ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THU DUNG

NGHỆ THUẬT CHÂM BIẾM TRONG
TIỂU THUYẾT CỦA WILLIAM THACKERAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI, 2018


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ THU DUNG

NGHỆ THUẬT CHÂM BIẾM TRONG
TIỂU THUYẾT CỦA WILLIAM THACKERAY
Chuyên ngành: Văn học Anh
Mã số: 62.22.30.10

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS. Lê Huy Bắc

HÀ NỘI, 2018


LỜI CAM ĐOAN

2.3.3. Giễu nhại nhân vật chính diện của tiểu thuyết ..........................................69
2.4. Châm biếm theo phong cách phóng sự, báo chí ............................................ 75
2.4.1. Tinh thần luận chiến với tư tưởng tiến bộ tích cực ....................................75
2.4.2. Lời châm biếm đưa đẩy tự do ....................................................................78
Tiểu kết .....................................................................................................................81
Chương 3. KIỂU NHÂN VẬT MẶT NẠ HAY “CON RỐI DIỄN TRÒ” ............83
3.1. Nhân vật mặt nạ - con rối, sự kế thừa và phát triển ..................................... 84
3.1.1. Nhân vật mặt nạ, khái niệm và cội nguồn văn hóa ....................................84
3.1.2. Kiểu nhân vật con rối, khái niệm và cội nguồn văn hóa............................ 86
1


3.2. Kiểu nhân vật mặt nạ - con rối của Thackeray ............................................. 89
3.2.1. Kiểu nhân vật mặt nạ - con rối xấu xa ......................................................91
3.2.2. Nhân vật mặt nạ - con rối hài hước........................................................... 98
3.3. Mặt nạ tác giả hay sự “diễn trò” ................................................................... 101
3.3.1. Tác giả hay là người đầu trò sân khấu, nhà đạo diễn kịch ......................103
3.3.2. Người kể đeo mặt nạ, xưng “Tôi” ...........................................................106
Tiểu kết ...................................................................................................................114
Chương 4. BÌNH LUẬN NGOẠI ĐỀ MANG MÀU SẮC CHÂM BIẾM...........116
4.1. Châm biếm mang màu sắc trí tuệ.................................................................. 117
4.1.1. Triết lí trong nhan đề tiểu thuyết .............................................................118
4.1.2. Lập luận, lí lẽ theo nguyên tắc “lột mặt nạ” ...........................................121
4.1.3. Lối châm biếm bác học – cội nguồn văn học hài hước Anh thế kỉ XVIII .124
4.1.4. Triết lý suy tưởng ....................................................................................131
4.2. Châm biếm mang màu sắc trữ tình ............................................................... 136
4.2.1. Nhận thức xót xa về con người ................................................................136
4.2.2. Trữ tình trong những chiêm nghiệm về sự đời ........................................139
Tiểu kết...................................................................................................................... 146
KẾT LUẬN ..............................................................................................................147

của ông cũng mang một “màu sắc” khác: Bagehot gọi là “chủ nghĩa hiện thực lạnh
lùng nghiêm khắc và khiêm nhường”. Thackeray có một lối nói duyên dáng, hấp dẫn
riêng và đặc biệt là tư duy châm biếm chi phối cách tổ chức văn bản nghệ thuật, thể
hiện cảm hứng mỉa mai, đả kích mãnh liệt xã hội quý tộc, tư sản Anh đương thời.
1.2. Mỗi tác phẩm là một sinh thể nghệ thuật độc đáo của nhà văn. Nhà văn nhào
nặn chất liệu từ thực tại đời sống mà sáng tạo nên thế giới nghệ thuật sinh động, gợi
cảm. Các nhà nghiên cứu khi đề cập tới tiểu thuyết của ông thường lấy Hội chợ phù hoa
làm dẫn chứng, trong khi rất nhiều tiểu thuyết nổi tiếng khác của ông được chú ý ở Anh
nhưng ít được bàn đến trong các chủ đề học thuật ở Việt Nam.
Các sách hay chuyên luận viết về văn học Anh hay chủ nghĩa hiện thực, nếu có
3


dịp cũng giới thiệu và điểm đến danh tiếng của ông. Khi bàn về tiểu thuyết thành công
của ông cũng là lúc các nhà nghiên cứu tập trung vào nghệ thuật xây dựng tính cách
điển hình của nhân vật và bức tranh hiện thực đời sống thượng lưu.
Từ cơ sở nghiên cứu thực tế đó, chúng tôi mong muốn xoay góc nhìn sang một
cách tiếp cận khác: qua nghệ thuật châm biếm của ông để hiểu hơn cách tổ chức nghệ
thuật độc đáo của tác phẩm. Luận án cũng có cơ sở đánh giá xác đáng ưu thế và sức lôi
cuốn mạnh mẽ trong tiểu thuyết của Thackeray, đặc biệt là hình tượng người kể
chuyện xưng “tôi” và thành phần bình luận được nhà văn tăng cường trong tiểu thuyết.
Đây là vấn đề cơ bản và đang được quan tâm đánh giá hiện nay. Bởi văn học luôn là
sự sáng tạo đổi mới không ngừng. Khi nền văn học hiện đại ngày càng đặt ra cấp thiết
vấn đề đổi mới kỹ thuật viết, chúng tôi nhận thấy tiểu thuyết của Thackeray ra đời ở
thế kỷ XIX nhưng không hề lỗi thời. Theo thời gian, tác phẩm càng chứng tỏ sức hấp
dẫn không thể cưỡng nổi trong cách viết có duyên và thể hiện nỗ lực tìm tòi đổi mới tiểu
thuyết của ông. Vì vậy lựa chọn đề tài này chúng tôi thiết nghĩ có tính chất khoa học và
tính thực tiễn cập nhật.
1.3. Hiện nay trong các trường đại học ở Việt Nam, giáo trình Văn học Anh có
lựa chọn tác giả C.Dickens hoặc W.Thackeray, người ta thường chọn C.Dickens.

đề là “chìa khóa giải mã” cơ bản: Thứ nhất là nhãn quan của nhà văn nhìn cuộc đời
như là một sân khấu lớn, một hội chợ phù hoa mà ở đó con người là những con rối
đang ngụp lặn đua chen trong dòng may rủi, đeo đuổi theo danh vọng, tiền tài, tiếng
tăm hay địa vị xã hội. Nghiên cứu nghệ thuật châm biếm của Thackeray ở góc độ này để
thấy tầm vóc triết lý và tiếng cười mang ý nghĩa triết học mà nhà văn đã kế thừa và phát
huy truyền thống hài hước châm biếm của nền văn học Anh thế kỉ XVIII. Thực sự đây là
một cách tư duy nghệ thuật độc đáo: tư duy châm biếm tạo nên tính chỉnh thể của thế giới
nghệ thuật tiểu thuyết ở Thackeray.
Cơ sở thứ hai để chúng tôi có thể chỉ ra nét khác biệt trong ngòi bút châm biếm
của ông đó là tiếng cười châm biếm của ông không ảnh hưởng nhiều của tiếng cười
dân gian bình dân, mà mang đặc trưng uy mua kiểu trí thức, hàn lâm, uyên bác nên
tiếng cười ấy dí dỏm, hóm hỉnh vừa ý nhị, nhẹ nhàng, hài hước nhưng ẩn đằng sau câu
chữ ấy là sự vạch trần không khoan nhượng, phê phán sâu cay. Cách thể hiện trong
văn chương của ông dù vẫn có nguồn gốc phong cách carnaval và những show trình
diễn nghệ thuật rối đường phố nhưng nó vẫn toát lên vẻ đẹp uyên bác, trí tuệ.
Từ đó chúng tôi cụ thể hóa triển khai vấn đề nghiên cứu qua các phần: Ngòi bút
châm biếm chi phối cách xây dựng kiểu nhân vật “con rối diễn trò”. Trong tiểu thuyết
của ông tiếng cười châm biếm sắc sảo, lôi cuốn và đầy sức gợi bởi vì nó được pha trộn
từ rất nhiều kiểu giọng châm biếm của các ngành nghệ thuật khác nhau. Cuối cùng
châm biếm chi phối cách tạo dựng bình luận ngoại đề như một chủ ý nghệ thuật đặc
biệt, hòa hợp màu sắc triết lí và trữ tình trong màu sắc châm biếm, khác với kiểu giọng
5


trữ tình ngoại đề truyền thống.
Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi là năm tiểu thuyết được đánh giá là tiêu biểu
của Thackerey. Các dẫn chứng trong luận án từ bốn tiểu thuyết nguyên bản tiếng Anh
do chúng tôi thực hiện chuyển ngữ sang tiếng Việt. Trong đó tiểu thuyết Hội chợ phù
hoa chúng tôi sử dụng bản dịch của dịch giả Trần Kiêm (in lần thứ năm, có sửa chữa),
Nxb Văn học, 2006.

- Phương pháp phân tích văn bản: Đây là cơ sở để luận án khai thác và vận dung
dẫn chứng, thực chứng cho các vấn đề nghiên cứu
Ngoài ra chúng tôi có vận dụng phương pháp loại hình học và các vấn đề của tự
sự học để triển khai làm rõ kết quả nghiên cứu trong luận án.
4. Đóng góp của luận án
Đây là luận án Tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu về nét độc đáo trong ngòi bút châm
biếm được khảo sát trong các tiểu thuyết tiêu biểu của Thackeray như một đối tượng
chuyên biệt. Chúng tôi khẳng định sự sâu sắc và nét khác biệt trong ngòi bút châm
biếm của Thackeray đó là ông không sử dụng nó đơn giản như là thủ pháp. Châm
biếm trở thành tư duy nghệ thuật tiểu thuyết, chi phối mạnh mẽ cách tổ chức hình thức
nghệ thuật của tác phẩm, từ đó thể hiện những cố gắng tìm tòi của Thackeray trong sự
đổi mới về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Anh. Ở đây chúng tôi nhìn nhận, đánh giá
nghệ thuật châm biếm của Thackeray như một chỉnh thể nghệ thuật thống nhất.
Luận án đã tổng hợp, giới thuyết một số khái niệm nghiên cứu về nghệ thuật
châm biếm, là cơ sở lí thuyết để soi rọi vào tiểu thuyết của William Thackeray, để thấy
tầm vóc triết lý, tiếng cười mang ý nghĩa triết học mà nhà văn đã kế thừa và phát huy
truyền thống hài hước châm biếm của nền văn học Anh thế kỉ XVIII. Tiếng cười châm
biếm của ông hầu như không chịu ảnh hưởng của tiếng cười dân gian bình dân, mà
mang đặc trưng châm biếm kiểu trí thức, hàn lâm, uyên bác nên tiếng cười ấy dí dỏm,
hóm hỉnh vừa ý nhị, hài hước vừa thâm thúy, sâu xa.
Cũng qua nghệ thuật châm biếm, chúng tôi nhìn nhận Thackeray đã thể hiện một
tinh thần giải thiêng đối với thời đại Victoria, vốn yêu cầu con người khắt khe trong
khuôn khổ của nó. Các nhà văn thời kì đó cố tô vẽ và đua nhau thể hiện một tinh thần
chung, một gương mặt chung giống nhau. Thackeray đã khác, ông coi tiểu thuyết
không phải theo tinh thần nghiêm trang mà xem nó như một trò chơi về cấu trúc, câu
chữ ở góc độ hài hước giễu nhại, coi nhân vật như các con rối của vở diễn, đóng vai và
diễn tròn vai trên sân khấu nghệ thuật cuộc đời, coi nhà văn không phải là người có
con mắt thấu suốt nghìn đời mà cũng nhỏ bé, giới hạn nên câu chuyện của họ lững lờ
nước đôi như hiện thực đang trôi chảy, ông cũng không có một cái kết nhất định,
không viên mãn, tròn đầy.


8


Chương 1
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Châm biếm - Cơ sở lý thuyết tổng quan
Trong phạm vi luận án, trước hết chúng tôi giới thuyết sơ lược về khái niệm và
đặc điểm nghệ thuật châm biếm làm cơ sở nền tảng lí thuyết để triển khai các luận
điểm chính của đề tài.
Châm biếm là một khái niệm rất quen thuộc trong đời sống của con người và
trong văn học nghệ thuật. Từ “châm biếm” gợi cho ta liên tưởng tới hệ thống các khái
niệm thẩm mỹ: tiếng cười, cái hài, cái hài hước, đả kích, mỉa mai, giễu nhại… Cuộc
sống có vô vàn tiếng cười khác nhau, tuy nhiên không phải mọi tiếng cười đều có tính
chất châm biếm. Đối tượng của châm biếm được xem là cái xấu về mặt xã hội, tha hóa
về đạo đức, nhân cách, xấu về lối sống như: thói xu nịnh, háo danh, giả dối, độc ác,
phản bội… Những cái xấu, cái đáng cười đó tồn tại phổ biến trong những cái đã cũ, lạc
hậu, lỗi thời. Vì vậy, tiếng cười trong châm biếm phải là một loại vũ khí, phương tiện
để phê phán mặt trái của cuộc sống, phủ định tất cả những gì xấu xa, giả dối. Là hình
thức phê phán đặc biệt, nó mang ý nghĩa xã hội sâu sắc, khẳng định cái mới và cái tốt đẹp.
Nhận thấy vai trò và tầm quan trọng ấy, từ lâu con người đã đưa châm biếm vào ngôn ngữ
và các loại hình nghệ thuật, nâng tầm trở thành môt phương tiện nghệ thuật đắc dụng.
Châm biếm cũng như các dạng thức khác của cái hài đã xuất hiện từ rất lâu,
trong văn học cổ La Mã dưới dạng trữ tình tố cáo. Sự phát triển của các quốc gia cổ đại
làm nảy sinh tính chuẩn mực của tư duy và đánh giá, nảy sinh sự phân biệt thiện – ác.
Điểm xuất phát của sự phân tích châm biếm là những ý niệm chuẩn mực về trật tự hợp
lý của thế giới (ví dụ sáng tác châm biếm của Juvenal, nhà trào phúng cổ La Mã).
Các phong cách châm biếm của hai nhà thơ Roman, Horace và Juvenal, đã trở thành
hình mẫu cho các nhà văn thời đại sau này. Qua đó, châm biếm được phân ra hai loại
như sau:

Fielding, và William Hogarth ở Anh và Nicolas Boileau-Despreaux, La Fontaine,
Moliere, và Voltaire ở Pháp đã gợi nhớ đến ngọn nguồn kế thừa và phát triển của nghệ
thuật châm biếm. Thế kỷ XIX, châm biếm đã nhường chỗ cho một hình thức phê bình
nhẹ nhàng hơn. Cách cư xử và đạo đức vẫn còn có tính chế nhạo nhưng thường là
trong khuôn khổ của một tác phẩm dài hơn, chẳng hạn như một cuốn tiểu thuyết. Tuy
nhiên, châm biếm có thể được tìm thấy trong các bài thơ của Lord Byron, của William
S. Gilbert, trong kịch của Oscar Wilde và G.Bernard Shaw, và trong tiểu thuyết của
W.M.Thackeray, Charles Dickens, và nhiều người khác. Những nghệ sĩ châm biếm
người Mỹ thời đó bao gồm Washington Irving, James Russell Lowell, Oliver Wendell
Holmes và Mark Twain.
Truyện châm biếm thế kỷ XX vẫn tiếp tục ghi nhận và phát huy những phản
ứng của Horatian hay Juvenial đối với những con người trong thời đại bị chi phối bởi
10


sự sợ hãi của bom nguyên tử và bị ô nhiễm, nạn phân biệt chủng tộc, ma túy, kế hoạch
lỗi thời và sự lạm dụng quyền lực, các nhà phê bình đã nhận thấy một số thay đổi.
Trong một số trường hợp, nghệ sĩ châm biếm là khán giả chứ không phải là nghệ sĩ.
Cái gọi là thay đổi, dù là một vở kịch (như Thở của Samuel Beckett, trong đó có tiếng
thở được nghe trên sân khấu không chiếu đèn), một câu chuyện đùa (của Lenny
Bruce), hoặc một tạo hình (của John Chamberlain), tìm cách gây nhầm lẫn cho khán
giả bằng cách trình bày sự giả dối như một tác phẩm nghệ thuật thực sự, do đó làm cho
hoài nghi về toàn bộ khái niệm “nghệ thuật”. Các nghệ sĩ châm biếm đương đại được
chú ý là Sinclair Lewis, James Thurber, Aldous Huxley, Evelyn Waugh, W. H. Auden,
Phillip Roth và Joseph Heller.
Nói đến nghệ thuật châm biếm tức là chúng ta nói tới cách thức lựa chọn đối
tượng, tổ chức văn bản nghệ thuật để vạch trần mâu thuẫn giữa bản chất và hiện tượng,
phơi bày những đặc tính xấu xa của đủ mọi hạng người trong xã hội, từ đó làm bật lên
tiếng cười châm biếm, đả kích. Bằng cách tống tiễn mọi cái lỗi thời, tiêu diệt đối tượng
không khoan nhượng, nó đã tô vẽ, nói quá thậm chí bóp méo đối tượng bằng các biện

bản), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, khi viết về cái hài trong cuộc sống và trong nghệ
thuật, các tác giả đều đề cập tới khái niệm châm biếm. Châm biếm là một trong các
cấp độ từ thấp đến cao của cái hài, tính theo mức độ gay gắt và tính chất triệt để của sự
phê phán. Thứ nhất là Hài hước – bông đùa, bông lơn. Ở đây cái cười xuất phát từ mâu
thuẫn bề ngoài và mang tính chất nhẹ nhàng, thoả mái, nhằm xây dựng cho đối tượng,
loại bỏ những yếu điểm để đối tượng ngày một hoàn thiện hơn. Thứ hai là Dí dỏm –
chỉ bảo, gợi mở. Cái cười ở đây có tính chất trí tuệ hơn, những sự đối lập gây cười
nằm sâu bên trong bản chất sự vật, hiện tượng hơn. Tiếng cười trong trường hợp này
thường có ý nghĩa nhận thức. Thứ ba là Châm biếm, mỉa mai. Tiếng cười ở đây bắt
đầu mang mầu sắc phê phán có tính phủ định đối tượng nhưng mức độ còn nhẹ nhàng
chưa hẳn nhất thiết phải mang tính thù địch, nó dành cho những hiện tượng buồn cười,
thậm chí mù quáng nhưng có thể sửa chữa được. Cuối cùng là Đả kích, loại cười này
thể hiện khuynh hướng xã hội mạnh mẽ nhất. Sự phê phán ở đây hoàn toàn mang tính
chất phủ định. Trong trường hợp này có thể không có tiếng cười (biểu hiện ra bên
ngoài), hoặc chỉ cười một cách nghiêm chỉnh. Dưới đây, chúng tôi cũng nhấn thêm một
vài nét khác biệt của châm biếm khi so sánh với các tính chất hài hước và mỉa mai.
Hài hước (Humour) là một dạng của cái hài, có mức độ phê phán nhẹ nhàng,
chủ yếu gây cười, mua vui. Trên cơ sở vạch ra sự mất hài hòa, cân đối giữa nội dung
và hình thức, bản chất và hiện tượng, đặc biệt là lý tưởng và thực tế, như dốt mà hay
nói chữ, sợ vợ mà lên mặt làm chồng, trưởng giả học làm sang... Trong hài hước, phép
biện chứng của trí tưởng tượng, phóng khoáng hé mở cho ta thấy đằng sau cái tầm
thường là cái cao quý, sau cái điên rồ là cái anh minh, sau cái buồn cười là nỗi đau.
Trái lại, trong châm biếm, đối tượng của tiếng cười là thói hư tật xấu nên giọng đả
kích, phủ định, tố cáo đóng một vai trò quan trọng, nổi bật. Bên cạnh đó, nó còn kết
12


hợp nhiều sắc thái tiếng cười phong phú: tiếng cười khinh bỉ, cười thiện cảm, có tiếng
cười nghiêm khắc hoặc rất chua chát...
Khác với cái châm biếm nổi bật là chất phê phán quyết liệt, sâu cay, hài hước

13


phương diện xã hội, phần lớn các tác phẩm mang tính châm biếm thường chĩa mũi
nhọn đả kích, phê phán, bài trừ những thói hư tật xấu, những tư tưởng sai lạc, không
lành mạnh trong xã hội. Với những đề tài quen thuộc của mình, châm biếm đã thực
hiện vai trò tích cực bằng việc tố cáo cái xấu, cái khuyết điểm, tác động lên sự vận
động phát triển tốt đẹp hơn của xã hội. Văn châm biếm thường chứa đựng các ẩn ý
khiến đối tượng bị châm biếm “giật mình” soi rọi xem xét lại bản thân, còn người đọc
lại thích thú khi phát hiện ra ngụ ý thâm thúy.
Người ta thường xem bản chất của cuộc đời là hài hước. Cái hài hước và châm
biếm là những cung bậc khác nhau hiện diện một cách đa dạng phong phú trong cuộc
sống. Nhìn nhận một cách nghiêm túc, việc nhận diện tính hài hước và sử dụng nghệ
thuật châm biếm là điều hết sức cần thiết, bởi nó làm lộ tẩy sự giả tạo, phơi bày bản
chất, bài trừ cái xấu xa, ngu dốt. Trong cuộc sống, quả thực không thể vắng bóng cái
hài hước, cái châm biếm. Con người luôn cần sử dụng sự hài hước, tự trào bản thân
hay châm biếm một vấn đề hiện hữu bất bình thường trong cuộc sống với một dụng ý
tích cực. Chúng không chỉ mang lại tiếng cười mà còn có tác dụng xây dựng, hoàn thiện
cá nhân và xã hội. Ngày nay, châm biếm vẫn được sử dụng như một cách phản biện xã
hội, sử dụng trí thông minh như một vũ khí, và là công cụ giúp con người tự hoàn thiện.
Qua đó, châm biếm còn thể hiện ngầm ẩn về quyền tự do ngôn luận, tinh thần dân chủ
rõ nét và có tính phản biện tích cực trong khoa học cũng như văn học nghệ thuật.
Từ sự phân định vài nét khu biệt về khái niệm, chúng tôi nhận thấy vấn đề
châm biếm và nền văn học Anh thế kỉ XIX vẫn là nguồn cảm hứng học tập, nghiên
cứu không bao giờ vơi cạn. Hơn nữa nghệ thuật châm biếm trong tiểu thuyết Anh thế
kỉ XVIII và văn chương của Thackeray không chỉ bao hàm tính phê phán như mọi
người vẫn hiểu về châm biếm như trước đây mà nó bao trùm ở khái niệm rộng hơn, đa
dạng màu sắc vì kết hợp nhiều phương tiện nghệ thuật của mỉa mai, hài hước, trào
phúng, đả kích. Điều này tạo cơ sở vững tin và khích lệ chúng tôi trong quá trình
nghiên cứu về một vấn đề tưởng như đã cũ, một chủ đề được nhắc lại muôn đời vẫn

ngoài nước.
1.2.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
Từ trước tới nay, các sách nghiên cứu, cũng như giáo trình giảng dạy ở đại học
chủ yếu đi sâu giới thiệu nhà tiểu thuyết hiện thực Charles Dickens. Bàn về nhà văn
W. Thackeray, các cuốn sách có tính chất giới thiệu về cuộc đời, sự nghiệp và giá trị
đỉnh cao là tiểu thuyết Hội chợ phù hoa của ông. Cũng có khi người ta nhắc đến ông
trong sự đối sánh khi nghiên cứu về Dickens. Vì vậy, tài liệu trong nước bằng tiếng Việt
viết về ông không nhiều, chủ yếu tập trung theo hướng nghiên cứu thứ nhất, các hướng
sau có bàn đến nhưng đều thể hiện ở cảm quan hay lời bình luận lẻ tẻ, thiếu hệ thống.
Một công trình nghiên cứu về văn học Anh có tính chất hệ thống và khái quát
sâu rộng hơn đó là Lịch sử văn học Anh quốc của tác giả Đỗ Khánh Hoan, NXB Sài
Gòn, Sáng tạo, 1969, gồm hai tập trong đó giới thiệu về Thackeray ở tập hai. Ông viết
15


rất lôi cuốn trong cái nhìn so sánh giữa hai tác giả Dickens và Thackeray. Nhà nghiên
cứu phát hiện đằng sau những lời nói châm biếm mỉa mai là nỗi đau và cảm xúc buồn
thương của nhà văn. Ông đã đưa ra những nhận định có tính chất điểm xuyết về nghệ
thuật này: “Nghệ thuật bi thảm của Thackeray cũng đặc sắc. Ông không dài dòng. Với
lối diễn tả đơn giản nhưng mãnh liệt, ông có thể gợi ở ta nhiều cảm xúc thương hại hay
buồn khổ... Sau hết Thackeray có một lối văn rất đơn giản, duyên dáng” [36,207].
Sau này trong sách Văn học lãng mạn và hiện thực Phương Tây thế kỷ XIX NXB Đại học và trung học chuyên nghiệp, 1981, hai tác giả Lê Hồng Sâm và Đặng
Thị Hạnh đã khái quát sâu hơn bức tranh hiện thực phê phán Anh, trong đó đánh giá tác
phẩm Hội chợ phù hoa là tiểu thuyết tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của
W.Thackeray. Nhà nghiên cứu rất tinh tế phát hiện nét nổi bật trong bút pháp làm nên sức
hấp dẫn của câu chuyện: “Trong cuốn tiểu thuyết có nhiều lời phát biểu của tác giả, bình
giá, khái quát, kết luận... Yếu tố chính luận tăng sức mạnh châm biếm, là một bộ phận
không thể chia cắt của nghệ thuật hiện thực Thackeray cũng như Dickens” [61,191].
Nhìn ở một góc độ khác, Lê Huy Bắc trong bài viết Giọng và giọng điệu trong
văn xuôi hiện đại in trong Tạp chí Văn học số 9-1998, đã lấy dẫn chứng hiện tượng nổi

xa đồi bại của họ. Bức tranh đời sống của tầng lớp thượng lưu Anh thế kỉ XIX được vẽ
bởi Thackeray xứng đáng là bức tranh điển hình về một xã hội hài hước cho đến ngày
nay [127,134].
Bên cạnh đó, tác giả có bàn luận một số vấn đề ở phương diện kỹ thuật viết.
Trong tương quan so sánh, tác giả thấy sự khác biệt giữa hai nhà tiểu thuyết Thackeray
và Charles Dickens khi viết về hiện thực được nhìn ở nhiều góc độ, quan điểm, về đề tài
cũng như hình thức nghệ thuật. Theo nhận định của Nguyễn Chí Trung: Thackeray
không tạo ra tiếng cười vui nhộn như Dickens cũng không ngập tràn nước mắt, “Nhưng
sự hoà nhã và chân thành trong lời châm biếm của ông là nét sắc sảo của chất uy-mua và
sự tự nhiên bình dị của ông, cảm xúc trực tiếp là phần sức mạnh đặc biệt” [127,137].
Tiếp cận sâu hơn đến hướng nghiên cứu thứ hai như chúng tôi đã đề cập ở phần
đầu, sách Văn học Phương Tây - công trình của nhiều tác giả, Nxb Giáo dục, 2002,
một lần nữa đánh giá nhà văn Thackeray nhiều hơn về phương thức trần thuật trong
Hội chợ phù hoa. “Ngày nay, người ta đã coi sự hỗn hợp những trạng thái phức tạp
khác nhau ở các tâm hồn tế nhị ấy là nét duyên dáng, riêng biệt, độc đáo của
Thackeray, của chủ nghĩa hiện thực của Thackeray” [24,518]. Tác giả Đặng Anh Đào
có nhắc tới vai trò đạo diễn múa rối của người kể và nhấn mạnh nét đặc biệt trong bình
luận ngoại đề của ông “đầy ẩn ý, nhiều sức gợi, khó nắm bắt bởi lẽ tính chất đặc biệt
của ngoại đề ở Thackeray lại chính là ở chỗ chúng thường được diễn đạt bằng một
giọng văn châm biếm mỉa mai” [24,591]. Bài viết đã chỉ ra các yếu tố nổi bật từ bình
diện trần thuật của lời châm biếm trong tác phẩm nhưng cũng chỉ dừng lại ở những
phát hiện tinh tế có tính chất khơi mở. Chúng tôi tiếp thu sâu sắc hướng nghiên cứu
này, đồng thời triển khai chi tiết hơn, đồng bộ hơn ở các tiểu thuyết của ông.
17


Vẫn tiếp thu tinh thần ấy, công trình Từ điển văn học do Đỗ Đức Hiểu chủ biên,
Nxb Thế giới, 2004 triển khai mục từ viết về nhà văn Thackeray của tác giả Phùng
Văn Tửu và mục từ Hội chợ phù hoa của Nguyễn Phương Chi định hướng nét nổi bật
riêng biệt trong văn phong của nhà văn, “Bút pháp châm biếm của ông không đơn điệu



phân tích một số tác phẩm tiêu biểu của Thackeray, tác giả khái quát một số đặc điểm
phong cách văn chương châm biếm của ông. Nhà văn có một giọng văn rất đặc biệt và
tạo nên sức cuốn hút kỳ lạ “...kể bằng một giọng điệu không hề cần đến một sự nỗ lực
nào để che đậy cái duyên dáng tuyệt vời của hình thức văn học cổ xưa, nhưng vẫn
mang đậm nét ngôn ngữ Anh thanh thoát, không gò bó của chính Thackeray” [20,41].
Khi phân tích Hội chợ phù hoa, Nguyễn Linh Chi đã gặp gỡ các ý kiến đi trước trong
nhận định về văn phong của Thackeray, “ngòi bút hài hước nhẹ nhàng với châm biếm
sâu cay cùng suy tưởng sâu sắc”. Vai trò của người kể chuyện ngoài việc thuật lại câu
chuyện theo tuần tự của nó, còn đưa ra những chỉ dẫn và bộc lộ tình cảm yêu ghét của
mình hết sức rõ ràng, “Chúng được coi là đầy ẩn ý, nhiều sức gợi, khó nắm bắt, bởi lẽ,
tính chất đặc biệt của bình luận ngoại đề ở Thackeray lại chính là ở chỗ chúng được
diễn đạt bằng một giọng văn châm biếm, mỉa mai. Đây cũng chính là giọng văn chủ
đạo của ông” [20,107]. Có thể nói đây là một chuyên luận nghiên cứu khái quát về nhà
văn Thackeray và giá trị tác phẩm Hội chợ phù hoa. Tuy nhiên, với mục tiêu giới thiệu
một tác gia tác phẩm văn học nước ngoài trong nhà trường, nhà nghiên cứu chưa có cơ
hội đi sâu vào nhiều tiểu thuyết của ông để làm nổi bật đóng góp lớn của Thackeray
khi dùng ngòi bút châm biếm như một hình thức tư duy nghệ thuật, cách tổ chức tác
phẩm nghệ thuật và tạo ra sự đổi mới phương thức tự sự của tiểu thuyết về mặt hình
thức. Song chuyên luận này là tài liệu hiếm hoi trong vấn đề nghiên cứu Thackeray tại
Việt Nam. Đây là gợi ý quý báu cho đề tài và cách triển khai luận án của chúng tôi.
Ở bài viết giới thiệu trong quyển tiểu thuyết Hội chợ phù hoa, tập 1 tác giả Trần
Kiêm không chỉ thể hiện là một dịch giả tài ba mà còn chứng tỏ là nhà phê bình tinh tế
khi nhận thấy nghệ thuật miêu tả tâm lý sắc nét của ông, những đoạn văn châm biếm
cay độc lại xen vào những đoạn văn trữ tình thấm thía “Thackeray hay xen vào việc
miêu tả những lời phẩm bình của mình; nói chung lối văn của ông giàu tư tưởng tính,
cô đọng, sự châm biếm và sự suy tưởng bổ sung và hỗ trợ tác dụng của nhau. Ẩn dưới
những lời trào phúng nhẹ nhàng là những ý tứ kín đáo bắt ta phải suy nghĩ mới hiểu
hết được”, đồng thời cho thấy “bút pháp tác giả không đơn điệu, rất uyển chuyển, lời

Consideration of Thackeray (Tầm quan trọng của Thackeray) của George Saintsbury
năm 1936, Reading Thackeray (Đọc Thackeray) của Michael Lund năm 1988 và có
một hệ thống các nhà nghiên cứu về Thackeray gọi là trường phái Thackeray. Bên
cạnh đó có nhiều sách, chuyên luận, các bài viết nghiên cứu về nền văn học Anh thế kỉ
XVIII - XIX, các tác giả nổi tiếng của Văn học Anh đã dành nhiều sự quan tâm đến
phương thức tự sự, nghệ thuật châm biếm của nhà văn. Các khuynh hướng nghiên cứu
về nghệ thuật châm biếm của Thackeray được nhìn nhận dưới góc độ thi pháp học,
liên văn bản, văn hóa học và có những định hướng dưới góc độ nữ quyền.
Một chuyên luận nghiên cứu dành vị trí xứng đáng cho nhà văn là Thakeray của
tác giả Anthony Trollope, NXB MacMillan and Co, London, 1879. Toàn bộ công trình
nghiên cứu của ông được đăng tải trên trang http://www.gutenberg.org. Tác giả đã
20


nghiên cứu hệ thống về tiểu sử và sự nghiệp, phong cách của Thackeray không chỉ ở
tư cách nhà tiểu thuyết mà cả vai trò nhà báo và nhà thơ. Công trình nghiên cứu triển
khai trong 9 chương (chapter I: Biographical, chapter II: Fraser’s magazine and Punch;
chapter III: Vanity Fair; chapter IV: Esmond and the Virginians; chapter VI:
Thackeray’s burlesques; chapter VII: Thackeray’s lectures; chapter VIII: Thackeray’s
ballads; chapter IX: Thackeray’s style and manner of work) với tổng số 220 trang. Ở
chương III, khi bàn về tiểu thuyết Hội chợ phù hoa, A.Trollope chủ yếu phân tích
dụng ý nghệ thuật xây dựng các nhân vật của Thackeray, đặc biệt là sự thành công ở
nhân vật Rebecca. Ông khẳng định rằng sự tuyệt vời nhất của bức biếm họa, đó là
Thackeray đã kết hợp sức mạnh của sự căm phẫn mãnh liệt với sự hài hước. Từ một
người rất đồng cảm, thấu hiểu, ông nhận định “Thackeray không hay giễu cợt, nhưng
ông là một người châm biếm, và thỉnh thoảng có thể là một người châm biếm trong
cuộc trò chuyện. Nhưng Thackeray là người luôn mang trong mình nỗi đau và không
có ý tưởng từ bỏ nỗi đau. Khi nhìn thấy sự xấu xa ông tập trung bắt nó thể hiện bản
chất một cách rõ nét, và cố gắng để xóa bỏ nó đi. Đó là ý tưởng của tôi về người đàn
ông mà nhiều người gọi là một người hay chỉ trích. Đối với tôi, người đàn ông ấy lại là

luôn đứng về phía nó, tôi luôn muốn để nó lại cho thế hệ sau khi tôi phải ra đi, cuốn
sách chất chứa cả tâm tư của tôi trong đó”. Đã có nhiều ý kiến đánh giá trái chiều nổ ra
ngay từ khi tác phẩm này được xuất bản, và trong một thời gian dài nó được xem như
một tác phẩm văn học lãng mạn, bởi những bối cảnh và phông nền đậm chất lịch sử
cùng với những biến cố xảy ra bên trong mối quan hệ của các thành viên gia đình
Esmond. Bản chất của câu chuyện về Henry Esmond là một câu chuyện tâm lý tình
cảm lãng mạn. Từ xuất thân đầy bí ẩn, hàng loạt những biến cố xảy ra trên đường đời,
đến những phẩm chất đầy cao quý và tinh thần sống luôn tràn đầy khát vọng tươi đẹp
khiến Esmond hiện lên như một vị anh hùng điển hình trong văn học. Khó khăn lớn
nhất mà Esmond phải vượt qua bắt nguồn từ sự đấu tranh với những mặt trái tồn tại
trong chính bản thân (điều mà ai cũng có, cũng phải đấu tranh), bất cứ lúc nào khi cái
xấu trong ông có cơ hội nhen nhóm để trỗi dậy. Vì là một người mẫn cảm và sâu sắc
với mọi thứ, Esmond luôn trong tình trạng đấu với bản thân và ám ảnh bởi quá nhiều
thứ - chính là đặc điểm tính cách được xem như kẻ thù lớn nhất của ông. Để rồi cuối
cùng ông nhận ra rằng mình đã ủng hộ sai lầm một đảng phái chính trị, đã theo đuổi
một người phụ nữ không phù hợp vốn không dành cho ông, và quan trọng nhất là ông
không hề biết rõ về chính bản thân mình, xã hội mình đang sống. Do đó, hành trình
cuộc đời của Esmond lại chính là một quá trình trưởng thành, một quá trình dài hơi và
liên tục mà ở đó Henry Esmond sẽ tự nhận thức và tự hoàn thiện bản thân mình. Đi sâu
tìm hiểu cấu trúc cơ bản của mạch truyện sẽ giúp người đọc có cái nhìn cận cảnh sáng
suốt hơn về sự tự dối bản thân và chối bỏ chính mình của Esmond, để cuối cùng ta sẽ
hiểu được ngụ ý ẩn sau của toàn bộ tác phẩm.
Tiếp tục triển khai các câu chuyện huyền thoại tạo nên tác phẩm The
22