Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8

Phần I
Mở Đầu
I. Lý do chọn đề tài
1. Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phơng pháp dạy học hiện nay:
Dân tộc ta vốn có truyền thống hiếu học và tôn s trọng đạo, cha ông ta đã để
lại cho chúng ta nhiều t tởng giáo dục với cốt lõi là lấy việc học làm gốc ngang
tầm với những t tởng trong thế giơi hiiện đại nh là học để làm ngời, học để hành,
hành để học.
Ngay từ những năm 60 của thế kỷ, đã xuất hiện mong muốn hiện đại hoá, tích
cực quá trình giáo dục. Trong nhà trờng điều chủ yếu không phải là chủ nhồi nhét
cho học sinh một mớ kiến thức hỗn độn, tuy rằng kiến thức là cần thiết song điều chủ
yếu là phải giáo dục cho học trò phơng pháp tự suy nghĩ, tự biết suy luận, phơng
pháp diễn tả, rồi đến phơng pháp giải quyết vấn đề. Phạm Văn Đồng 1989 Hãy
tiến mạnh trên mặt trận khoa học và kỹ thuật - Nhà xuất bản s thật Hà nội: Dạy học
phải phát huy tính tích cực chủ động sáng tạo, tự học, tự rèn luyện bản thân của học
sinh , Thầy chủ đạo và trò chủ động Hoài bão khoa học cao quý lúc bấy giờ là
Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, quá trình dạy học song song quá
trình tự học.
Để góp phần trong cuộc cách mạng về giáo dục, Nghị quyết TW IV khoá 7 đã
đề ra nhiệm vụ Đổi mới phơng pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học, nghành
học. Nghị quyết TW 2 khoa VIII đã chỉ rõ một nhiệm vụ quan trọng cuả ngành giáo
dục đào tạo là Đổi mới phơng pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một
chiều, rèn luyện thói quen, nề nếp t duy sáng tạo của ngời học. Với t tởng chiến lợc
cơ bản của Đảng là Lấy nội lực, năng lực tự học làm nhân tố quyết định sự phát
triển của bản thân ngời học. Vì vậy chúng ta có thể coi tự học là mũi nhọn chiến lợc
của giáo dục đào tạo của nớc ta hiện nay.

1
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8

tập cho học sinh tự học SGK nói chung và chơng hệ thần kinh sinh học 8 nói riêng.
III. Nhiệm vụ nghiên cứu
1. Hệ thống hoá cơ sở lý luận về việc đề xuất các biện pháp để hớng dẫn học sinh
tự học SGK.
2. Xác định thực trạng của các biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK.
3. Đề xuất về những chỉ tiêu thăm dò khả năng tự học của học sinh (Điều tra qua
phiếu).
4. Đề xuất các biện pháp thăm dò khả năng tự học cho học sinh qua dạy học ch-
ơng I X Hệ thần kinh.
5. Thiết kế một số baì giảng theo hớng để hớng dẫn học sinh tự học chơng Hệ
thần kinh sinh học 8.
IV Đối tơng nghiên cứu
Nghiên cứu các biện pháp hớng dẫn năng lực tự học cho học sinh trong dạy
học chơng hệ thần kinh.
V. Khách thể nghiên cứu
Học sinh lớp 8 của trờng THCS Nghĩa Hồng Nghĩa Đàn- Tỉnh Nghệ An.
VI. Phơng pháp Nghiên cứu
Để thực hiện tốt nhiệm vụ đã nêu trên, tôi sử dụng các biện pháp nghiên cứu
sau:
1. Nghiên cứu lý thuyết:
- Nghiên cứu tài liệu và đờng lối chính sách có liên quan nhằm xây dựng cơ sở
lý thuyêt cho đề tài.
- Nghiên cứu các tài liệu về đổi mới phơng pháp dạy học, cơ sở lý luận nhằm
tổ chức hoạt động cho học sinh.
- Nghiên cứu tài liệu hớng dẫn dạy học sinh học 8, tài liệu giáo khoa sinh học
8, tài liệu tham khảo nói chung và đảm bảo kiến thức về chuyên môn vững chắc.

3
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
2. Phơng pháp điều tra s phạm:

Kiểm tra độ bền kiến thức sau khi học hết chơng.

Phần II
Kết quả nghiên cứu

5
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Chơng I: Cơ sở lý luận của việc đề xuất các biện pháp h-
ớng dẫn học sinh tự học
I. Thế nào là tự học
Câu hỏi đó tởng chừng nh rất đơn giản để trả lời: Tự học là học không có thầy
chứ còn gì nữa. Trả lời nh vậy thì lập tức có ngay hàng loạt câu hỏi khác. Thế câu
không thầy đố mày làm nên là chống lại việc tự học ? Trẻ con, ngời kém thông
minh có tự học đợc không vv. Tự học không phải là học không có thầy mà ở đây
vai trò của ngời thầy là tổ chức hớng dẫn cho ngời học phát huy hêt khả năng của
mình, phải tự tìm tòi, phát hiện ra ván đề cốt lõi. Bởi vì ta thấy môt thực tế rằng chỉ
với nổ lực của bản thân mình thì kiến thức thu đợc mới bền vững và sinh động.
Tự học là tự mình động não suy nghĩ, sử dụng năng lực trí tuệ(quan sát, so
sánh, phân tích, tổng hợp vv) và có khi cả cơ bắp khi phải sự dụng công cụ, cùng
các pẩm chất của mình để chiếm lĩnh một lĩnh vực nào đó của nhân loại, biến lĩnh
vực đó thành sở hữu củ mình.
Điều đó cho thấy cốt lõi của việc học là tự học, hễ có học là có tự học vì
không ai có thể học hộ cho ngời khác. Học là một đặc trng của con ngời , trong đó
học đóng vai trò chủ thể, và tri thức khoa học là đối tợng để chiễm lĩnh. Hoạt động tự
học là một quá trình tự giác, tích cc tự chiễm lĩnh tri thức khoa học bằng hành động
của chính mình hớng tới những mục đích nhất định. Do đó để hoạt động học có hiệu
quả, quá trình tổ chức dạy học phải làm cho hoạt động học của học sinh chuyển sang
tự học. Tuy nhiên trong quá trình tự học cần phải có sự hớng dẫn giúp đỡ của giáo
viên, đó là việc giáo viên xác định các nhiệm vụ nhận thức,trình bày nội dung tri thức
đến các bớc đi và các uêu cầu kế hoạch cụ thể. Đồng thời giáo viên thờng xuyên uốn

7
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
học làm cho học sinh say mê hơn và là động lục thúc đẩy quá trình tự học của học
sinh .
Hiện nay, hoạt động học tập của học sinh còn mang tính chất thụ động, các em
phụ thuộc quá nhiều vào GV và những tri thức trên lớp của GV, ghi nhớ một cách
máy móc chứ không phải là có sự sáng tạo hay việc tìm ra nhng cái hay cái mới nào
khác nên kết quả còn rất thấp. Nguyên nhân chủ yếu là do học sinh cha có ý thức về
bản thân mình. Mặt khác do GV chua tìm ra đợc các biện pháp cụ thể để hớng dẫn
học sinh tự học. Phần lớn GV thờng soạn bài bằng cách sao chép SGK, còn nặng nề
về thông báo , dạy theo lối truyền thụ một chiều thầy đọc trò chép. Không tổ chức
đợc các hoạt động học tập cho các em, không dự kiến đợc các biện pháp để hớng dẫn
học sinh tự học. Điều đó cho thấy tự học không phải là khó nếu học sinh ý thức đợc
việc học của mình và GV có những biện pháp để hớng dẫn học sinh tự học một cách
tích cực và có hiệu quả cao.
III. Hớng dẫn tự học
Trong hoạt động hớng dẫn, dạy chính là sự tổ chức hay điều khiển tối u hoá
quá trình chiếm lĩnh tri thức khoa học để hình thành và phát triển nhân cách cho ngời
học. Hoạt động dạy học có hai chức năng luôn gắn kết chặt chẽ với nhau truyền đạt
thông tin dạy học và điều khiển hoạt động học. 8
Tri thức
Trò
Tự nghiên cứu, tự thể
hiện, tự kiểm tra

Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
ràng để sau khi giải quyết mỗi nhiệm vụ tự học, học sinh có thể tự biết rằng mình đã
hoàn thành nhiệm vụ ở mức nào.
- Tuy vậy việc đánh giá kết quả học tập của học sinh từ phía GV không thể
thiếu vì nó vùa có giá trị chỉ đạo, điều khiển vùa để khẳng định thành tích học tập
của học sinh. GV đánh giá kết quả học tập của học sinh là biện pháp hớng dẫn, rèn
luyện kỹ năng tự đánh giá cho học sinh đồng thời giúp cho việc đánh giá chất lợng tự
học chuẩn xác, khánh quan hơn. Nó còn là nguồn thông tin phản hồi để qua đó GV
đánh giá hiệu quả và điều chỉnh phơng pháp hớng dẫn tự học của mình kịp thời đồng
thời bổ sung những khiếm khuyết về phơng pháp tự học trong quá trình tự học của
học sinh
triển rộng khắp trên thế giới. Nền kinh tế học tập coi động lực chủ yếu của nền
kinh tế là học tập, nền kinh tế tri thức coi tri thức là lực lợng sản xuất trực tiếp sản
xuất ra các sản lợng mang hàm lợng trí tuệ cao.
Cùng với sự hình thành và phát triển của nền kinh tế mới, ở nớc ta đòi hỏi
ngành giáo dục phải đào tạo ra một lớp ngời năng động, sáng tạo, đáp ứng yêu cầu
phát triển của xã hội.
Để học thờng xuyên, học cho bản thân ngời học thì nhà giáo dục phải xác định
đợc các biện pháp hớng dẫn học sinh tự học. Vì bên cạnh việc nắm đựơc tri thúc trên
lớp, học sinh còn học cách lĩnh hội kiến tức ngoài xã hội từ đó nâng cao chất lợng
học tập, tạo tiền đề cho sự phát triển năng lực nhận thứccủa học sinh. Giúp học sinh
không những lĩnh hội tri thức một cách chủ động, vững chắc mà còn phát triển kỹ
năng t duy, tổng hợp, khái quát hoá nội dung kiến thức một cách tốt nhất.
iv. Các biện pháp hớng dẫn học sinh tự học
Tự học qua sách giáo khoa, sách tham khảo:
SGK là nguồn tri thức quan trọng cho học sinh, nó quy định liều lợng kiến
thức cần thiêt của môn học, là phơng tiện phục vụ đắc lực cho GV và học sinh. SGK
có kênh hình và kênh chữ thể hiện nội dung kiến thức.

10

Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
- Tổ chức cho học sinh làm việc với sách ngay sau khi GV ra bài tập nhận
thức hoặc ngay sau khi GV đặt tình huống có vấn đề.
- Tổ chức cho học sinh đọc những đoạn có mô tả sự kiện, còn những vấn đề
khó, phức tạp GV cần giải thích cho sánh tỏ.
- GV tổ chứ giải đáp tái hiện hoặc để học sinh độc lập nghiên cứu lại SGK
trớc khi cho các em nghiên cứu nội dung mới.
- Đọc sách sau khi quan sát thí nghiệm, hoặc sau khi quan sát các đồ dùng
trực quan khác.
Sử dụng SGK, các bài tập khác nhau để tổ chức học sinh nghiên cứu SGK. Có
thể là yêu cầu học sinh su tầm các tài liệu trực quan vật mẫu để minh hoạ khẳng định
một khái niệm, một quy luật đợc trình bày trong SGK
- Bài tập luyện tập một quy tắc, một định luật.
- Bài tập yêu cầu đọc SGK, ôn lại những kiến thức, kỹ năng và kỹ xảo.

12
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Chơng II: Cơ sở thực tiễn của việc đề xuất các biện pháp
hớng dẫn tự học
I. thực trạng trong trờng thcs hiện nay
1. Tình hình dạy của giáo viên:
Đa số giáo viên thờng quan niệm kiến thức là mục đích của quá trình dạy học
nên chỉ quan tâm đến phơng pháp truyền thụ kiến thức của bài đúng với nội dung
SGK.
Một số giáo viên cha có kỹ năng soạn bài, vẫn áp dụng một cách rập khuôn,
máy móc lối dạy học "truyền thống" chủ yếu giảo thích, minh hoạ sơ sài, nghèo nàn,
tái hiện, liệt kê kiến thức theo SGK là chính, ít sử dụng câu hỏi tìm tòi, tình huống có
vấn đề coi nhẹ rèn luyện thao tác t duy, năng lực thực hành, ít sử dụng các phơng
tiện dạy học nhất là các phơng tiện trực quan để dạy học và tổ chức cho học sinh
nghiên cứu thảo luận trên cơ sở đó tìm ra kiến thức và con đờng để chiếm lĩnh kiến

Hiện nay, việc học tập của học sinh về môn Sinh học nói chung và chơng Hệ
thần kinh sinh học 8 nói riêng cha đợc học sinh quan tâm, chú ý không hứng thú với
môn học, chỉ coi đó là nhiệm vụ. Trong giờ Sinh học có hiện tợng nói chuyện riêng,
học các môn học khác, hoặc luôn học ở tình trạng thụ động, máy móc tái hiện kiến
thức, ít vận dụng linh hoạt vào các tình huống khác nhau do đó hiệu quả lĩnh hội còn
thấp, làm giảm hiệu quả học tập bộ môn.
Qua trò chuyện, trao đổi với giáo viên và học sinh thấy, nếu giáo viên nào có
biện pháp tổ chức hoạt động học tập cho học sinh bằng cách sử dụng phơng tiện dạy
học và các phơng pháp tích cực hoá hoạt động học tập cho học sinh để tự nghiên cứu,
thảo luận để xây dựng và hình thành kiến thức thì học sinh hứng thú học tập, tích cực
phát biểu ý kiến. Còn những giờ giáo viên dùng phơng pháp thuyết trình, sử dụng ph-
ơng tiện để minh hoạ kiến thức SGK đợc sử dụng nh thông báo không có sự gia công
giờ học kém sôi nổi và hiệu quả không cao.

14
Biện pháp hớng dẫn học sinh tự học SGK qua dạy học chơng HTK - Sinh học 8
Cũng qua điều tra cho thấy, trong giờ lên lớp các hoạt động tập trung chủ yếu
vào giáo viên, giáo viên không hớng dẫn học sinh nghiên cứu để tự lĩnh hội, tự tìm
lấy tri thức mà lại đóng vai trò là ngời lĩnh hội tri thức một cách thụ động. Cũng từ
đây, ta thấy việc tự học của học sinh không theo một phơng pháp nào cả nên hiệu quả
không cao. Học sinh cha đợc rèn luyện những kỹ năng cần thiết để xử lý những
thông tin thu thập đợc từ các nguồn khác nhau trong cuộc sống. Do vậy quá trình dạy
học học sinh học nêu ở trên, ta thấy cần thiết phải thay đổi phơng pháp dạy học theo
hớng phát huy tích cực, chủ động học tập của học sinh. Đòi hỏi việc tổ chức các ph-
ơng pháp rèn luyện năng lực tự học ở trờng THCS là cần thiết và cần thiết phải có các
phơng tiện dạy học và áp dụng hệ thống các phơng tiện trong dạy học để tích cực hoá
hoạt động của học sinh là thực sự cần thiết đối với quá trình dạy học góp phần cải
tiến nâng cao chất lợng dạy và học.
3. Tình hình cơ sở vật chất:
Điều kiện cơ sở vật chất của bộ môn Sinh học ở hầu hết các trờng THCS nói