Thơ tình Xuân Diệu trước năm 1945
--- Lê Hương Giang ---
Thơ Xuân Diệu là đỉnh cao của phong trào Thơ mới. Sự xuất hiện của ông trên
thi đàn đã góp phần quyết định cho sự toàn thắng của phong trào Thơ mới. Năm
1941, khi viết Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh, Hoài Chân đã nhận xét "Thơ
Xuân Diệu là nguồn sống rào rạt chưa từng có ở chốn non nước lặng lẽ này".
Tiếp sau đó, Vũ Ngọc Phan trong Nhà văn hiện đại cho rằng: "Thơ Xuân Diệu
đằm thắm, nồng nàn nhất trong các nhà Thơ mới", "là người mang đến cho thơ
nhiều cái mới nhất". Nguyễn Đăng Mạnh thì cho rằng "Xuân Diệu là nhà thơ của
niềm giao cảm hết mình giữa con người và con người, một phát hiện về niềm
hạnh phúc tuyệt vời mà cuộc sống trần thế này đã ban phát cho nhân loại". Lê
Đình Kỵ trong chuyên luận Thơ mới những bước thăng trầm đã khẳng định:
"Xuân Diệu xuất hiện trong phong trào Thơ mới với tất cả lòng say mê yêu đời".
Trong những năm 1990, nhiều nhà nghiên cứu cũng có những nhận xét tương
tự.
Ngay từ năm 1930, trong lời tựa viết cho tập Thơ Thơ, Thế Lữ đã nhận xét:
"Xuân Diệu là một người của đời, một người ở giữa loài người. Lầu thơ của ông
xây dựng trên đất của một tấm lòng dân gian, ông đã không trốn tránh mà lại còn
quyến luyến cõi đời".
Chính "nguồn sống rào rạt", "lòng say mê yêu đời", "quyến luyến cõi đời" đã đem
đến cho thơ Xuân Diệu những nét mới lạ. Nói như tác giả Thi nhân Việt Nam:
"Xuân Diệu mới nhất trong các nhà thơ mới". Cái mới ở đây là một mạch sống
mới, một cách cảm xúc mới được thể hiện bằng một ngôn ngữ, một giọng điệu
mới lạ chưa từng có. Đó là khả năng diễn đạt những rung cảm tinh tế của cái tôi
cá nhân cá thể, tạo nên một cách tân đáng ghi nhận so với thơ truyền thống.
Trong thơ truyền thống, con người trở nên bé nhỏ, tan biến trong vũ trụ, hoặc
con người hướng tới cái thiêng liêng, cái siêu việt. Trong thơ Xuân Diệu, con
người cá nhân được ý thức và khẳng định như là trung tâm của vũ trụ, "Ta là
Một, là Riêng, là Thứ Nhất". Có thể nói, đến Xuân Diệu, cái tôi cá nhân thực sự
được giải phóng. Nhà thơ phát biểu hết sức chân thành những cảm xúc thiết tha,
mãnh liệt của trái tim tràn đầy, cháy bỏng:

Ông khát khao được "ôm", được "ghì", được "say", được "cắn"... Tất cả đó là
biểu hiện của một khát vọng sống mãnh liệt, khát vọng ấy biểu hiện tập trung
nhất ở tình yêu. Cảm hứng tình yêu là cảm hứng chủ đạo của thơ Xuân Diệu
trước Cách mạng tháng Tám. Ông có tuyên ngôn thơ về tình yêu một cách công
khai, nâng tình yêu thành triết lí sống:
Làm sao sống được mà không yêu
Không nhớ không thương một kẻ nào
(Bài thơ tuổi nhỏ)
Nhà thơ quan niệm tình yêu như "là phần ngon nhất của cuộc đời" mà con người
không thể thiếu được. Nhà thơ viết về tình yêu với những cung bậc khác nhau.
Cảm xúc tình yêu trong thơ Xuân Diệu mãnh liệt, mặn nồng nhưng chân thành
và mới mẻ. Đó là một tình yêu đích thực, không nghiêng về nhục cảm mà hài
hòa, rất trần thế nhưng cũng rất lí tưởng, rất nhục thể nhưng cũng rất tâm linh.
Nói như Nguyễn Đăng Mạnh: "Xuân Diệu không quan niệm tình yêu chỉ là sự
giao cảm xác thịt mà còn là sự giao cảm của những linh hồn mà đấy mới là cái
khát vọng cao nhất, cái đích cao nhất trong tình yêu".
Biển đắng không nguôi nỗi khát thèm
Nên lúc môi ta kề miệng thắm
Trời ơi, ta muốn uống hồn em
(Vô biên)
Nhưng bên cạnh những cảm xúc nồng nàn của lòng ham sống, thơ Xuân Diệu
cũng tràn đầy éo le và bi kịch. Càng chân thành, say mê, càng thèm khát được
giao cảm với đời thì càng cô đơn và xa cách:
Em là em, anh vẫn là anh
Có thể nào qua Vạn Lý trường thành
Của hai vũ trụ chứa đầy bí mật.
Cảm giác cô đơn trong thơ Xuân Diệu thật thấm thía: "Tôi như con nai bị chiều
đánh lưới". Cái tôi cô đơn, bơ vơ cũng là một hình tượng thơ tiêu biểu của Xuân
Diệu trước Cách mạng Tháng Tám. Cô đơn ngay cả lúc tưởng như hạnh phúc ở
gần kề:

hiểu và tận hưởng hạnh phúc. Nhưng càng tìm kiếm càng cô đơn và tội nghiệp.
Tấm lòng yêu mến cuộc sống của Xuân Diệu rất thiết tha nhưng không được
đáp ứng như mong đợi của mình. Điều này tạo nên âm hưởng bi kịch trong lời
thơ, giọng điệu thơ của Xuân Diệu.