THỰC TRẠNG XÂM NHẬP THỊ TRƯỜNG CHÂU PHI CỦA
TRUNG QUỐC
I. Những lí do để Trung Quốc xâm nhập thị trường châu Phi
Đầu thế kỉ 20, nhu cầu chấm dứt hạn chế và ràng buộc trong kinh tế, chính trị đối
với các quốc gia Châu Phi và thu hẹp khoảng cách phát triển của Châu Phi với phần còn lại
của thế giới đã trở thành mục tiêu hàng đầu của các nhà lãnh đạo và tổ chức kinh tế, chính
trị tại Châu Phi. Trong thời điểm đó, Trung Quốc đề ra một chiến lược toàn cầu với mục
đích mở rộng đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng như tạo thị trường để các công ty Trung
Quốc đầu tư ra ngoài biên giới. Đây chính là điểm mấu chốt khởi đầu cho chiến lược thúc
đẩy quan hệ ngoại giao “Nam –Nam” do các nhà lãnh đạo Trung Quốc đề xướng: đẩy
mạnh sức ảnh hưởng của các quốc gia đang phát triển trên trường quốc tế. Mặc dù cộng
đồng quốc tế, trong đó có nhiều tổ chức và doanh nghiệp phương tây cam kết gấp đôi tổng
viện trợ phát triển dành cho Châu Phi, lên tới 25 tỉ USD đến năm 2010, nhưng quy mô
cũng như tốc độ viện trợ chậm chạp của những tổ chức này lại làm hầu hết các quốc gia
Châu Phi nghèo khổ thất vọng. Thậm chí, một thực tế dễ thấy là những mối quan hệ và hợp
tác với nhiều nước Phương Tây không mang lại nhiều hiệu quả trong việc giúp các nước
châu Phi vượt qua những khó khăn căn bản để xóa đói, giảm nghèo và phục hồi nền kinh tế
yếu kém cho các quốc gia trong châu lục. Thay vì thúc đẩy phát triển, Châu Phi ngày càng
bị vắt kiệt bởi những thế lực kinh tế hùng mạnh ra sức khai thác nguồn tài nguyên thiên dồi
dào và bóp méo hệ thống kinh tế của Châu Phi. Trong thời điểm đó, hợp tác với Trung
Quốc được các nhà lãnh đạo Châu Phi xem như giải pháp cho những mất cân bằng kể trên.
Còn về phía Trung Quốc, thắt chặt quan hệ ngoại giao với Châu Phi trở thành chiến lược
mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và thực hiện các mục đích chính trị, xã hội trên toàn
cầu.
1. Lí do về mặt kinh tế
1.1. Mở rộng thị trường xuất khẩu và tiêu thụ hàng hoá
Đối với Trung Quốc, vấn đề cạnh tranh thị trường xuất khẩu và đầu tư là sức ép đè
nặng lên nền kinh tế đang đi vào giai đoạn cải cách cơ cấu, trong bối cảnh khủng hoảng tài
chính tiền tệ Châu Á năm 1997 tác động mạnh tới kinh tế các nước khu vực. Nếu như mức
tăng xuất khẩu của Trung Quốc 6 tháng đầu năm 1997 tụt xuống còn 17%, và đến 6 tháng
đầu năm 1998 chỉ tăng 7,6%. Để đối phó với tình trạng xuất khẩu giảm mạnh, trong khi cố

nguồn cung cấp dầu mỏ, nguyên liệu thô ổn định và chưa bị các cường quốc khác độc
chiếm. Bởi vậy, hiện nay, các công ty khai thác dầu lửa, khí đốt Trung Quốc đang tìm mọi
cách chiếm lĩnh những vị trí then chốt trong mạng lưới ngành công nghiệp khai thác tài
nguyên thiên nhiên ở Châu Phi.
Bảng 1: So sánh trữ lượng khoáng sản tại Châu Phi và thế giới
Loại
khoáng sản
Châu Phi
(tấn)
Thế giới
(tấn)
Tỉ lệ
trữ lượng (%)
Platinum group metals 63.000 71.000 89
Diamonds
(million carats)
350 580 60
Cobalt 3.690.000 7.000.000 53
Gold 10.059 35.941 28
Vanadium 3.000.000 13.000.000 23
Uranium 656 4.416 15
Manganese 52.000 380.000 14
Chromium 100.000 810.000 12
Titanium 63.000 660.000 10
Nickel 4.205 62.000 7
Coal 55.367 984.453 6
(Nguồn: Báo cáo Trữ lượng khoáng sản của Châu Phi năm 2007- Đại học Nam Phi)
Bảng 2: Sản xuất dầu mỏ ở khu vực cận Sahara , Châu Phi
Đơn vị: ngàn thùng/ngày
Tên nước Năm 2000 Năm 2005 Năm 2010

thiện quan hệ giữa Trung Quốc và các nước Châu Phi đã mang một ý nghĩa chính trị lớn
hơn ý nghĩa kinh tế nhiều lần. Mối quan hệ hợp tác ngày càng khắng khít với các nước
Châu Phi có thể giúp Trung Quốc tăng cường quy mô ảnh hưởng và tạo điều kiện cho
những nỗ lực của Trung Quốc trong việc xác định lại quan hệ kinh tế, chính trị với “phần
còn lại của thế giới”. Điều này hẳn nhiên sẽ gây một thay đổi quan trọng trong địa vị thống
trị lấn át xưa nay của Phương Tây đối với Châu Phi, giảm bớt sức ảnh hưởng kinh tế, chính
trị của các nước Phương Tây tại châu lục, và do đó tạo một trở ngại lớn cho sức lấn át của
Phương Tây trong kinh tế, chính trị, các cuộc đối thoại phát triển với Châu Phi nói riêng và
cộng đồng quốc tế nói chung.
Quan hệ của Trung Quốc với các nước Châu Phi đã hỗ trợ rất lớn cho nước này trên
mặt trận ngoại giao thế giới vì các nước Châu Phi thường bỏ phiếu như là một khối trong
các cơ quan quốc tế. Các nước Châu Phi đã ủng hộ Trung Quốc rất mạnh mẽ trong việc
chống lại các nghị quyết tại Liên Hiệp Quốc của một số nước phương Tây tố cáo Trung
Quốc về vấn đề vi phạm nhân quyền. Các nước Châu Phi cũng đã giúp Trung Quốc đánh
bại hết tất cả mọi yêu cầu của Đài Loan gia nhập Tổ Chức Y Tế Thế Giới và các tổ chức
quốc tế khác. Ngoài ra, các nước Châu Phi đã giúp Trung Quốc thắng cuộc đấu thầu đăng
cai Thế Vận Hội năm 2008 và Hội Chợ Thế Giới (World Expo) năm 2010.
Một lí do chính trị quan trọng khác là quan hệ Trung Quốc-Châu Phi phát triển thì
không gian chính trị truyền thống của Đài Loan tại châu lục này cũng bị thu hẹp. Đây là
một thắng lợi trong chính sách phong tỏa Đài Loan bằng ngoại giao của Trung Quốc. Mấy
năm qua, theo đà lớn mạnh của Trung Quốc, Châu Phi đã trở thành khu vực tranh giành
ảnh hưởng giữa Trung Quốc và Đài Loan. Nếu Mỹ giành được ảnh hưởng từ người Pháp,
thì Trung Quốc đang từng bước đẩy lùi Đài Loan ra khỏi châu lục này. Chính ngoại trưởng
Đài Loan Hồ Chí Cường ngày 2/5/1998 đã thừa nhận tình trạng đó: “hiện nay trong hơn 27
nước xóa quan hệ ngoại giao với Đài Loan thì đã có 2 đến 3 nước bật đèn đỏ và 2 đến 3
nước bật đèn vàng trong quan hệ với Đài Loan”. Việc Nam Phi cắt bỏ quan hệ với Đài
Loan để thiết lập quan hệ ngoại giao với Trung Quốc (ngày 1/1/1998) được ghi nhận là
một thắng lợi ngoại giao của Trung Quốc. Nó đánh dấu thất bại đối ngoại của Đài Loan,
chấm dứt 21 năm quan hệ giữa đất nước lớn nhất, có vị trí trọng yếu và giàu tài nguyên
nhất Châu Phi với Đài Loan. Đây cũng là kết quả tất yếu của lập trường chống chủ nghĩa

khi các tổ chức đa phương cũng cung cấp cho Châu Phi các khoản cho vay ưu đãi, nhưng
tiến trình diễn ra khá chậm, Trung Quốc có thể cung cấp những khoản tiền ứng trước và
thường với mức lãi suất trợ cấp hấp dẫn hơn. Với ưu thế là sức mạnh kinh tế thông qua các
khoản viện trợ không điều kiện, các lợi ích kinh tế mang lại cho Châu Phi, Trung Quốc đã
thực sự trở thành đối tác chiến lược quan trọng của nhiều quốc gia Châu Phi nghèo đói,
nâng tầm quan hệ Trung – Phi lên một bước mới khởi sắc với chuyến công du 12 nước
Châu Phi năm 2008 của Chủ tịch nước Trung Quốc Hồ Cẩm Đào. Đây là chuyến thăm thứ
3 của ông kể từ khi nắm chức vụ cao nhất của Trung Quốc năm 2003. Trong số các chặng
dừng chân của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào có Camerun, Liberia, Sudan, Namibia, Nam Phi,
Mozambique và Seychells. Ngay trước chuyến đi của Chủ tịch Hồ Cẩm Đào, Trung Quốc
đã thông báo chương trình viện trợ 3 tỷ USD
1
cho châu Phi. Sự năng động của Trung Quốc
ở châu Phi hoàn toàn không phải là một điều mới mẻ. Từ đầu những năm 90 của thế kỷ
trước, khi mà kinh tế Trung Quốc đang gặt hái được thành công, ngoại giao Trung Quốc đã
1 Comtrade.com
lựa chọn châu Phi như là một chiến lược đột phá. Chìm đắm trong xung đột, nghèo đói,
bệnh tật, sự hiện diện của Trung Quốc ở châu Phi đi kèm với một loạt viện trợ không điều
kiện và các lợi ích kinh tế, quân sự là một tín hiệu khả quan đối với nhiều nước châu Phi
sau nhiều năm vẫn phụ thuộc về mặt kinh tế và tài chính vào các cường quốc thực dân cũ
như Anh và Pháp.
1.2. Hỗ trợ xuất khẩu của Châu Phi với mức thuế quan ưu đãi
Trung Quốc đã loại bỏ thuế quan đối với 200 các mặt hàng công nghiệp khác nhau
có xuất xứ tại Châu Phi, áp dụng mức thuế quan 0% đối với 28 nước trong số 48 nước
Châu Phi đặt quan hệ ngoại giao với Trung Quốc, tạo hy vọng thúc đẩy xuất khẩu hàng hóa
ra nước ngoài cho nhiều quốc gia Châu Phi nghèo đói.
1.3. Trung Quốc đi tiên phong trong hỗ trợ quân sự cho Châu Phi
Trong lĩnh vực quân sự, Trung Quốc có quan hệ mật thiết với nhiều nước Châu Phi,
điển hình là Zimbabwe. Chính quyền của Tổng thống R. Mugabe đang có chương trình
trang bị một thế hệ máy bay chiến đấu của Trung Quốc. Quan hệ quân sự giữa Trung Quốc

trong vòng ba năm tới thông qua ngân hàng Exim Bank của Trung Quốc. Vào tháng 9 năm
2007, Trung Quốc tuyên bố cho Cộng hòa Dân chủ Công Gô vay 5 tỉ USD để hiện đại hóa
cơ sở hạ tầng và lĩnh vực khai thác khoáng sản của nước này. Trong hiệp định sơ bộ, Bắc
Kinh đã ghi nhận một khoản viện trợ cho những dự án xây dựng đường bộ và đường xe lửa
và cho việc khôi phục lĩnh vực khai khoáng của Công gô, trong khi những điều khoản về
trả nợ chứa đựng những thỏa thuận gây thiệt hại và những nhượng bộ trong khai khoáng
với các công ty Trung Quốc. Những trường hợp kể trên chứng minh một ưu thế rất lớn của
Trung Quốc trong chiến lược chinh phục thị trường Châu Phi, đó là nếu các nước Âu Mĩ
hạn chế có quan hệ kinh tế và ngoại giao với các nước Châu Phi vì bất cứ lí do gì thì Trung
Quốc cũng sẵn sàng làm ăn với họ. Điều kiện của Trung Quốc dễ thi hành hơn là những
điều kiện của Âu Mĩ và của các tổ chức quốc tế về chính sách minh bạch, về giải quyết các
vấn đề tham nhũng, về việc không dùng phương pháp đàn áp tàn bạo để duy trì an ninh hay
để củng cố chính quyền, và về cải thiện phương pháp cai trị. Đây là những lí do tại sao
Trung Quốc ngày càng giữ vị thế quan trọng trong quan hệ ngoại giao với các nước Châu
Phi. Năm 2004, Trung Quốc vượt Mỹ trở thành nước mua dầu nhiều nhất của Angola.
Trung bình năm 2004, Angola bán 323 ngàn thùng dầu cho Trung Quốc và 306 ngàn thùng
dầu cho Mỹ. Từ đó đến nay, quan hệ giữa Angola và Trung Quốc càng ngày càng tăng
cường.
III. Những đánh giá về thực trạng xâm nhập thị trường châu Phi của Trung
Quốc
1. Những kết quả đạt được
Năm 2006 là kỉ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và các nước
Châu Phi, đây được xem là thời điểm đánh dấu mốc quan trọng cho mối quan hệ giữa
Trung Quốc và các quốc gia lục địa đen. Tháng 6/ 2006, Chủ tịch nước Trung Quốc Hồ
Cẩm Đào tiến hành cuộc viếng thăm 10 quốc gia Châu Phi, nhằm mục đích thúc đẩy quan
hệ ngoại giao và thương mại Trung – Phi. Tháng 11/2006, Bắc Kinh mở hội nghị thượng
đỉnh cấp cao với sự tham gia của nhiều nhà lãnh đạo các nước Châu Phi, trong đó, chủ đề
chính được đưa ra bàn luận là viễn cảnh hộ trợ của Trung Quốc dành cho các nước Châu
Phi, cụ thể là các cam kêt xóa nợ, cho vay ưu đãi cùng rất nhiều những ưu đãi trong nhiều
lĩnh vực tài chính, giáo dục, khoa học công nghệ… Sự có mặt nổi bật của Trung Quốc,