Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng
Phần I đặt vấn đề
I. Cơ sở khoa học
I.1. Cơ sở thực tiễn
I.1.1. Đặc điểm chơng trình di truyền học lớp 9 trung
học cơ sở
Di truyền học là môn khoa học cơ bản và rất quan trọng trong sinh học và
cơ sở khoa học của nó đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề cơ bản của các bộ môn sinh
học khác. Kiến thức di truyền học có nhiều phần trừu tợng, khó hiểu cần phải có
sự yêu thích, hứng thú, tập trung t duy cao mới có thể nhận thức và khắc sâu
kiến thức. Bài tập di truyền ra đời đã đáp ứng đợc những yêu. Chính vì vậy mà hệ
thống các bài tập di truyền đã đợc xây dựng và sử dụng rộng rãi trong dạy học di
truyền học nhằm gây hứng thú học,kích thích t duy nhận thức, củng cố, hoàn
thiện và khắc sâu kiến thức cho học sinh, tạo cho học sinh phơng pháp nghiên
cứu độc lập trong t duy cũng nh trong thực nghiệm và thực tiễn cuộc sống.
Đặc biệt chơng trình di truyền học lớp 9 với cấu trúc chơng trình nh sau:
Chơng Nội dung cơ bản
I. Các thí nghiệm
của Menden
Kiến thức về các quy luật di truyền của Menden
II. Nhiễm sắc
thể
Cấu trúc vật chất di truyền ở cấp độ tế bào, các
cơ chế truyền đạt vật chất di truyền, sự truyền
đạt của các cấu trúc vật chất di truyền ở cấp độ
tế bào qua các thế hệ tế bào và cơ thể.
III. ADN gen Cấu trúc vật chất di truyền ở cấp độ phân tử.Sự
vận động của chúng trong tế bào qua các thế hệ
tế bào và cơ thể.
IV. Biến dị Sự biến đổi vật chất di truyền ở cấp độ tế
bào và phân tử

Từ những lí do trên và vai trò của bài tập trong dạy học di truyền học, với mong
muốn góp một phần của cá nhân mình để nâng cao chất lợng dạy học sinh học
nói chung và dạy học di truyền học lớp 9 nói riêng, tôi mạnh dạn đề xuất phơng
2
Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng
pháp Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 trung học
cơ sở
II. Cơ sở lí luận của phơng pháp sử dụng bài tập
để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 trung
học cơ sở
II.1. Bản chất của bài tập di truyền trong dạy học.
II.1.1. Khái niệm bài tập
Theo Nguyễn Ngọc Quang bài tập là bài ra cho học sinh làm để vận dụng
những điều đã học nhằm hình thành kiến thức mới, củng cố, hoàn thiện, nâng
cao kiến thức đã học.
Bài tập có thể là một câu hỏi, một thí nghiệm, một bài toán hay một bài
toán nhận thức.
Bài tập chỉ ra một định hởng nhận thức cho ngời học để hớng ngời học tới
việc tìm hiểu, sử dụng vốn hiểu biết tri thức, bổ sung thêm những định hớng tri
thức mới từ tài liệu sách giáo khoa. Trên cơ sở đó, bằng năng lực t duy, vốn kinh
nghiệm của mỗi cá nhân tạo ra tiềm lực mới nhận thức đợc vấn đề đặt ra và nh
vậy, ngời học đã tiếp thu đợc một lợng tri thức mới từ bài tập.
Nếu bài tập đợc xây dựng và đợc giáo viên đa đến cho ngời học theo mục
đích dạy học giúp ngời học định hớng đợc việc học và qua bài tập học sinh hình
thành đợc kiến thức mới thì bài tập sẽ trở thành bài tập nhận thức. Nh vậy, không
phải bài tập nào cũng trở thành bài toán nhận thức mà nó chỉ trở thành bài toán
nhận thức khi mâu thuẫn khách quan trong bài tập đợc học sinh ý thức nh là một
vấn đề, nghĩa là biến mâu thuẫn khách quan thành mâu thuẫn chủ quan. Từ đó
học sinh dựa vào kiến thức trong sách giáo khoa, kiến thức tiếp thu đợc trớc đó,
3

3.Giúp học sinh tăng độ bền kiến thức, cụ thể hoá việc học một cách tối u
bởi vì kiến thức đến với học sinh không phải qua kênh độc thoại cuả giáo viên
mà qua kênh hoạt động t duy của học sinh.
4.Bài tập là phơng tiện để tổ chức học sinh tự chiếm lấy tri thức mới đồng
thời cũng là là phơng tiện để kiểm tra tri thức thầy đã dạy, trò đã học. Từ đó giúp
thầy đánh giá đợc phơng pháp dạy, còn trò rút ra đợc kinh nghiệm học, tự bổ
sung đào sâu kiến thức.
5.Bài tập có vai trò định hớng nhận thức, định hớng nghiên cứu sách giáo
khoa.
6.Bài tập có vai trò củng cố và nâng cao kiến thức, giúp học sinh hệ thống
hoá, khái quát hoá các kiến thức đã học một cách hệ thống.
Chính những vai trò quan trọng của di truyền trong dạy học mà việc sử
dụng bài tập làm phơng tiện để tổ chức dạy học di truyền học là rất thuận lợi và
hứa hẹn tính khả quan.
II.2.2. Các biện pháp sử dụng bài tập để tổ chức dạy học
di truyền học
II.2.2.1. Sử dụng bài tập kết hợp với nghiên cứu sách
giáo khoa.
Các nghiên cứu lý luận cho thấy sách giáo khoa cũng đợc sử dụng nh là
một phơng tiện quan trọng để tổ chức hoạt động tự học của học sinh. Bởi vì sách
giáo khoa là nguồn cung cấp tri thức quan trọng nhất, sự phong phú tri thức từ
sách giáo khoa không phải lúc nào cũng khai thác hết đợc. Do vậy để nâng cao
giá trị dạy học từ sách giáo khoa thì giáo viên phải xem sách giáo khoa nh là một
công cụ để tổ chức hoạt động tự lực của học sinh khi giải bài tập để hình thành tri
5
Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng
thức mới. Trong hoạt động đó thì sách giáo khoa đối với học sinh là nguồn tri
thức cốt lõi, cơ bản để tra cứu , tìm tòi và tự lực nghiên cứu trớc nội dung bài mới
ở nhà. Nh vậy, sách giáo khoa không còn để ôn kiến thức, tự học các nội dung
đơn giản mà còn là công cụ kết hợp để tổ chức học sinh tiếp thu tri thức mới.

đàm thoại tìm tòi đồng thời giáo viên chỉnh lý bổ sung để lời giải các câu hỏi, bài
tập đợc hoàn thiện. Đó chính là tri thức mới cần lĩnh hội. Nh vậy hoạt động mang
tính định hớng, chỉ đạo, hớng dẫn và tạo tình huống.
*Hoạt động học đợc đặc trng bởi quá trình gia công tài liệu thu đợc từ giải
bài tập bằng một chuỗi các thao tác t duy: Phân tích, tổng hợp, so sánh, thiết lập
mối quan hệ nhân quả, khái quát hoá, hệ thống hoá d ới định hớng của các câu
hỏi tự lực. Hoạt động học có thể đợc tiến hành qua 3 thời điểm sau:
-Thời điểm tự học: học sinh tự học bằng chính hành động của mình. Nghĩa là học
sinh tự mình trả lời các câu hỏi, bài tập trong phiếu in sẵn trên cơ sở kiến thức cũ
đã tiếp thu đợc từ sách và biến đổi thành của mình. Kết quả là thu đợc mọt sản
phẩm kiến thức và đặt biệt là hình thành biện pháp tự học. Tuy nhiên, tri thức học
sinh tiếp thu đợc ở thời điểm này là tri thức của bản thân cá nhân học sinh còn
thô sơ, đơn giản, cha đợc kiểm chứng và cha đợc khẳng định.
-Thời điểm học bạn: Sản phẩm ở thời điểm tự học đợc đa ra phân tích bổ sung ,
thảo luận trớc tập thể lớp. Mỗi học sinh sẽ lắnh nghe, bổ sung , điều chính câu
trả lời của bạn đối chiếu với sản phẩm của mình tranh luận với nhau để đi đến
thống nhất. Nh vậy tri thức cá nhân đã đợc sửa chữa, điều chính dự trên cơ sở
của ý kiến của các cá nhân trong nhóm.
-Thời điểm học thầy: Thực ra học sinh đã đợc học thầy ngay từ thời điểm ban
đầu qua các câu hỏi, bài tập mà thầy đặt ra cho học sinh. Tiếp đó ở thời điểm
học bạn, thầy là ngời chỉ đạo, tổ chức cho tập thể lớp thảo luận tìm tòi tri thức
mới. Cuối cùng ở thời điểm này , thầy là ngời bổ sung, chỉnh lý giúp học sinh
hoàn thiện lĩnh hội quá trình tri thức.
7
Sử dụng bài tập để tổ chức dạy học di truyền học lớp 9 THCS- GV : trịnh thị thu hằng
Nh vậy, hoạt động dạy và học diễn ra trên một nền chung là hoạt động chỉ
đạo của rhầy, hoạt động tích cực của trò. Hoạt động học của trò với 3 thời điểm:
Tự học, học bạn, học thầy diễn ra theo một đờng xoáy ốc nhiều tầng giúp học
sinh vừa nắm đợc kiến thức vừa nắm đợc cách học. Nh vậy có thể nói dạy học
tích cực là dạy cho học sinh cách học , phơng pháp tự học.