Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright Phân tích Tài chính Bài giảng
6
Niên khoá
2006-07
MÔ HÌNH ĐỊNH GIÁ TÀI SẢN VỐN
(CAPM)
1. Giới thiệu
chung
Mô hình định giá tài sản vốn (Capital asset pricing model – CAPM) là mô hình mô
tả
mối quan hệ giữa rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng. Trong mô hình này, lợi nhuận kỳ vọng
của
một chứng khoán bằng lợi nhuận không rủi ro (risk-free) cộng với một khoản bù đắp
rủi
ro dựa trên cơ sở rủi ro toàn hệ thống của chứng khoán đó. Còn rủi ro không toàn
hệ
thống không được xem xét trong mô hình này do nhà đầu tư có thể xây dựng danh
mục
đầu tư đa dạng hoá để loại bỏ loại rủi ro
này.
Mô hình CAPM do William Sharpe phát triển từ những năm 1960 và đã có
được
nhiều ứng dụng từ đó đến nay. Mặc dù còn có một số mô hình khác nỗ lực giải
thích
động thái thị trường nhưng mô hình CAPM là mô hình đơn giản về mặt khái niệm và
có
khả năng ứng dụng sát thực với thực tiễn. Cũng như bất kỳ mô hình nào khác, mô
hình
này cũng chỉ là một sự đơn giản hoá hiện thực bằng những giả định cần thiết, nhưng
nó
vẫn cho phép chúng ta rút ra những ứng dụng hữu

line)
Đường đặc thù chứng khoán là đường thẳng mô tả mối quan hệ giữa lợi nhuận của
một
chứng khoán cá biệt với lợi nhuận của danh mục đầu tư thị trường. Danh mục đầu tư
thị
trường được lựa chọn theo từng loại thị trường, ví dụ ở Mỹ người ta chọn S&P 500
Index
(S&P 500) trong khi ở Canada người ta chọn Toronto Stock Exchange 300 Index
(TSE
300). Ở đây lấy ví dụ minh hoạ đường đặc thù chứng khoán giữa cổ phiếu của
Remico,
Ltd. so với danh mục thị trường TSE 300. Giả sử lợi nhuận của cổ phiếu Remico và
danh
Nguyen Minh Kieu
1
2
mục thị trường TSE 300 ứng với bốn tình huống khác nhau tùy theo hai tình trạng
nền
kinh tế như
sau:
Tình
huống
Nền kinh
tế
Lợi nhuận thị
trường
Lợi nhuận của
Remico
I
Tăng

Lợi nhuận kỳ vọng của
Remico
Tăng
trưởng 15%
(25x0,5) + (15x0,5) =
20%
Suy
thoái
-
5%
(-5x0,5) + (-15x0,5) =
-10%
Bây giờ chúng ta sử dụng đồ thị để mô tả quan hệ giữa lợi nhuận cổ phiếu Remico và
lợi
nhuận thị trường (Hình 6.1) và hệ số
β
.
Hệ số β được định nghĩa như là hệ số đo lường mức độ biến động lợi nhuận
cổ
phiếu cá biệt so với mức độ biến động lợi nhuận danh mục cổ phiếu thị trường. Trong
ví
dụ chúng ta đang xem xét hệ số β bằng tỷ số giữa mức độ biến động lợi nhuận cổ
phiếu
Remico, ứng với tình trạng kinh tế tăng trưởng và tình trạng kinh tế suy thoái, và mức
độ
biến động lợi nhuận thị trường, ứng với hai tình trạng kinh tế
trên:
β

=

15
25
-10
I
-
20
Hệ số β nói lên điều gì? Chúng ta giải thích nó như thế nào? Hệ số β = 1,5 cho biết
rằng
lợi nhuận cổ phiếu cá biệt Remico biến động gấp 1,5 lần lợi nhuận thị trường, nghĩa
là
khi nền kinh tế tốt thì lợi nhuận cổ phiếu Remico tăng nhanh hơn lợi nhuận thị
trường
nhưng khi nền kinh tế xấu thì lợi nhuận cổ phiếu Remico giảm nhanh hơn lợi nhuận
thị
trường. Trong phần trước rủi ro được định nghĩa như là sự biến động của lợi nhuận.
Ở
đây β được định nghĩa là hệ số đo lường sự biến động của lợi nhuận. Cho nên, β
được
xem như là hệ số đo lường rủi ro của chứng khoán. Hệ số β =1 được định nghĩa như
là
hệ số β của danh mục thị
trường.
3.2 Ước lượng β trên thực
tế
Như đã nói β là hệ số đo lường rủi ro của chứng khoán. Trên thực tế các nhà kinh
doanh
chứng khoán sử dụng mô hình hồi qui dựa trên số liệu lịch sử để ước lượng β. Ở
các
nước có thị trường tài chính phát triển có một số công ty chuyên xác định và cung
cấp

1,13
Georgia-Pacific Group (GP)
1,11
Hewlett-Packard (HWP)
1,34
The Limited (LTD)
0,84
Microsoft (MSFT)
1,33
Nike (NKE)
1,01
Yahoo (YHOO)
3,32
Nguồn: Market line ( w w w . m arke t gu i de . co m ),
1999
Bảng 6.2: Hệ số β của một số công ty ở
Canada
Tên cổ phiếu
Beta
Department
stores
Hudson’s Bay Co.
1,49
Sears Canada
1,21
Clothing
stores
Dylex Ltd.
1,89
Reitmans (Canada)

0,58
National Bank
1,48
Royal Bank of Canada
1,25
Toronto-Dominion Bank
1,03
Nguồn: Burns Fry Limited, Toronto
1993
3.3 Quan hệ giữa rủi ro và lợi
nhuận
Lợi nhuận kỳ vọng của một chứng khoán có quan hệ đồng biến với rủi ro của
chứng
khoán đó, nghĩa là nhà đầu tư kỳ vọng chứng khoán rủi ro cao có lợi nhuận cao và
ngược
lại. Hay nói khác đi, nhà đầu tư giữ chứng khoán có rủi ro cao chỉ khi nào lợi nhuận
kỳ
vọng đủ lớn để bù đắp rủi ro. Phần trước chúng ta đã nói β là hệ số dùng để đo lường
rủi
ro của một chứng khoán. Do đó, lợi nhuận kỳ vọng của một chứng khoán có quan
hệ
đồng biến với hệ số β của
nó.
Giả sử rằng thị trường tài chính hiệu quả và nhà đầu tư đa dạng hoá danh mục
đầu
tư sao cho rủi ro không toàn hệ thống không đáng kể. Như vậy, chỉ còn rủi ro toàn
hệ
thống ảnh hưởng đến lợi nhuận của cổ phiếu. Cổ phiếu có beta càng lớn thì rủi ro
càng
cao, do đó, đòi hỏi lợi nhuận cao để bù đắp rủi ro. Theo mô hình CAPM mối quan

là lợi nhuận
kỳ
vọng của danh mục thị trường và β
j
là hệ số beta của cổ phiếu
j.
Phương trình (6.1), biểu diễn nội dung mô hình CAPM, có dạng hàm số bậc
nhất
−
−
y = b + ax với biến phụ thuộc ở đây
là
R
j
, biến độc lập là β
j
và hệ số góc là
(R

m
−
R

f
)

.
Về mặt hình học, mối quan hệ giữa lợi nhuận kỳ vọng cổ phiếu và hệ số rủi ro beta
được
biểu diễn bằng đường thẳng có tên gọi là đường thị trường chứng khoán SML

đây:
•
Beta bằng 0 – Lợi nhuận kỳ vọng của chứng khoán có beta bằng 0 chính là
lợi
nhuận không rủi ro, R
f
, bởi vì trong trường hợp
này:
−
R

j
=
R

f
−
+ (R
m
−
R

f
)
β

j
=
R


m
−
R

f
)β

j
=
R

f
−
+
(R

m
−
R

f
)1 =
R
f
−
+ R
m
−
R


chúng ta xem xét ví dụ sau: Giả sử cổ phiếu A và Z có hệ số beta lần lượt là
1,5
và 0,7. Lợi nhuận không rủi ro là 7% trong khi lợi nhuận thị trường là 13,4%.
Áp
dụng mô hình CAPM chúng ta có lợi nhuận kỳ vọng như
sau:
−
Cổ phiếu A:
R

j
=
R

f
−
Cổ phiếu Z:
R

j
=
R

f
−
+ (R
m
−
R


n
β
p
=
∑
w

j
β

j
trong đó w
j
và β
i
lần lượt là tỷ trọng
và
j

=
1
beta của cổ phiếu j trong danh mục đầu tư. Trong ví dụ này beta của danh mục đầu tư
là
(0,5x1,5)+(0,5x0,7) = 1,1. Áp dụng mô hình CAPM chúng ta có lợi nhuận kỳ vọng
của
−
danh mục đầu tư là
R

j