Bác Hồ với văn nghệ sĩ
Tác giả: DÂN HUYỀN
Bài đã được xuất bản.: 03/09/2010 07:00 GMT+7
Thông thường, người ta biết đến nhà văn hoá Hồ Chí Minh, một quan điểm văn hoá mác - xít
chân chính, một bản sắc văn hoá Việt Nam đầy tính sáng tạo trong mối liên hệ với thực tiễn lịch
sử, ở sáng tác thơ văn của Người. Nhưng những gì có mối liên hệ với văn hoá trong suốt cuộc
đời hoạt động cách mạng của Người đã làm chúng ta phải ngạc nhiên và thán phục bởi cái
bình diện vừa rộng lớn vừa sâu sắc của nó.
Bên cạnh những sáng tác thơ văn, chính luận, Người đã từng vẽ tranh, chụp ảnh, viết kịch, phê bình
phim... Đối với âm nhạc - một loại hình nghệ thuật đặc thù tưởng như rất trừu tượng, chúng ta cũng
tìm thấy những nét riêng có liên quan tới hoạt động cách mạng và quan điểm văn hoá của Người.
Trong các tiểu sử, hồi ký, truyện ký, chuyên luận về Chủ tịch Hồ Chí Minh chúng ta thấy sự hiện diện
của âm nhạc như một nguồn nuôi dưỡng tinh thần và tình cảm dân tộc, một thành tố tạo nên diện mạo
nhà văn hoá, một vũ khí và phương tiện đấu tranh cách mạng, một đối tượng được cảm thụ và đánh
giá trên quan điểm thẩm mỹ.
Âm nhạc dân tộc đã đi vào tâm hồn và tình cảm của Bác ngay từ thời thơ ấu. Dù sau này phải rời quê
theo cha vào kinh đô Huế từ thời niên thiếu, đi dạy học ở Phan Thiết, làm nghề khuân vác ở bến cảng
nhà Rồng, rồi xuất dương tìm đường cứu nước suốt gần nửa thế kỷ đến khi trở thành lãnh tụ của dân
tộc Bác vẫn nhớ đinh ninh những làn điệu, những câu hát dân gian ở quê nhà. Chính vì vậy, sau này
khi gặp gỡ các nghệ sĩ đến thăm và biểu diễn Bác thường nói: "Lúc còn nhỏ Bác nghe nhiều cụ ở
Nghệ An hát ví phường vải và các điệu dân ca Nghệ Tĩnh rất hay". Có một lần đoàn văn công
quân khu IV đến thăm và biểu diễn cho Bác xem, một diễn viên hát điệu ví đò đưa với câu mở đầu "Ai
biết nước sông Lam răng là trong là đục..." Bác cười và nói: "Ở Nghệ An người ta gọi là nác
chứ không phải là nước". Một diễn viên khác hát điệu hò khoan, nhưng sau mỗi câu lại không có
người hát xen kẽ. Bác liền bảo: "Các cháu không hò khoan theo à?". (Sách Bác Hồ với văn nghệ
sĩ).
Ta thấy rõ Bác không chỉ nhớ từng chi tiết lời ca, nhớ các làn điệu mà cả kết cấu của những làn điệu
dân ca quen thuộc. Xin lưu ý rằng câu chuyện trên diễn ra vào năm 1969, năm Bác 79 tuổi, mùa xuân
cuối cùng trong cuộc đời của Bác, trước khi Bác đi xa.
Nhà cách mạng lão thành Lê Văn Hiến kể: "... Ở chiến khu trong các hội nghị, các cuộc họp của Hội
đồng Chính phủ, Bác Hồ thường thích nghe tôi hát tuồng.... Có lần trong một hội nghị rất đông, tôi hát

cuộc hội họp của quần chúng sau những ngày Cách mạng Tháng Tám, tôi đã được gặp Bác. Nghe tôi
hát, Bác động viên: "Cháu hát tốt lắm, nhưng phải cố gắng, tập thêm nhiều bài mới để phục vụ
chiến sĩ, đồng bào và phải chú ý thuộc nhiều dân ca" Thời kỳ tôi ở đoàn ca múa trung ương. Có
lần Bác đến thăm chúng tôi biểu diễn vở chèo "Chị Tấm anh Điền". Diễn xong, Bác cho gọi cô Tấm
(do tôi đóng) đến thưởng cho một đĩa kẹo rồi nói: "Hôm nay cháu hát khá hơn các lần trước
nhưng vẫn phải cố gắng nhiều hơn".
Đối với nghệ sĩ, Bác không chỉ động viên khen ngợi, nhắc nhở phải phấn đấu tiến bộ không ngừng
trong nghề nghiệp, mà con có những nhận xét chi tiết về chuyên môn để giúp nghệ sĩ khắc phục
những nhược điểm nhằm đem lại hiệu quả nghệ thuật cao hơn, phục vụ công chúng tốt hơn, Thương
Huyền giữ mãi một kỷ niệm đáng ghi nhớ: "Tết năm đó, chúng tôi ăn Tết với trung ương ở ATK (an
toàn khu). Riêng tôi thỉnh thoảng được Bác dặn: "Cháu hát hay, nhưng luôn nhớ là phải cố gắng
hát thật rõ lời và chậm thôi để người ta hiểu được hết nội dung ý nghĩa của bài hát". Một lần
khác, vào những năm chống Mỹ, chị được mời đến Phủ Chủ tịch để xem phim. Trước khi chiếu phim
Bác hỏi những người cùng xem trong cơ quan có thích nghe Thương Huyền hát không, mọi người
đồng thanh hưởng ứng. Bác liền nói: "Cô Huyền hát đi, hát ru con Nam bộ, hát quan họ Bắc Ninh
tuỳ ý, nhưng nhớ là hát phải thong thả và rõ lời".
Sự quan tâm chăm sóc của Bác đối với đội ngũ nghệ sĩ, hơn thế nữa, đối với từng người cụ thể,
không chỉ là mối quan hệ giữa một lãnh tụ đối với nghệ sĩ mà trước hết là tình thương của người cha,
người bác đối với con cháu. Đó là cái cốt lõi nhân bản đậm bản sắc dân tộc trong đạo đức của
Người.
Đối với người nghệ sĩ Bác còn dành sự quan tâm đến đời sống thường ngày và quan hệ xã hội gia
đình của họ. Nghệ sĩ Ái Liên, người đã hoạt động trong ngành nghệ thuật cải lương từ trước cách
mạng, đã kể lại những mẩu chuyện cảm động trong lần chị và gia đình được đến thăm và biểu diễn
cho Bác nghe. Có lần Bác hỏi: "Cô được mấy cháu rồi? Cháu nhỏ, cô đi biểu diễn vất vả lắm
không?" Gặp chị lần khác Bác lại hỏi: "Các cháu khỏe cả chứ? Cô đi biểu diễn thế có khi nào
mời bà cụ giúp việc đi xem không?".
Bác khuyên các nghệ sĩ phải trau dồi, học hỏi vốn âm nhạc dân tộc không chỉ là làn điệu bài bản, các
hình thức, phong cách... mà ở cả trong các nghệ nhân, ở những lớp người đi trước. Họ cũng là vốn
quý của nghệ thuật dân tộc.
Nghệ sĩ sáo Đinh Thìn kể lại : Có một lần sau khi thổi sáo cho Bác nghe, nghe xong Bác gật gù và