BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG
ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH


LÊ THÀNH ĐẠT

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TÍNH HỮU HIỆU
CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI
CÁC DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ
TRÊN ĐỊA BÀN TP. HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP. Hồ Chí Minh, tháng 03 năm 2020


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI
HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH 

LÊ THÀNH ĐẠT

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TÍNH HỮU HIỆU
CỦA HỆ THỐNG KIỂM SOÁT NỘI BỘ TẠI
CÁC DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM PHI NHÂN THỌ
TRÊN ĐỊA BÀN TP. HỒ CHÍ MINH
Chuyên ngành: Kế Toán (Hướng nghiên cứu)
Mã số ngành: 8340301

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1. Lý do chọn đề tài. ...................................................................................... 1
2. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu. ................................................................ 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. ............................................................ 3
4. Phương pháp nghiên cứu. .......................................................................... 3
5. Ý nghĩa thực tiễn đề tài. ............................................................................. 3
6. Kết cấu của đề tài. ...................................................................................... 4
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ................................. 5
1.1 Các nghiên cứu công bố nước ngoài. ........................................................ 5
1.2 Các nghiên cứu công bố trong nước. ......................................................... 8
1.3 Nhận xét các công trình nghiên cứu. ....................................................... 13
1.3.1 Nhận xét các công trình nghiên cứu nước ngoài. ........................... 13
1.3.2 Nhận xét các công trình nghiên cứu trong nước. ............................ 13
1.4 Khe hổng nghiên cứu và định hướng nghiên cứu. ................................... 13
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 ............................................................................ 14
CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT ....................................................................... 16


2.1 Tổng quan về hệ thống kiểm soát nội bộ. ................................................ 16
2.1.1 Khái niệm về hệ thống kiểm soát nội bộ. ....................................... 16
2.1.2

Lịch sử hình thành và phát triển lý thuyết về hệ thống kiểm soát nội
bộ. .................................................................................................... 18

2.1.3

Báo cáo COSO (2013). ................................................................... 20

2.1.4


3.3 Thiết kế nghiên cứu. ................................................................................ 39
3.3.1

Thiết lập mô hình và xây dựng giả thuyết nghiên cứu. .................. 39

3.3.2

Xây dựng thang đo. ......................................................................... 40

3.3.3

Kích thước mẫu và tiến trình thu thập dữ liệu. ............................... 43

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 ............................................................................ 45


CHƯƠNG 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.............................................................. 46
4.1 Giới thiệu tổng quan về các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên địa
bàn Tp. Hồ Chí Minh............................................................................. 46
4.2 Kết quả nghiên cứu................................................................................ 47
4.2.1

Thống kê mô tả.............................................................................. 47

4.2.2

Đánh giá độ tin cậy của thang đo thông qua hệ số Cronbach’s
Alpha............................................................................................. 49

4.2.3


Kiến nghị đối với hoạt động đánh giá rủi ro.................................. 70

5.2.2

Kiến nghị đối với hoạt động kiểm soát.......................................... 71

5.2.3

Kiến nghị đối với thông tin và truyền thông.................................. 72

5.2.4

Kiến nghị đối với môi trường kiểm soát........................................ 73

5.2.5

Kiến nghị đối với hoạt động giám sát............................................ 74

5.3 Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo........................75


KẾT LUẬN CHƯƠNG 5........................................................................... 75
TÀI LIỆU THAM KHẢO
PHỤ LỤC


AAA

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Commission (Ủy ban các tổ chức tài trợ cho Ủy ban
Treadway)

DN

: Doanh nghiệp

EFA

: Phân tích nhân tố khám phá

HCM

: Hồ Chí Minh

HTKSNB

: Hệ thống kiểm soát nội bộ

IFAC

: Liên đoàn kế toán quốc tế

IIA

: Hiệp hội kiểm toán viên nội bộ

IMA

: Hiệp hội kế toán viên quản trị

Bảng 4.6: Kết quả phân tích nhân tố khám phá EFA đối với các biến phụ
thuộc.............................................................................................. 56
Bảng 4.7: Bảng trọng số hồi quy.................................................................... 58
Bảng 4.8: Kết quả phân tích mức độ giải thích của các biến phụ thuộc của các
biến độc lập................................................................................... 59
Bảng 4.9: Bảng kết quả kiểm định độ phù hợp của mô hình..........................59


DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1: Khung nghiên cứu (Olof Arwinge (2014))....................................... 6
Hình 1.2: Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của
HTKSNB trong các DN BHPNT tại Việt Nam..............................12
Hình 2.1: Các bước của quy trình đánh giá rủi ro.......................................... 27
Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu chi tiết......................................................... 38
Hình 4.1: Phần trăm phản hồi theo vị trí công tác.......................................... 47
Hình 4.2: Phần trăm phản hồi theo trình độ................................................... 47
Hình 4.3: Phần trăm phản hồi theo loại hình doanh nghiệp...........................48
Hình 4.4: Phần trăm phản hồi theo vốn điều lệ của doanh nghiệp.................48


TÓM TẮT
Tiêu đề: “Các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm soát
nội bộ trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên địa bàn Tp. Hồ Chí
Minh”.
Tóm tắt:
Qua hơn 50 mươi năm phát triển ở Việt Nam, bảo hiểm phi nhân thọ đã và
đang phát triển mạnh mẽ, góp phần phát triển kinh tế, xã hội. Lĩnh vực bảo hiểm phi
nhân thọ đang trở nên cạnh tranh khốc liệt, tiềm ẩn nhiều rủi ro trong hoạt động
nhưng hệ thống kiểm soát nội bộ đang bộc lộ nhiều điểm yếu kèm, chưa có sự hữu
hiệu, hiệu quả trong hoạt động. Vì vậy, tác giả nghiên cứu đề tài “Các nhân tố ảnh

problem, the author used qualitative methods combined with quantitative methods.
The research results show that the factors and the influence of the factors affecting
the effectiveness of internal control systems in non-life insurance enterprises in the
Ho Chi Minh City is arranged to gradually reduce the level of influence: risk
assessment, control activities, information and communication, control environment
and monitoring. Through that, the author makes recommendations according to each
impact factor to improve the performance of internal control systems in the non-life
insurance enterprises in the Ho Chi Minh City.
Keywords: internal control system, non-life insurance enterprises, Ho Chi
Minh City.


1

PHẦN MỞ ĐẦU
1.

Lý do chọn đề tài.
Trong nền kinh tế hiện nay, bảo hiểm phi nhân thọ là một ngành dịch vụ đang

phát triển rất mạnh mẽ, có vai trò cực kỳ quan trọng trong mọi lĩnh vực kinh tế, đời
sống trong xã hội. Nếu bảo hiểm nhân thọ là bảo hiểm gắn liền với tuổi thọ con
người thì bảo hiểm phi nhân thọ là bảo hiểm về tài sản, sức khỏe và trách nhiệm dân
sự. Hoạt động này dựa trên nguyên tắc số đông cho nên có vai trò quan trọng trong
việc huy động một lượng lớn vốn để tài trợ cho sản xuất, kinh doanh. Bảo hiểm phi
nhân thọ là hoạt động “kinh doanh trên rủi ro”. Chia sẻ rủi ro của những cá nhân, tổ
chức tham gia bảo hiểm, góp phần ổn định sản xuất và đời sống. Sản phẩm của bảo
hiểm phi nhân thọ là sản phẩm vô hình. Về bản chất bảo hiểm là một dịch vụ, nhưng
dịch vụ này có đặc điểm riêng đó là lời hứa, một lời cam kết mà công ty bảo hiểm
“bán” ra cho khách hàng của mình. Khách hàng đóng phí để “mua” những cam kết

KSNB có hoạt động tốt hay không thì tùy thuộc vào đặc điểm của mỗi địa bàn kinh
doanh, mỗi doanh nghiệp. Vì vậy, cần thực hiện các nghiên cứu nhằm nhận diện các
nhân tố và đo lường mức độ ảnh hưởng của chúng đến tính hữu hiệu của HTKSNB
trong các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên một địa bàn là thực sự cần thiết.
Vì lí do này mà tác giả chọn đề tài: “Các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu
của hệ thống kiểm soát nội bộ tại các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên
địa bàn TP. HCM”.
2.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu.
Mục tiêu tổng quát mà nghiên cứu hướng đến là nghiên cứu các nhân tố ảnh

hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống kiểm soát nội bộ tại các doanh nghiệp bảo
hiểm phi nhân thọ trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Nghiên cứu sẽ tập trung vào hai
mục tiêu cụ thể:
Thứ nhất là xác định các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của HTKSNB
trong lĩnh vực bảo hiểm phi nhân thọ trên địa bàn TP. HCM.
Thứ hai là đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến sự hữu hiệu của
HTKSNB trong các DN BHPNT trên địa bàn Tp. Hồ Chí Minh.
Để giải quyết hai mục tiêu trên, nghiên cứu sẽ tập trung giải quyết hai câu
hỏi:


3

- Các nhân tố nào ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của hệ thống KSNB tại các
doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên địa bàn TP.HCM?
- Mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đó đến tính hữu hiệu của hệ thống KSNB
tại các DN BHPNT trên đại bản TP.HCM như thế nào?
3.


hưởng của những nhân tố đó tới tính hữu hiệu của HTKSNB trong các DN BHPNT
trên địa bản TP. Hồ Chí Minh. Trên cơ sở đó, các nhà quản lý trong lĩnh vực kinh


4

doanh bảo hiểm phi nhân thọ nói riêng, bảo hiểm nói chung có thể nhận diện những
yếu kém, đồng thời có kế hoạch nâng cao tính hữu hiệu của hệ thống KSNB theo
đặc điểm của doanh nghiệp mình. Giúp phát huy hết vai trò của hệ thống KSNB
trong các DN BHPNT.
6.

Kết cấu của đề tài.
Ngoài Phần mở đầu và kết luận chung, luận văn nghiên cứu gồm 5
chương: Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu trước.
Chương 2: Cơ sở lý thuyết.
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu
Chương 4: Kết quả nghiên cứu.
Chương 5: Kết luận và kiến nghị.


5

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
1.1 Các nghiên cứu công bố nước ngoài.
Tác giả Ozigbo và Orife (2011) với nghiên cứu: “Kiểm soát nội bộ và phòng
chống gian lận trong các tổ chức kinh doanh bảo hiểm ở Nigeria: Một cuộc khảo sát
về một số công ty được lựa chọn trong đô thị Warri” cũng đã thực hiện một nghiên

Chiến lược

Thiết kế và sử dụng

Thiết kế và sử

dụng
Kết quả đầu ra

Kết quả của

HTKSNB
Hình 1.1: Khung nghiên cứu (Olof Arwinge (2014))

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng, khi chiến lược công ty không thành công, công ty
gặp phải khủng hoảng lớn trong năm 1990. Công ty đã thay đổi các nhà quản lý đã
góp phần thay đổi thái độ trong quản trị rủi ro. Việc xây dựng HTKSNB giảm rủi ro
nội bộ, đề phòng rủi ro bên ngoài càng được nhìn nhận đúng đắn vai trò của nó từ
những nhà quản trị mới. Qua đó cho thấy việc thay đổi nhận thức của nhà quản trị
về quản trị rủi ro là hết sức cần thiết để hướng công ty đi theo đúng chiến lược đề
ra. Từ đó, tác giả kết luận rằng có hai nhân tố ảnh hưởng tới việc thiết kế và sử dụng
HTKSNB trong doanh nghiệp đó là đánh giá rủi ro và bộ máy lãnh đạo. Việc thiết
kế, sử dụng HTKSNB không được rập khuôn như lý thuyết mà phải tích hợp với
đánh giá rủi ro, chiến lược công ty, bối cảnh bên ngoài…
Stephen Amponsah, Kofi Osei Adu và Anthony Amissah (2015) với đề tài:
“Đánh giá HTKSNB một số doanh nghiệp bảo hiểm ở Ghana” đã sử dụng phương
pháp phân tích phương sai (ANOVA) để đánh giá HTKSNB một số Công ty bảo
hiểm ở Ghana. Dữ liệu được thu thập từ các kiểm toán viên nội bộ trong ngành bảo




-

Tất cả các luật và quy định phải được thực thi nghiêm ngặt và có hình phạt
tương xứng với mức độ nghiêm trọng của vi phạm.


8

-

Nâng cao năng lực trình độ của nhân viên đơn vị kiểm soát nội bộ, luân
chuyển công việc giữa các nhân viên.

-

Nâng cao nhận thức của nhà quản trị về vai trò của HTKSNB, khuyến
khích họ trao đổi kinh nghiệm với những nhà lãnh đạo khác trong ngành.
Đồng thời trao quyền cho các nhà quản lý, nhân viên của đơn vị kiểm soát
nội bộ thực thi trách nhiệm của mình.

Nghiên cứu của tác giả Ritah Ndunge Kilemi (2018) với đề tài: “Các nhân tố
tác động đến gian lận bồi thường ở các công ty bảo hiểm tại Nairobi, Kenya” đã
nghiên cứu ba nhân tố tác động tới gian lận bồi thường là động lực nhân viên, dịch
vụ bồi thường và kiểm soát nội bộ. Tác giả đã khảo sát bằng bảng câu hỏi đối với
136 mẫu là các nhân viên làm việc tại 35 công ty bảo hiểm tại Nairobi, Kenya. Sau
đó dùng thống kê mô tả để xem xét mức độ ảnh hưởng của ba nhân tố đó tới gian
lận bồi thường. Kết quả cho thấy, kiểm soát nội bộ trong các công ty bảo hiểm ở
Nairobi có nhiều sơ hở để nhân viên dễ dàng gian lận trong quá trình bồi thường. Từ
đó tác giả đã đưa ra một số giải pháp nâng cao hiệu quả của hệ thống kiểm soát nội

vẫn còn nhiều ý kiến chủ quan, chưa lượng hóa để đánh giá mức độ tác động của
các nhân tố tới tính hữu hiệu của HTKSNB tại đơn vị PVI.
Tác giả Dương Thị Nhi (2013) với bài báo: “Kiểm soát nội bộ bảo hiểm,
những vấn đề gốc rễ” được đăng trong báo Đầu tư chứng khoán số ra ngày
07/02/2013. Theo kết quả khảo sát của Ernt & Young Việt Nam thì hoạt động kiểm
soát nội bộ tại các doanh nghiệp bảo hiểm rất yếu kém (theo Đầu tư chứng khoán số
ra ngày 01/02/2013). Tác giả đã khảo sát thực tế về kiểm soát nội bộ tại các doanh
nghiệp bảo hiểm ở Việt Nam. Từ đó, tác giả nêu ra các nhược điểm và đề xuất giải
pháp để giải quyết các vấn đề còn tồn đọng. Năm 2007, nhà nước ban hành nghị
định 45/2007/NĐ-CP để quy định chi tiết về kiểm tra, KSNB tại các doanh nghiệp
bảo hiểm. Năm 2012 ban hành thông tư 124/2012/TT-BTC “hướng dẫn chi tiết về
hoạt động kiểm tra, KSNB trong DNBH”. Theo đó thì doanh nghiệp bảo hiểm phải
xây dựng và ban hành các quy trình nghiệp vụ và tổ chức kiểm tra, KSNB. Các quy
định đưa ra nhìn chung là rất chi tiết, chụ thể nhưng khi thực hiện thực tế lại chưa
được đáp ứng. Các DNBH hiện nay đang triển khai HTKSNB chưa đồng bộ và quy
chuẩn. Việc cập nhật rủi ro và hoàn thiện HTKSNB chưa được thực hiện thường
xuyên. Các hướng cải thiện được tác giả đưa ra để giải quyết các vấn đề còn tồn


10

đọng. Nhìn chung, tác giải dựa trên năm nhân tố cơ bản của HTKSNB để nêu ra các
giải pháp nhằm nâng cao tính hữu hiệu của HTKSNB. Các giải pháp đựa nếu ra là:
xây dựng môi trường kiểm soát hiệu quả, nâng cao tư duy các cấp lãnh đạo về chính
HTKSNB, mỗi cá nhân trong doanh nghiệp phải có ý thức tự kiểm soát mình, đồng
thời kiểm soát những người/bộ phận khác; truyền thông của doanh nghiệp phải làm
tốt nhiệm vụ để đánh bật những phản ứng tiêu cực, e ngại trong việc thay đổi của
nhân viên trong doanh nghiệp; xây dựng các hoạt động kiểm soát dựa trên nguyên
tắc ba tầng kiểm soát; tại mỗi bộ phận của doanh nghiệp cần cần nâng cao vai trò
của hoạt động đánh giá rủi ro, xác định cơ chế kiểm soát cho từng phần hành, phòng

sự đáp ứng được yêu cầu quản trị rủi ro; xây dựng hệ thống công nghệ thông tin đáp
ứng yêu cầu quản trị DNBH và phát triển kinh doanh.
Tác giả Trương Khánh Phương, (2019) dựa vào 5 yếu tố cơ bản cấu thành của
HTKSNB theo COSO (2013). Ngoài ra, tác giả còn tìm tòi, phỏng vấn các chuyên
gia trong ngành bảo hiểm phi nhân thọ bằng bảng câu hỏi định tính để phát hiện
thêm nhân tố mới tác động tới tính hữu hiệu của HTKSNB trong các Doanh nghiệp
bảo hiểm phi nhân thọ tại Việt Nam. Điểm mới mà tác giả đã tìm ra đó là công nghệ
thông tin trong đề tài “Các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu của hệ thống kiểm
soát nội tại các Doanh nghiệp kinh doanh bảo hiểm tại Việt Nam”. Như vậy nội
dung nghiên cứu của đề tài là các nhân tố: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro,
hoạt động kiểm soát, thông tin truyền thông, giám sát. Bên cạnh đó, tác giả thực
hiện nghiên cứu định tính để tìm ra nhân tố mới đó là công nghệ thông tin.


12

Hình 1.2: Mô hình nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến tính hữu hiệu
của HTKSNB trong các DN BHPNT tại Việt Nam.
(Nguồn: Tác giả Trương Khánh Phương (2019))
Tác giả dựa vào mô hình nghiên cứu trên, kết hợp nghiên cứu định lượng, thu
thập số liệu thông qua khảo sát các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ trên địa bàn
Hà Nội, Tp. Hồ Chí Minh và Bình Dương. Tác giả đã đo lường được mức độ ảnh
hưởng của các nhân tố đến tính hữu hiệu của HTKSNB trong các doanh nghiệp bảo
hiểm PNT tại Việt Nam. Có thể sắp xếp mức độ ảnh hưởng từ cao đến thấp của các
nhân tố tác động đến tính hữu hiệu của HTKSNB trong các DNBH PNT tại Việt
Nam như sau: đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, công
nghệ thông tin, môi trường kiểm soát và giám sát.
Thông qua đó, tác giả cũng đã đề xuất nhiều chính sách cũng như định hướng
nhằm tăng tính hữu hiệu cho HTKSNB trong các DN BHPNT như xem trọng quy
tắc đạo đức trong kinh doanh để tạo dựng môi trường kiểm soát trong sách, xây

dụng mô hình và khảo sát số liệu để đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tới
tính hữu hiệu của HTKSNB trong các DN BHPNT.
1.4 Khe hổng nghiên cứu và định hướng nghiên cứu.
Từ những nghiên cứu đã công bố trong và ngoài nước, tác giả nhận thấy yêu
cầu cấp thiết phải nâng cao tính hữu hiệu của HTKSNB trong các doanh nghiệp bảo
hiểm phi nhân thọ Việt Nam nói chung cũng như các doanh nghiệp bảo hiểm phi
nhân thọ trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh nói riêng. Ở Việt Nam thì đã có các nghiên
cứu hệ thống kiểm soát nội bộ nhưng có rất ít các nghiên cứu về hệ thống kiểm soát
nội bộ trong ngành bảo hiểm cũng như bảo hiểm phi nhân thọ. Mà đặc biệt Tp. Hồ