BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

ĐẶNG TRUNG KIÊN

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ NHÂN TỐ ẢNH
HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG
ĐỒNG TIỂU VÙNG TÂY BẮC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
NGÀNH QUẢN TRỊ KINH DOANH

HÀ NỘI - 2020


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN

ĐẶNG TRUNG KIÊN

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG
ĐẾN PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
TIỂU VÙNG TÂY BẮC
Chuyên ngành: QUẢN TRỊ KINH DOANH (Khoa QTKD)
Mã số: 9340101

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN VIỆT LÂM

HÀ NỘI - 2020




iii

MỤC LỤC
LỜI CAM KẾT.................................................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN.................................................................................................................................... ii
MỤC LỤC......................................................................................................................................... iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT................................................................................................... vi
DANH MỤC BẢNG BIỂU......................................................................................................... vii
DANH MỤC HÌNH........................................................................................................................ ix
DANH MỤC BIỂU ĐỒ.................................................................................................................. x
LỜI MỞ ĐẦU.................................................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.......................................................................... 8
1.1. Nghiên cứu về du lịch cộng đồng.................................................................................... 8
1.1.1. Cộng đồng......................................................................................................................... 8
1.1.2. Du lịch cộng đồng........................................................................................................ 10
1.2. Nghiên cứu về phát triển du lịch cộng đồng............................................................. 13
1.2.1. Quan điểm về phát triển trong nghiên cứu............................................................. 13
1.2.2. Phát triển du lịch cộng đồng...................................................................................... 17
1.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch cộng đồng.................................. 25
1.3.1. Sức hấp dẫn của điểm đến du lịch............................................................................ 25
1.3.2. Khả năng tiếp cận điểm đến du lịch......................................................................... 26
1.3.3. Tính tiện nghi của điểm đến du lịch......................................................................... 28
1.3.4. Sự tham gia của người dân địa phương................................................................... 29
1.3.5. Kiến thức và kỹ năng về du lịch của người dân địa phương.............................. 30
1.3.6. Lãnh đạo cộng đồng..................................................................................................... 32
1.3.7. Sự hỗ trợ của các tổ chức trong cộng đồng............................................................ 33
1.3.8. Hợp tác và hỗ trợ từ bên ngoài cộng đồng............................................................. 34
1.4. Xác định khoảng trống nghiên cứu và định hướng nghiên cứu........................35

4.1.1. Đánh giá phát triển CBT tiểu vùng Tây Bắc.......................................................... 90
4.1.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển CBT tiểu vùng Tây Bắc........................ 93
4.1.3. Điều chỉnh mô hình và giả thuyết nghiên cứu..................................................... 102
4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng.................................................................................. 105
4.2.1. Thống kê mô tả đặc điểm nhân khẩu của đối tượng khảo sát..........................105
4.2.2. Thống kê mô tả các biến liên quan đến nghiên cứu........................................... 108
4.2.3. Kiểm định độ tin cậy thước đo bằng hệ số Cronbach’s Alpha........................114
4.2.4. Kiểm định phân tích nhân tố khám phá EFA....................................................... 116
4.2.5. Kiểm định sự khác biệt trung bình các biến nhân khẩu với phát triển CBT 122
4.2.6. Phân tích tương quan Pearson và hồi quy tuyến tính bội................................. 124
Tiểu kết chương 4........................................................................................................................ 130


v
CHƯƠNG 5: THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ KHUYẾN NGHỊ.131
5.1. Thảo luận về kết quả nghiên cứu............................................................................... 131
5.1.1. Về đánh giá sự phát triển du lịch cộng đồng tiểu vùng Tây Bắc....................131
5.1.2. Những nhân tố ảnh hưởng đáng kể đến phát triển CBT................................... 132
5.1.3. Đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố được lựa chọn đến phát triển CBT tiểu
vùng Tây Bắc.......................................................................................................................... 135
5.2. Một số khuyến nghị........................................................................................................ 143
5.2.1. Đối với cơ quan quản lý Nhà nước........................................................................ 144
5.2.2. Đối với người dân địa phương................................................................................ 145
5.2.3. Đối với doanh nghiệp kinh doanh du lịch............................................................ 148
Tiểu kết chương 5........................................................................................................................ 149
KẾT LUẬN.................................................................................................................................... 150
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ..........................152
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.............................................................................. 153
PHỤ LỤC....................................................................................................................................... 165



Chỉ số du lịch bền vững

United Nations Environment

Chương trình Môi trường

Programme

Liên Hợp Quốc

United Nations Development

Chương trình Phát triển Liên

Programme

Hợp Quốc

United Nations World Tourism

Tổ chức du lịch thế giới

Oganisation
Văn hóa, Thể thao và Du lịch

VH, TT và DL
WCED
WTTC


- 2017............................................................................................................................. 66
Bảng 3.4: Tiến độ thực hiện các nghiên cứu ................................................................. 68
Bảng 3.5: Thống kê đối tượng tham gia nghiên cứu định tính ...................................... 72
Bảng 3.6: Thông tin đối tượng tham gia phỏng vấn sâu ............................................... 73
Bảng 3.7: Cấp độ thang đo Likert sử dụng cho nghiên cứu định lượng ....................... 76
Bảng 3.8: Tổng hợp thước đo phát triển CBT ............................................................... 78
Bảng 3.9: Tổng hợp thước đo sức hấp dẫn của điểm CBT ........................................... 79
Bảng 3.10: Tổng hợp thước đo khả năng tiếp cận điểm CBT ....................................... 81
Bảng 3.11: Tổng hợp thước đo cơ sở hạ tầng và dịch vụ điểm CBT ............................ 82
Bảng 3.12: Tổng hợp thước đo kiến thức và kỹ năng về du lịch của người dân ........... 83
Bảng 3.13: Tổng hợp thước đo hợp tác và hỗ trợ từ bên ngoài cộng đồng ................... 84
Bảng 4.1: Thước đo cơ sở hạ tầng và dịch vụ điểm CBT điều chỉnh sau nghiên cứu định
tính ................................................................................................................................. 99
Bảng 4.2: Tổng hợp các nhân tố và biến số sau nghiên cứu định tính ........................ 103
Bảng 4.3: Đặc điểm nhân khẩu của đối tượng khảo sát .............................................. 105
Bảng 4.4: Thống kê mô tả biến sức hấp dẫn của điểm CBT ....................................... 108
Bảng 4.5: Thống kê mô tả biến khả năng tiếp cận điểm CBT .................................... 109
Bảng 4.6: Thống kê mô tả biến cơ sở hạ tầng và dịch vụ của điểm CBT ................... 110
Bảng 4.7: Thống kê mô tả biến kiến thức và kỹ năng về du lịch của người dân ........ 111
Bảng 4.8: Thống kê mô tả biến hợp tác và hỗ trợ từ bên ngoài cộng đồng ................ 112
Bảng 4.9: Thống kê mô tả biến phát triển CBT .......................................................... 113
Bảng 4.10: Kiểm định độ tin cậy bằng Cronbach’s Alpha cho các nhân tố ................ 114


viii
Bảng 4.11: Kiểm định độ tin cậy bằng Cronbach’s Alpha lần 2 cho biến Cơ sở hạ tầng
và dịch vụ bổ sung sau khi lọai thước đo CHB4.................................................................... 116
Bảng 4.12: Kết quả kiểm định KMO và Bartlett's Test......................................................... 117
Bảng 4.13: Tổng hợp kết quả phân tích nhân tố khám phá cho các biến độc lập...........118
Bảng 4.14: Tổng hợp các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển CBT sau phân tích nhân tố


ix
6.4 Một số chỉ tiêu đánh giá sự tham gia của người dân trong phát triển du lịch trong các
nghiên cứu trước đây..................................................................................................................... 187
6.5. Một số chỉ tiêu đánh giá kiến thức và kỹ năng về du lịch của người dân trong phát
triển du lịch trong các nghiên cứu trước đây........................................................................... 188
6.6. Một số chỉ tiêu đánh giá lãnh đạo cộng đồng trong quản lý phát triển du lịch trong
các nghiên cứu trước đây............................................................................................................. 189

DANH MỤC HÌNH
Hình 1.1: Xây dựng năng lực cộng đồng và sự tham gia của cộng đồng, sự chi phối
bên ngoài và phát triển du lịch không bền vững....................................................................... 31
Hình 2.1: Mô hình đề xuất nghiên cứu một số nhân tố ảnh hưởng đến phát triển CBT
tiểu vùng Tây Bắc Việt Nam.......................................................................................................... 54
Hình 3.1. Bản đồ hành chính các tỉnh tiểu vùng Tây Bắc...................................................... 61
Hình 3.2. Quy trình nghiên cứu.................................................................................................... 69
Hình 4.1: Mô hình nghiên cứu điều chỉnh sau nghiên cứu định tính................................. 104
Hình 4.2: Biểu đồ Histogram về phân phối chuẩn phần dư................................................. 128
Hình 4.3: Biểu đồ Scatterplot dò tìm giả định liên hệ tuyến tính....................................... 128
Hinh 5.1: Mô hình nghiên cứu điều chỉnh sau nghiên cứu định lượng............................. 144


x

DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: Cơ cấu lao động theo độ tuổi trong kinh doanh CBT...................................... 64
Biểu đồ 3.2: Tỷ lệ lượt khách CBT so với tổng lượt khách tiểu vùng Tây Bắc................67


1

Mai Châu - Hòa Bình, Sa Pa - Lào Cai; Hội An - Quảng Nam và một số tỉnh Đồng Bằng
Sông Cửu Long đã mang lại nhiều lợi ích kinh tế cho người dân địa phương. Một số loại
hình CBT tiêu biểu như tham quan các làng nghề cổ, tìm hiểu văn hóa, phong tục tập


2
quán các dân tộc bản địa, khám phá thiên nhiên... Hiện mô hình này đang được áp dụng
phổ biến tại các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam như Hòa Bình, Lào Cai, Hà Giang và
thu hút được nhiều khách du lịch đến thăm.
Tiểu vùng Tây Bắc, gồm các tỉnh Hòa Bình, Sơn La, Điện Biên và Lai Châu (Quyết
định 1064/QĐ-TTg, 2013) có nhiều tiềm năng cho phát triển loại hình CBT do sở hữu
những tài nguyên tự nhiên phong phú, đa dạng như cấu trúc địa hình đồi núi cao đã tạo nên
nhiều hang động đẹp (động Hoa Tiên, Hòa Bình; hang Dơi, Mộc Châu, Sơn La; động Pa
Thơm, Điện Biên; động Tiên Sơn, Tam Đường, Lai Châu…), thích hợp cho một số loại hình
CBT gắn với thể thao leo núi, thám hiểm hang động. Khí hậu chia thành hai mùa theo độ ẩm
(mùa mưa và mùa khô), bốn mùa theo nhiệt độ (xuân, hè, thu, đông), nhiệt độ trung
0

bình/năm khoảng 23 C, độ ẩm trên 80%, lượng mưa trung bình từ 1.200 - 1.800mm; nhiều
cao nguyên có độ cao trên 1.000m so với mực nước biển (Cao nguyên Mộc Châu, Sơn La
(1.050m); Sìn Hồ, Lai Châu (1.500m); Sín Chải, Tủa Chùa, Điện Biên (1.596m)…, thích
hợp cho phát triển một số loại hình CBT trải nghiệm trong lĩnh vực nông nghiệp, nghỉ
dưỡng. Hệ thống sông ngòi, lòng hồ, thác ghềnh phong phú như sông Mã; sông Đà; lòng hồ
thủy điện Hòa Bình, Sơn La, Lai Châu, rất thuận lợi cho phát triển loại hình CBT gắn với du
thuyền, trải nghiệm cuộc sống của người dân địa phương vùng lòng hồ; nhiều thác nước đẹp
như thác Dải Yếm (Mộc Châu), thác Tác Tình (Tam Đường, Lai Châu), tài nguyên sinh vật
khá phong phú và đặc trưng, thích hợp cho phát triển những loại hình du lịch sinh thái cộng
đồng. Ngoài ra, tiểu vùng Tây Bắc còn có nhiều nguồn suối khoáng nóng nằm trong các khu
vực cộng đồng dân cư sinh sống, rất thuận lợi cho phát triển loại hình CBT tắm nước nóng,
nghỉ dưỡng như Kim Bôi (Hòa Bình); bản Mòng (Sơn La); xã Ngọc Chiến (Mường La, Sơn

do vậy, rất nhiều điểm CBT đang mất dần tính hấp dẫn đối với du khách, tài nguyên du
lịch (cả về tài nguyên tự nhiên và tài nguyên văn hóa) đang bị xâm hại và suy thoái
nhanh chóng (Nguyễn Huy Hoàng, 2014).
Xuất phát từ thực tiễn, xu hướng phát triển du lịch trên thế giới nói chung và Việt
Nam nói riêng, nghiên cứu về CBT tại tiểu vùng Tây Bắc cho thấy nhiều tiềm năng phát
triển loại hình du lịch này. Tuy nhiên, thực tế CBT tại các địa phương đến nay chưa phát
triển tương xứng với tiềm năng hiện có, các sản phẩm CBT còn nghèo nàn, đơn điệu,
chưa thu hút và đáp ứng được nhu cầu của khách du lịch (Nguyễn Huy Hoàng, 2014).
Tác giả cho rằng cần thiết phải nghiên cứu xem những nhân tố nào có ảnh hưởng đáng
kể đến phát triển CBT tiểu vùng Tây Bắc, từ đó đề xuất những khuyến nghị cho các bên
liên quan có những giải pháp để phát triển CBT tiểu vùng Tây Bắc trong thời gian tới.
1.2. Về mặt lý luận
Thứ nhất, phát triển từ những năm 1980 đến nay đã có nhiều nghiên cứu về CBT,
tuy nhiên chưa có một khái niệm mang tính phổ quát về CBT, phát triển CBT. Đứng trên
quan điểm và mục đích nghiên cứu khác nhau, các khái niệm về CBT, phát triển CBT
không hoàn toàn giống nhau. Do vậy, để phục vụ cho mục đích nghiên cứu của luận án,
tác giả cho rằng cần xem xét, đánh giá, kế thừa và điều chỉnh các khái niệm này phù hợp
với bối cảnh nghiên cứu của tiểu vùng Tây Bắc, Việt Nam.
Thứ hai, nghiên cứu về những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển CBT ở các địa
phương khác nhau là không giống nhau, không mang tính đại diện, gắn với đặc điểm của
từng quốc gia, có thể nhân tố tác động thành công đối với CBT ở địa phương này nhưng
không phải là thành công cho địa phương khác. Ví dụ, Hiwasaki (2006), đã xác định 4 nhân
tố thành công trong phát triển CBT (trường hợp nghiên cứu tại vườn quốc gia Nhật Bản),
gồm: (1) Thể chế; (2) các quy định liên quan đến bảo tồn tự nhiên; (3) nâng cao nhận thức


4
môi trường và (4) sự tồn tại của quan hệ đối tác. Trong khi đó, Kibicho (2008) nghiên cứu
về phát triển CBT ở Kenya, đã đề cập đến 5 nhân tố là: (1) Các bên liên quan; (2) công nhận
lợi ích lẫn nhau giữa cá nhân và tập thể trong cộng đồng; (3) bổ nhiệm hợp pháp trong cộng

nội dung này được sử dụng làm căn cứ để thiết kế mô hình nghiên cứu về một số nhân
tố ảnh hưởng đến phát triển CBT tiểu vùng Tây Bắc, Việt Nam;


5
Thứ hai: Xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố được lựa chọn đến phát
triển CBT tại tiểu vùng Tây Bắc, Việt Nam;
Thứ ba: Đề xuất những khuyến nghị cho các bên liên quan nhằm phát triển CBT
tiểu vùng Tây Bắc, Việt Nam.
3. Câu hỏi nghiên cứu
Xuất phát từ mục tiêu nghiên cứu, luận án được thực hiện nhằm trả lời bốn câu
hỏi nghiên cứu sau:
1. Đánh giá sự phát triển CBT tại tiểu vùng Tây Bắc dựa trên những chỉ tiêu nào?
2. Những nhân tố nào có ảnh hưởng đáng kể đến phát triển CBT tại tiểu vùng
Tây Bắc?
3. Các nhân tố ảnh hưởng như thế nào và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến
phát triển CBT tiểu vùng Tây Bắc?
4. Từ kết quả nghiên cứu có thể đưa ra những khuyến nghị gì để phát triển CBT
tại tiểu vùng Tây Bắc, Việt Nam?
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu của luận án là phát triển CBT và một số nhân tố ảnh
hưởng đến phát triển du lịch cộng đồng.
- Phạm vi nghiên cứu
+> Về không gian nghiên cứu
Nghiên cứu thực hiện tại bốn tỉnh thuộc tiểu vùng Tây Bắc theo Quyết định số
1064/QĐ-TT, ngày 08 tháng 7 năm 2013 của Thủ tướng Chính phủ về “Phê duyệt quy
hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng trung du và miền núi phía Bắc đến năm
2020”, gồm: Hòa Bình; Sơn La; Điện Biên; Lai Châu.
+> Về thời gian nghiên cứu
Đối với điều tra dữ liệu sơ cấp được thu thập trong khoảng thời gian từ tháng

điều kiện chung nhất của các đối tượng điều tra. Tổng số phiếu hợp lệ được sử dụng để phân
tích trong giai đoạn này là 518 phiếu phát trực tiếp tại 11 điểm CBT thuộc 4 tỉnh tiểu vùng
Tây Bắc, thời gian thu thập dữ liệu từ tháng 6/2017 đến tháng 12/2017. Kết quả điều tra
chính thức được phân tích thông qua phần mềm SPSS22 nhằm kiểm định các giả thuyết
nghiên cứu. Những phát hiện từ phân tích định lượng này là cơ sở khẳng định tầm quan
trọng và mối quan hệ giữa các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển CBT được phát hiện trong
giai đoạn nghiên cứu định tính.

Nội dung chi tiết phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng được trình
bày trong chương 3.
6. Đóng góp của luận án
Đóng góp về mặt lý luận
- Dựa trên nền tảng lý thuyết phát triển bền vững; lý thuyết các bên liên quan, lý
thuyết kỳ vọng, nghiên cứu đã thống nhất quan điểm, các chỉ tiêu đánh giá phát triển
CBT cho khu vực nghiên cứu trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu trước đây. Theo đó,


7
quan điểm phát triển CBT trong nghiên cứu được hiểu là quá trình biến đổi về lượng và
chất các vấn đề kinh tế, văn hóa - xã hội trong cộng đồng, cũng như ý thức của người
dân trong giữ gìn vệ sinh môi trường, bảo vệ các nguồn tài nguyên tự nhiên và đáp ứng
ngày càng tốt hơn nhu cầu của khách du lịch. Kết quả nghiên cứu đã xây dựng được một
bộ thước đo đánh giá sự phát triển CBT đảm bảo tính hệ thống và phù hợp với sự phát
triển CBT của tiểu vùng Tây Bắc.
- Trên cơ sở tổng hợp, kế thừa các nghiên cứu trước đây, tác giả đã xác định năm nhân tố
được xem là có ảnh hưởng đáng kể đến phát triển CBT của khu vực nghiên cứu. Đồng thời điều
chỉnh các biến số, thước đo cho phù hợp với bối cảnh nghiên cứu dựa trên kết quả nghiên cứu
định tính. Tổng hợp trong năm nhân tố đưa vào nghiên cứu, có 11 biến số và 44 thước đo đánh
giá phát triển CBT. Với cỡ mẫu đã chọn, kết quả kiểm định cho thấy việc điều chỉnh này có ý
nghĩa cho khu vực nghiên cứu của luận án, thể hiện qua sự giải thích tới 55,4% sự biến thiên của

mối cung cấp những cơ sở hạ tầng như chỗ ở, các dịch vụ ăn uống, thông tin, vận tải và
các dịch vụ khác. Thuật ngữ “cộng đồng” được đề cập từ thế kỷ 19, đến nay đã có nhiều
học giả quan tâm nghiên cứu như như: Hillery, G, 1955; Keith và Ary (1998); Ivanovic
(2009)… các nghiên cứu thường xoay quanh ba vấn đề sau:
Thứ nhất, nhiều nghiên cứu đưa ra quan điểm về cộng đồng thường gắn với một khu
vực địa lý cụ thể, theo đó, một cộng đồng có thể được xác định và mô tả trên bản đồ địa lý,
có tên gọi, biên giới, cột mốc và những nét văn hóa, phong tục tập quán của mình (Ivanovic,
2009). Hillery (1955) đã chỉ ra, có ít nhất chín mươi bốn định nghĩa khác nhau về cộng
đồng, tuy nhiên, theo quan điểm của ông thì cộng đồng bao gồm những người có liên quan
đến xã hội và văn hóa trong một khu vực địa lý và có một hoặc nhiều mối quan hệ chung.
Keith và Ary (1998) (trích trong Võ Quế, 2006, tr.6) cho rằng “cộng đồng là một nhóm
người, thường sinh sống trên cùng một khu vực địa lý, tự xác định mình thuộc về cùng một
nhóm. Những người trong cùng một cộng đồng thường có quan hệ huyết thống hay hôn
nhân, và có thể thuộc cùng một nhóm tôn giáo, một tầng lớp chính trị”.
Thứ hai, một số nghiên cứu đề cập đến quan điểm về cộng đồng gồm những người
có thể cư trú gần nhau hoặc không gần nhau (không xác định về mặt địa lý) nhưng có chung
các đặc điểm hoặc sở thích (cộng đồng chức năng). Theo quan điểm này, cộng đồng có thể
được hiểu là một mạng lưới những mối quan hệ hiện có hoặc tiềm năng của các cá nhân,
nhóm và tổ chức chia sẻ hoặc có khả năng chia sẻ những mục tiêu và mối quan tâm chung
(Bush, R., Dower, J., & Mutch, A, 2002). Tô Duy Hợp, Lương Hồng Quang (2000) đã chỉ ra
cộng đồng là một thực thể xã hội có cơ cấu và tổ chức (chặt chẽ hoặc không chặt chẽ), là
một nhóm người cùng chia sẻ và chịu ràng buộc bởi các đặc điểm và lợi ích chung được
thiết lập thông qua tương tác và trao đổi giữa các thành viên.

Thứ ba, cộng đồng ảo, xuất hiện cùng với sự phát triển của các phương tiện
truyền thông hiện đại trong những thập kỷ gần đây, quan niệm về cộng đồng đã vượt
qua giới hạn thời gian, không gian và địa lý. Cộng đồng ảo được hiểu là những nhóm
người có cùng mối quan tâm chung, tương tác với nhau thông qua hệ thống các trang
website, mạng xã hội bằng cách sử dụng máy tính và công nghệ kỹ thuật số hiện đại,
liên kết chung với các ranh giới địa lý nhất định hoặc liên kết của các dân tộc (Howard

cộng đồng được đề cập không hoàn toàn giống nhau, tuy nhiên có một số điểm chung
như: thường được dựa trên giá trị của sự gắn kết xã hội và trong một khung thời gian
liên tục; thể hiện những mối quan hệ liên quan đến kinh tế, xã hội (cộng đồng làng xã,
khu dân cư đô thị); đặc điểm về huyết thống (cộng đồng của các thành viên trong một
dòng họ); theo mối quan tâm và quan điểm giống nhau (nhóm sở thích trong một
chương trình phát triển); theo môi trường, văn hóa hay các đặc điểm khác như tổ chức,
vùng địa lý… Đây là những tiền đề lý thuyết cơ bản để tác giả kế thừa, vận dụng vào
thực tiễn phát triển CBT tại Việt Nam nói chung và tiểu vùng Tây Bắc nói riêng. Trong
phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả tiếp cận quan điểm về cộng đồng được hiểu là
những người sống trong một khu vực được xác định về mặt địa lý, có những mối quan
hệ văn hóa - xã hội với nhau và trách nhiệm với nơi họ sinh sống.


10
1.1.2. Du lịch cộng đồng
Thuật ngữ “Du lịch cộng đồng” được đề cập từ những năm 1980 ở các nước
thuộc khu vực châu Âu, châu Mỹ và châu Úc. Khách du lịch đi tham quan các làng bản,
tìm hiểu về văn hóa, phong tục tập quán lễ hội của người dân địa phương, khám phá hệ
sinh thái, cảnh quan thiên nhiên vẫn còn giữ được những nét tự nhiên, hoang dã. Tại các
điểm đến, khách du lịch cần có sự hỗ trợ, giúp đỡ của người dân địa phương như dẫn
đường, ăn, nghỉ và các dịch vụ khác, đây là tiền đề cho phát triển loại hình du lịch cộng
đồng (Võ Quế, 2006). Có rất nhiều tên gọi khác nhau liên quan đến hoạt động du lịch có
sự tham gia của cộng đồng địa phương như:
- Community-Based Tourism: (Du lịch dựa vào cộng đồng);
- Community-Development in Tourism (Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch);
- Community-Based Ecotourism (Du lịch sinh thái dựa vào cộng đồng);
- Community-Participation in Tourism (Du lịch có sự tham gia của cộng đồng);
- Community-Based Moutain Tourism (Phát triển du lịch núi dựa vào cộng đồng).
Tuy có nhiều tên gọi khác nhau nhưng vẫn có những điểm tương đồng giống
nhau về địa điểm, mục tiêu và phương pháp tổ chức. Trong phạm vi nghiên cứu của luận

không hoàn toàn giống nhau, tuy nhiên có một số điểm chung sau:
Thứ nhất, Cộng đồng địa phương là người kiểm soát các tài nguyên du lịch và hỗ
trợ cho khách du lịch có cơ hội tìm hiểu và nâng cao nhận thức của họ khi có cơ hội tiếp
cận hệ thống tài nguyên du lịch tại không gian sinh sống của cộng đồng;
Thứ hai, Khách du lịch là tác nhân bên ngoài, là tiền đề mang lại lợi ích kinh tế
và sẽ có những tác động nhất định kèm theo việc thụ hưởng các giá trị về môi trường
sinh thái tự nhiên và văn hóa khi đến với một cộng đồng địa phương cụ thể;
Thứ ba, Cộng đồng địa phương sẽ nhận được lợi ích về mặt kinh tế, mở rộng tầm
hiểu biết về đặc điểm, tính cách của du khách cũng như cơ hội nắm bắt các thông tin
bên ngoài từ khách du lịch. Đồng thời, cộng đồng địa phương ngày càng được tăng
cường về khả năng tổ chức, vận hành và thực hiện các hoạt động, xây dựng các sản
phẩm du lịch phục vụ khách du lịch, phát huy vai trò làm chủ của mình.
Tổng hợp những quan điểm về CBT, trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác
giả tiếp cận quan niệm về CBT là một loại hình du lịch hướng đến tính chủ động của
người dân địa phương trong tham gia, nâng cao các kỹ năng, kiến thức cũng như những
hiểu biết của họ đối với quy hoạch và phát triển du lịch. Tạo điều kiện cho khách du
lịch có được những trải nghiệm thỏa mãn nhu cầu, nâng cao nhận thức và tìm hiểu về
di sản thiên nhiên, văn hóa của cộng đồng điểm đến.
Liên quan đến những lợi ích mà CBT có thể đem lại, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra,
CBT không chỉ đơn thuần là một hoạt động kinh doanh du lịch, mang lại lợi ích kinh tế,
tối đa hóa lợi nhuận cho các nhà đầu tư. Thay vào đó, CBT tập trung vào những tác
động của du lịch với cộng đồng và môi trường, nếu biết vận dụng đúng cách thì CBT có
thể không chỉ giúp người dân địa phương kiểm soát được tác động của du lịch, mà còn
tạo thêm sinh kế, thu nhập và đa dạng hoá nền kinh tế địa phương (Tuffin, 2005).
Ngoài ra, còn có rất nhiều lợi ích về môi trường như: tạo ra nhận thức và phát
triển kỹ năng quản lý, khuyến khích quy hoạch và quản lý các vấn đề môi trường


12
(Anucha Leksakundilok, 2004); nâng cao nhận thức về sự cần thiết bảo tồn các nguồn

Thúc đẩy bình đẳng giới tính
Xây dựng năng lực cho các tổ chức quản lý cộng đồng
Khuyến khích sự tôn trọng đối với các nền văn hóa khác nhau

Văn hóa

Thúc đẩy giao lưu văn hóa
Tạo được sự ấn tượng trong văn hóa địa phương
Thúc đẩy trách nhiệm đối với môi trường

Môi trường Nâng cao nhận thức cho khách du lịch và người dân về sự cần thiết phải
bảo tồn tài nguyên tự nhiên
Đẩy mạnh quản lý xử lý chất thải


13
Lĩnh vực
đánh giá

Giáo dục

Chính trị

Sức khỏe

Lợi ích tiềm năng của CBT
Thúc đẩy việc chuyển giao các kỹ năng làm việc
Tạo thêm những nghề mới trong làng bản
Khuyến khích sử dụng các kiến thức mới trong làng bản
Tăng cường sự giao lưu các nền văn hóa khác nhau - thúc đẩy tôn trọng