mới,
sáng tạo, thân thiện và hiệu quả. Đổi mới nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục theo hướng
này sẽ tạo điều kiện để mỗi sinh viên phát huy khả năng làm việc nhóm và làm việc độc lập để
sinh viên tự tin học tập. Đồng thời, cần thường xuyên có những hoạt động ngoại khóa bổ ích giúp
sinh viên trau dồi kĩ năng mềm, trong đó, có kĩ năng tư duy phản biện. Song song với những kiến
thức chuyên ngành, các trường cần chú trọng nâng cao các kĩ năng thực hành. Các giờ thực hành,
các giờ học trực tuyến và thảo luận theo định hướng phản biện sẽ giúp sinh viên tiếp thu được kiến
thức trong thời gian ngắn nhất và có thể áp dụng thực tiễn làm việc sau này.
Để có một môi trường đào tạo tốt thì cần phải hội tụ rất nhiều yếu tố, sự quan tâm từ phía
lực lượng quản lí giáo dục và phản hồi tích cực từ người học sẽ làm cho môi trường học ngày càng
tốt hơn. Đổi mới chương trình, nội dung dạy học hiện nay cần dành một tỉ lệ nhất định cho những
môn học mới mang tính cập nhật và ứng dụng, một số học phần tự chọn. Một số môn học cần
áp dụng trong quá trình đào tạo đại học như: Kĩ năng sống và làm việc nói chung hay kĩ năng tư
duy nói riêng (kĩ năng tư duy tích cực, kĩ năng tư duy phản biện, kĩ năng thuyết trình, kĩ năng đọc
sách. . . ). Bởi lẽ, các kĩ năng tư duy là một thành tố quan trọng, thiết yếu cho sự thành công trong
sự nghiệp của mỗi sinh viên để khẳng định giá trị và vị thế của họ trong cộng đồng. Khi sinh viên
được trang bị một nền tảng tốt về các kĩ năng đó, sẽ trợ giúp đắc lực cho việc phát huy những tố
chất và năng lực chuyên môn, cũng như tạo hiệu quả cho sự phát triển bền vững của nguồn nhân
lực chất lượng cao trong tương lai.
Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy của giảng viên
Muốn phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên thì giảng viên phải phát huy tính
tích cực trong quá trình giảng dạy thông qua việc sử dụng linh hoạt và hiệu quả các phương pháp
sư phạm, trong đó, có phương pháp sư phạm phản biện. Phương pháp này tập trung vào mục tiêu

thể hiện được phần nào các kĩ năng tư duy phản biện ngay trong giờ học. Giảng viên cần vận dụng
linh hoạt và hiệu quả các phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực tư duy phản biện
của sinh viên. Tư duy của người giảng viên không nên phụ thuộc vào sách vở, mang tính giáo điều
mà phải là một trí thức độc lập. Thực hiện được điều này sẽ phát huy vai trò của giảng viên trong
việc giúp sinh viên làm chủ quá trình học tập của mình. Tuy nhiên, giảng viên cũng nên tránh việc
đưa ra các yêu cầu chung chung, thậm chí có nhận thức mơ hồ về tư duy dẫn đến định hướng sai
cho sinh viên.
Ngoài ra, kĩ năng lập luận, tìm kiếm bằng chứng để chứng minh lập luận cho sinh viên là
các yếu tố cần thiết của tư duy phản biện. Do đó, giảng viên cần chú ý rèn luyện cho sinh viên kĩ
năng xem xét tính đầy đủ và có căn cứ trong các lập luận, nhận diện được các dạng ngụy biện; tạo
lập cho họ thói quen phản biện trước mọi vấn đề học tập; không chấp nhận một vấn đề khi chưa
có sự phân tích, đánh giá, kiểm chứng; xây dựng được hệ thống câu hỏi nêu vấn đề, những ví dụ
mang tính gợi mở trong từng bài giảng một cách hợp lí và thiết kế có hiệu quả các nhiệm vụ học
tập. Trong đó, giảng viên cần chuẩn bị kĩ các dạng câu hỏi, các tình huống phù hợp, vì hiệu quả
của giờ học một phần phụ thuộc vào khả năng đặt câu hỏi đúng lúc và đúng cách. Chẳng hạn như:
Các câu hỏi yêu cầu sinh viên phải giải quyết mâu thuẫn ngay trong bản thân của vấn đề hoặc phải
so sánh, chứng minh, hệ thống và khái quát các vấn đề,... Những vấn đề nêu ra có thể cho phép
sinh viên trả lời bằng nhiều cách khác nhau, nhưng giảng viên cần yêu cầu họ phải có suy nghĩ
độc lập theo một cách tiếp cận và phương pháp nhất định, sau đó, gợi mở, dẫn dắt sinh viên trả lời
đúng hướng về cả nội dung và phương pháp. Đặc biệt, giảng viên cần cho sinh viên tiếp cận với
phương pháp tư duy phản biện thông qua cách đặt ra những câu hỏi như: Tại sao? Thông tin này ở
đâu? Bản chất vấn đề đó là gì? Nếu thế này, thế kia thì sao?. . .
Giảng viên cần tôn trọng ý kiến, tạo điều kiện và khuyến khích sinh viên tích cực tham gia
giải quyết vấn đề, từng bước tạo cho họ thói quen lập luận chặt chẽ, có căn cứ. Các câu hỏi cần
đặt ra một cách lôgic nhằm hướng tới sự phân tích các đối tượng từ cụ thể đến trừu tượng; các lập
luận và giải thích phải tập trung vào tư duy phản biện; thông qua mô hình, cấu trúc, các ví dụ cụ
170


Một số vấn đề về phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên đại học hiện nay

kiến của em?... Nhờ đó, họ phát huy được tính độc lập, tự chủ, khả năng diễn đạt, lập luận vấn
đề, tăng tính hợp tác với nhau, tạo nên ý thức cộng đồng và tính kỉ luật. Kết quả là không những
tư duy phản biện được rèn luyện, mà còn nâng cao kĩ năng làm việc hợp tác của sinh viên. Tiếp
đến, giảng viên nên đưa ra các bài tập liên quan chặt chẽ đến khả năng, kĩ năng phản biện của sinh
viên. Biện pháp này giúp người giảng viên vừa có thể khắc sâu kiến thức, vừa phát triển năng lực
tư duy phản biện của sinh viên. Với những kiến thức đã biết, sinh viên sẽ giải quyết nhiệm vụ mới
một cách tự nhiên, có niềm tin và cách tiếp cận khoa học những kiến thức mới.
Có thể khái quát các nội dung yêu cầu đối với cả giảng viên và sinh viên trong việc giải
quyết vấn đề nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên trong quá trình học tập như
sau:
Giảng viên
Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề.
Định hướng sinh viên trả lời cả về nội dung
và phương pháp.

Sinh viên
Nghiên cứu vấn đề và tìm cách giải quyết
được nêu ra.
Định hình phương pháp giải quyết vấn đề
trên cơ sở tư duy độc lập, tư duy phản biện,
tư duy sáng tạo.

171


Bùi Ngọc Quân

Tạo môi trường thuận lợi cho sinh viên tư
duy phản biện, khơi dậy tích cực tham gia
giải quyết vấn đề.

trong lập luận một vấn đề nhất định. Do đó, họ phải xem xét, đánh giá, chỉ ra được cơ sở của những
lập luận đúng, loại bỏ những lập luận sai hoặc không có căn cứ, từ đó sẽ rèn luyện và phát triển
năng lực tư duy phản biện của mình.
Có nhiều cách luyện tập kĩ năng này như: Thông qua những bài tập trình bày một vấn đề;
đánh giá và giải thích đánh giá của mình về một vấn đề; tổ chức hệ thống luận điểm theo các trình
tự lôgíc khác nhau; tìm kiếm minh chứng cho luận điểm. . . Lập luận phản biện phải rõ ràng, lôgíc,
đầy đủ bằng chứng, tỉ mỉ và công tâm. Ngoài ra, sinh viên cũng cần rèn luyện khả năng mở rộng
vấn đề. Đối với một chủ đề học tập, sinh viên cần học cách tự tìm những tư liệu mới, không nên chỉ
bó hẹp trong nguồn tài liệu mà giảng viên cung cấp. Từ đó, phát huy khả năng tự phân tích và đưa
ra cách nhìn nhận riêng đối với mỗi chủ đề được đặt ra. Như vậy, việc đổi mới phương pháp theo
hướng nâng cao kĩ năng tư duy phản biện không phải có được trong ngày một ngày hai, mà phải
luyện tập trong một thời gian dài, đòi hỏi sự cố gắng và nỗ lực rất cao của sinh viên, hay nói cách
khác phụ thuộc vào vai trò tự bồi dưỡng, tự rèn luyện tư duy phản biện của họ. Nếu có phương
pháp học tập phù hợp, sinh viên sẽ phát triển năng lực tư duy phản biện của mình một cách sắc
bén và hiệu quả.

3.

Kết luận

Với vai tò to lớn trong hoạt động nhận thức và cải tạo thực tiễn của sinh viên, năng lực tư
duy phản biện tác động đến việc lĩnh hội tri thức, hình thành phương pháp tư duy, năng lực tư duy
của sinh viên, góp phần nâng cao trình độ nhận thức, rèn luyện phương pháp tư duy khoa học, định
hướng đúng cho hoạt động học tập sáng tạo của họ. Đồng thời, phát triển tư duy phản biện của
172


Một số vấn đề về phát triển năng lực tư duy phản biện của sinh viên đại học hiện nay

sinh viên sẽ khắc phục được những hạn chế của lối mòn tư duy thụ động, các phương pháp dạy

Faculty of Marxist - Leninist Philosophy, Political University
The issues in developing critical thinking capacity of students are important parts of the
process of improving the quality of education in universities today. The article presents and
analyzes the factors affecting this development process. This is the basis to provide practical
solutions to promote effectiveness to provide training in the development of critical thinking
capacity of students.
Keywords: Critical thinking, critical thinking capacity, develop critical thinking, students.

173