ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ HƢƠNG

DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI
(QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

Hà Nội, 2019


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VŨ THỊ HƢƠNG

DIỄN NGÔN TÍNH DỤC TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI
(QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM TIÊU BIỂU)
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 62.22.01.21

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
Chủ tịch Hội đồng

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

PGS.TS. Hà Văn Đức

Vũ Thị Hƣơng


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ......................................................................................................................1
1. Tính cấp thiết của đề tài .........................................................................................1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ........................................................................3
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .........................................................................3
4. Phƣơng pháp nghiên cứu .......................................................................................6
5. Đóng góp của luận án .............................................................................................7
6. Cấu trúc luận án......................................................................................................8
Chƣơng 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ...............................................9
1.1. Lịch sử các nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án ........................................9
1.1.1. Các hướng tiếp cận khái niệm diễn ngôn ..........................................................9
1.1.2. Các nghiên cứu về tính dục và diễn ngôn tính dục trong văn hóa, văn học .....13
1.1.3. Các nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ góc độ diễn ngôn và diễn
ngôn tính dục...............................................................................................................16
1.1.4. Khoảng trống nghiên cứu về diễn ngôn tính dục của các tác giả, tác phẩm
được lựa chọn khảo sát ...............................................................................................17
1.2. Nội hàm các khái niệm mà luận án sử dụng....................................................24
1.2.1. Khái niệm diễn ngôn .........................................................................................24
1.2.2. Khái niệm tính dục ............................................................................................30
1.2.3. Khái niệm diễn ngôn tính dục ...........................................................................32
TIỂU KẾT ...................................................................................................................35
Chƣơng 2. CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ VẬN HÀNH CỦA DIỄN NGÔN TÍNH
DỤC TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƢƠNG ĐẠI .................................36
2.1. Cơ sở hình thành diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại ....36
2.1.1. Các tiền đề khách quan .....................................................................................38
2.1.2. Các tiền đề chủ quan ........................................................................................44
2.2. Sự vận hành diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đƣơng đại .....58

TIỂU KẾT .................................................................................................................146
KẾT LUẬN ..............................................................................................................147
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC DANH MỤC TÀI LIỆU
THAM KHẢO .........................................................................................................174
PHỤ LỤC


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1. Sau 1986, cùng với sự đổi mới trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội, văn học
nghệ thuật Việt Nam cũng có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Một trong những
thay đổi trong cảm hứng và lối viết của văn học đương đại là đụng chạm đến các vấn
đề cấm kị. Phải thừa nhận rằng, không phải đến bây giờ, tính dục mới được nhắc
đến. Yếu tố tính dục đã xuất hiện từ rất lâu, trong ca dao, tục ngữ, trong thơ Hồ Xuân
Hương, Nguyễn Du, trong Thơ mới, trong văn thơ của Tự lực văn đoàn, trong sáng
tác của Vũ Trọng Phụng, Nam Cao…Tuy nhiên, qua hai cuộc kháng chiến chống
Pháp và Mỹ, khi văn học trở thành một mặt trận phục vụ, cổ vũ chiến đấu thì vấn đề
tính dục dường như ít xuất hiện hơn.
Sau những kìm nén, cùng với cơn gió tự do của thời mở cửa, những trang văn
viết về tính dục trở nên ào ạt, nhiều cung bậc và đa sắc thái hơn bao giờ hết. Tính
dục trở thành một khuynh hướng và mở rộng đường biên. Tính dục có thể gắn liền
với tình yêu, sự thăng hoa của đôi lứa, hạnh phúc gia đình. Tính dục là văn hóa, là
nhân văn nhưng nó cũng có thể chỉ là những đòi hỏi đơn thuần của bản năng, là nhục
dục thậm chí là sự hủ bại, băng hoại của đạo đức, là hậu quả của lối sống dễ dãi,
buông thả…Cùng với sự cởi trói của tư tưởng, tính dục không còn là một vùng cấm
kị. Nó được thừa nhận như một nhu cầu tồn tại của xã hội loài người. Trong cách tiếp
cận đó, tính dục không chỉ đơn thuần mang những đặc tính về mặt sinh học mà trên
thực tế nó là văn hóa, là giá trị nhân văn, nhân bản. Tính dục vừa là đối tượng đề cập
vừa là phương tiện chuyển tải các ý đồ nghệ thuật. Chính sự đa dạng, đa chiều đó của
thực tiễn đời sống văn học đòi hỏi chúng ta về mặt nghiên cứu, học thuật cần phải có

tượng (cả người viết lẫn người đọc, cả các nhà quản lý văn hóa, độc giả thông
thường lẫn độc giả chuyên biệt). Hơn thế nữa, tính dục còn được đưa vào với những
chủ đích rõ ràng, có chú ý đến liều lượng, mức độ. Về mặt ý nghĩa, nó cũng vượt xa
ý nghĩa ban đầu là một yếu tố thuộc về bản năng, thuộc về đời sống con người. Điều
đó chứng tỏ diễn ngôn thời đại là yếu tố quan trọng nhất tác động đến sự ra đời và
vận hành của tính dục. Do vậy, nghiên cứu yếu tố tính dục trong tiểu thuyết Việt
Nam từ lý thuyết diễn ngôn sẽ hứa hẹn mở ra nhiều ý nghĩa ẩn chứa phía sau những
con chữ tưởng như chỉ là vấn đề thuộc về thân xác.
Khảo sát trong phạm vi tư liệu sưu tầm được, chúng tôi nhận thấy chưa có một
luận án, chuyên luận nào (ngoài một số luận văn thạc sỹ nghiên cứu cụ thể về một tác
giả, tác phẩm, một số bài viết ngắn trên báo in, báo mạng) nghiên cứu về vấn đề này
trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại từ góc độ diễn ngôn tính dục. Do vậy chúng tôi

2


lựa chọn đề tài nghiên cứu của mình là: Diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt
Nam đương đại (Qua một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu).
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Thông qua khảo sát diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại,
chúng tôi hướng đến tìm ra các câu trả lời: Một là, cơ sở hình thành và vận hành của
diễn ngôn tính dục. Nó được hình thành dựa trên hệ thống giá trị nào, ý thức hệ nào.
Hai là, làm rõ sức mạnh của diễn ngôn tính dục. Ba là, làm rõ ý nghĩa của diễn ngôn
tính dục với vai trò là một phương tiện. Qua tính dục, các nhà văn muốn đề cập đến
những hệ giá trị khác trong quan niệm về hiện thực và con người.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Hiện nay mặc dù lí thuyết diễn ngôn đã được giới thiệu khá rộng rãi ở Việt
Nam, được áp dụng vào nghiên cứu trong nhiều trường hợp văn học cụ thể nhưng
chúng tôi vẫn cần phải hệ thống hóa lại những quan niệm cơ bản về diễn ngôn. Trên

phẩm của thế hệ Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương.
Ngoài ra, một số tác phẩm sẽ được chúng tôi dùng để liên hệ so sánh như các
sáng tác của Lê Lựu, Bảo Ninh, Dương Hướng, Tạ Duy Anh, Nguyễn Mộng Giác,
Dạ Ngân, Đào Thắng...
Tuy nhiên, cũng cần nói thêm rằng, ở đây chúng tôi không bàn đến vấn đề
tính dục đồng tính. Mặc dù đây là một vấn đề quan trọng thể hiện sự thay đổi trong
nhãn quan tiếp cận về tính dục trong văn học đương đại nhưng vấn đề này khá rộng.
Nếu chọn nghiên cứu chúng tôi sẽ cần bổ sung thêm một lượng lớn lí thuyết, quan
điểm về tính dục đồng giới cũng như danh sách tác phẩm khảo sát về chủ đề này.
Điều đó làm cho luận án bị dàn trải. Thêm nữa, theo chúng tôi được biết có một luận
án nghiên cứu chuyên sâu về tính dục đồng tính trong văn học Việt Nam do nghiên
cứu sinh Lê Thị Thủy (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học
Quốc gia Hà Nội) đang trong quá trình thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đỗ
Lai Thúy. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng không bàn đến bản thể giới trong nghiên cứu
của mình.
Đề tài luận án của chúng tôi là: Diễn ngôn tính dục trong tiểu thuyết Việt Nam
đương đại (Qua một số tác giả và tác phẩm tiêu biểu) do vậy thiết tưởng cũng cần
phải giới thuyết quan niệm về tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Việt Nam cũng như
nhiều nước trên thế giới, lịch sử văn học thường được phân chia theo lịch sử xã hội.
Theo đó diễn ngôn văn học nói chung và diễn ngôn tiểu thuyết nói riêng qua các giai
đoạn đều có những đặc điểm khác nhau. Giai đoạn 1975 – 1985 được coi là thời kì
quá độ, khởi động cho một sự đổi mới toàn diện với dấu mốc là năm 1986. Trong đó
sự đổi mới của văn học thời kì này có nguyên nhân sâu xa từ sự đổi mới trường tri
thức thời đại – đại hội Đảng lần thứ 6 (1986). Từ đây, văn học bắt đầu thoát khỏi
mục đích minh họa, tuyên truyền. Môi trường dân chủ hóa, kinh tế thị trường phát
triển, giao lưu văn hóa rộng mở...đã tạo cơ hội cho nhà văn có điều kiện thể hiện
mình. Tất cả yếu tố khách quan và chủ quan đó góp phần hình thành một quy tắc

5


văn hóa và quyền lực văn hóa. Do vậy, việc sử dụng phương pháp liên ngành sẽ giúp

6


chúng tôi tìm ra được bối cảnh lịch sử xã hội, cơ chế văn hóa, quyền lực tri thức chi
phối sự hình thành và vận hành diễn ngôn tính dục trong văn học thời kì này.
- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Tiếp cận từ góc độ diễn ngôn, bên cạnh
việc tìm ra mã diễn ngôn, sự hình thành và vận hành của tính dục trong tiểu thuyết
Việt Nam đương đại thì nghiên cứu của chúng tôi cũng cần chỉ ra các phương thức
kiến tạo diễn ngôn tính dục. Vì vậy phương pháp tiếp cận thi pháp học sẽ giúp chúng
tôi xác định được các phương tiện và phương thức nghệ thuật như thi pháp thể loại,
thi pháp nhân vật, kết cấu, không gian, thời gian, ngôn ngữ...được biểu hiện trong các
tác phẩm. Chính phương pháp này sẽ giúp chúng tôi khám phá đặc điểm nghệ thuật nổi
bật của tác phẩm, lí giải ý nghĩa của nó trong quá trình tạo lập diễn ngôn.
- Bên cạnh đó là các nguyên tắc phương pháp luận của một số lí thuyết như:
+ Các nguyên tắc phương pháp luận của lí thuyết diễn ngôn, cụ thể là các
quan điểm diễn ngôn của một số nhà nghiên cứu như M.Bakhtin, V.I.Chiupa,
M.Foucault…
+ Các nguyên tắc phương pháp luận của lí thuyết Phân tâm học, cụ thể là các
quan điểm của S. Freud, K. Jung …
+ Các nguyên tắc phương pháp luận của lý thuyết phê bình nữ quyền.
Ngoài ra các thao tác phân tích, đối chiếu, so sánh, thống kê, tổng hợp cũng
được vận dụng trong quá trình nghiên cứu.
5. Đóng góp của luận án
- Về mặt lý thuyết: Luận án là công trình khoa học chuyên biệt đầu tiên
nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam đương đại nhìn từ diễn ngôn tính dục. Từ góc độ
này cho thấy sự đổi mới tư duy nghệ thuật và lối viết của nhà văn đã góp phần làm
mới loại hình tiểu thuyết, phù hợp với sự vận hành, cơ chế văn hóa, môi trường văn
hóa trong thời kỳ đổi mới và toàn cầu hóa.



Chƣơng 1. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Lịch sử các nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
Có thể nhận thấy trong khoảng 10 năm trở lại đây, ở Việt Nam, việc tiếp cận lí
thuyết diễn ngôn và áp dụng vào nghiên cứu trường hợp cụ thể đã trở nên phổ biến.
Khảo sát các nguồn tài liệu hiện có, chúng tôi nhận thấy các vấn đề diễn ngôn, diễn
ngôn tính dục và tiểu thuyết Việt Nam đương đại đã nhận được sự quan tâm nhất
định của giới nghiên cứu.
1.1.1. Các hướng tiếp cận khái niệm diễn ngôn
Về việc tiếp cận và áp dụng lí thuyết diễn ngôn hiện tại có ba xu hướng chính:
những ý kiến bàn về diễn ngôn trong ngữ học, lí luận văn học và xã hội học.
Trong lĩnh vực ngữ học, khái niệm diễn ngôn được giới thiệu qua một số công
trình dịch như: Dẫn nhập phân tích diễn ngôn của David Nunan [122], Phân tích
diễn ngôn [24] của Gillian Brown, George, Dẫn luận ngữ pháp chức năng của Mak
Halliday [51]....Các công trình này đã giải quyết một số câu hỏi cơ bản như: diễn
ngôn là gì, đặc điểm và chức năng của diễn ngôn, các vấn đề ngữ cảnh và ý nghĩa
diễn ngôn, cấu trúc thông tin của diễn ngôn, bản chất quy chiếu trong diễn ngôn, các
đường hướng phân tích diễn ngôn. Qua một số công trình trên, các nhà ngôn ngữ trên
đều thống nhất cách hiểu diễn ngôn là khái niệm dùng để chỉ ngôn ngữ đang hoạt
động, trong sử dụng và trong ngữ cảnh văn hóa.
Trong cuốn Phân tích diễn ngôn – một số vấn đề lí luận và phương pháp [64],
Nguyễn Hòa đã bàn kĩ hơn về khái niệm này khi ông phân biệt nó với khái niệm văn
bản. Theo nhà nghiên cứu này diễn ngôn là sự kiện hoặc quá trình giao tiếp hoàn
chỉnh, thống nhất có mục đích, không có giới hạn. Nó được sử dụng trong từng hoàn
cảnh giao tiếp xã hội cụ thể. Đồng thời ông cũng nêu ra một số đường hướng chính
trong phân tích diễn ngôn như đường hướng dụng học, biến đổi ngôn ngữ, ngôn ngữ
học xã hội tương tác, dân tộc học giao tiếp. Cuốn sách Giao tiếp diễn ngôn và cấu
tạo văn bản [12] của tác giả Diệp Quang Ban đã bàn đến hai vấn đề cơ bản của phân
tích diễn ngôn: một là, quá trình hình thành phân tích diễn ngôn với các nội dung như

tiêu biểu của M.Foucault về diễn ngôn là: Trật tự diễn ngôn [215], Khảo cổ tri
thức[45], Lịch sử tính dục [214]...
Như vậy, các nhà nghiên cứu như Bakhtin và Foucault đều không bàn diễn
ngôn về mặt ngữ học mà nói trên ý nghĩa triết học và tư tưởng hệ. Theo họ, chính
hình thái ý thức xã hội, trạng thái tri thức của con ngƣời và cơ chế quyền lực
trong xã hội đã trở thành logic thực tại, cái cơ chế thầm kín chi phối cách sử dụng

10


ngôn từ của con người. M.Bakhtin nhìn thấy quyền lực đã ngấm vào ngôn ngữ còn
M.Foucault cho rằng tri thức phải được tồn tại trong ngôn ngữ biểu đạt.
Ở Việt Nam, hai nhà nghiên cứu Trần Đình Sử và Trần Văn Toàn đã dành
nhiều thời gian cho việc dịch, giới thiệu và áp dụng nghiên cứu lí thuyết này vào
nghiên cứu thực tiễn văn học nước nhà. Trần Đình Sử có một số bài viết như:
Bản chất xã hội, thẩm mĩ của diễn ngôn văn học [145], Khái niệm diễn ngôn
trong nghiên cứu văn học hôm nay [146], Bước ngoặt diễn ngôn và sự đổi thay hệ
hình nghiên cứu văn học [148], Khái niệm diễn ngôn [149]. Trong bài viết Bản chất
xã hội thẩm mỹ của ngôn từ văn học, tác giả đã có cái nhìn khá hoàn chỉnh về bản
chất của ngôn từ văn học. Tiếp thu quan điểm về diễn ngôn của M.Bakhtin và
M.Foucault, Trần Đình Sử khẳng định sự chi phối của cơ chế văn hóa, xã hội đối với
việc sử dụng ngôn từ của con người, khẳng định sự vận động của văn học suy cho
cùng là sự vận động của ngôn từ, hình thái ngôn từ này chống lại hình thức ngôn từ
có trước.
Bên cạnh Trần Đình Sử, Trần Văn Toàn cũng là nhà nghiên cứu quan tâm đến
lí thuyết diễn ngôn nói chung và diễn ngôn tính dục nói riêng. Nếu hướng nghiên cứu
của Trần Đình Sử chủ yếu theo định hướng tư tưởng của M.Bakhtin thì Trần Văn
Toàn lại thiên về tư tưởng diễn ngôn của Foucault. Tác giả có một số bài viết liên
quan đến lí thuyết này như: Diễn ngôn về giới tính và thi pháp nhân vật (Trường hợp
của Dũng trong Đoạn Tuyệt của Nhất Linh) [190], Dẫn nhập lí thuyết diễn ngôn của

trung nghiên cứu ba phương diện thẩm quyền diễn ngôn (thẩm quyền sáng tạo, thẩm
quyền của cái được biểu đạt và thẩm quyền tiếp nhập) trong cả hai khu vực (trung
tâm và ngoại biên). Tập trung vào các tác phẩm thuộc giai đoạn 1945 – 1975, luận án
Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã đi vào
nghiên cứu cơ chế kiến tạo diễn ngôn về giới nữ từ hai phương diện là chiến lược
giao tiếp và trật tự diễn ngôn. Bên cạnh việc tập trung làm rõ cơ chế kiến tạo của loại
hình diễn ngôn nữ giới trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa giai đoạn 1945 1975, tác giả luận án còn đi vào liên hệ, so sánh giai đoạn này với giai đoạn văn học
trung đại và đương đại. Trong đó có một tiểu mục so sánh việc đưa yếu tố nhục thể
và vấn đề tính dục vào tác phẩm. Theo người viết, mặc dù cả ba giai đoạn đều xuất
hiện yếu tố nhục dục thế nhưng chúng lại khác nhau về mức độ đặc biệt là mục đích
của nhà văn khi đưa yếu tố này vào tác phẩm: nếu văn học trung đại đề cập đến đời
sống bản năng tính dục của nữ giới theo cách đi vòng, văn học đương đại có xu
hướng nói trực diện thì văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa lại có xu hướng né tránh
miêu tả tình dục của người nữ” [9, tr.104]. Bên cạnh đó, luận án cũng luận giải lí do
tạo nên sự khác biệt này: “Sự khác biệt này giữa các giai đoạn văn học bắt nguồn từ

12


những yếu tố tham gia vào cơ chế kiến tạo diễn ngôn mà chúng tôi đã chỉ ra trong
quá trình phân tích đó là: hình thái ý thức xã hội, trang thái tri thức và cơ chế quyền
lực” [9, tr.104].
Khái niệm diễn ngôn, diễn ngôn văn học, các kiểu diễn ngôn (chấn thương,
lịch sử, văn hóa, thế tục…) đã xuất hiện trên các bài báo, tạp chí và một số công trình
nghiên cứu vừa mang tính giới thiệu lí thuyết vừa mang tính chất áp dụng vào nghiên
cứu các trường hợp cụ thể.
1.1.2. Các nghiên cứu về tính dục và diễn ngôn tính dục trong văn hóa, văn học
Thực tế tại Việt Nam, việc nghiên cứu văn hóa, văn học từ góc độ tính dục đã
từng được tiến hành trước năm 1975 nhưng chủ yếu phát triển ở miền Nam. Tuy
nhiên thời kì này do những biến động về mặt lịch sử cũng như hạn chế về mặt nhận

Việt Nam, các sáng tác ngôn từ dân gian người Việt …).
Trong công trình Văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn văn hóa, Trần Nho
Thìn đã đề cập nhiều đến vấn đề tính dục, thân xác, quan niệm về thân xác...trong
văn học trung đại. Đặc biệt là việc luận giải về cách ứng xử của con người với hai
phạm trù thân - tâm và đi vào phân tích một số tác phẩm, tác giả tiêu biểu như
Truyện Kiều, Truyện kì mạn lục...Qua đó người viết làm rõ quan niệm về con người
trong văn học trung đại:
Nhiều học thuyết triết học, tư tưởng trong quá khứ chỉ quan tâm đến phương
diện vật chất, đến cái ăn cái mặc cho con người mà phủ nhận quyền sống về mặt bản
năng, phủ nhận đời sống nội tâm phong phú của con người đã vô tình nhân danh lí
tưởng nhân đạo mà làm nghèo nàn con người, thậm chí cấm đoán, thủ tiêu phương
diện tự nhiên của con người [173, tr.487].
Trong cuốn chuyên khảo Tự sự của trinh tiết: Nhân vật liệt nữ trong văn học
Việt Nam thế kỉ X – XIX (2016), sau khi chỉ ra một số vấn đề phụ nữ dưới ảnh hưởng
của đạo đức Nho giáo trong lịch sử Trung Quốc và Việt Nam, Phạm Văn Hưng đã đi
vào tìm hiểu hình tượng nhân vật liệt nữ trong văn học trung đại Việt Nam qua ba
giai đoạn: thế kỉ X – XV, thế kỉ XVI – XVIII và thế kỉ XIX. Khi phân tích mô hình
nhân vật này, tác giả đặc biệt chú ý đến hai vấn đề trinh tiết và thủ tiết. Theo người
viết, qua từng thời kì mô hình này có sự biến động ngày càng phức tạp hơn, xuất hiện
cả kiểu nhân vật “phản liệt nữ” hay “liệt nữ nước đôi” tuy nhiên nó vẫn bảo lưu một
khuôn chuẩn. Một là, trinh tiết vẫn là yếu tố được đặt lên hàng đầu: “Họ đủ mạnh mẽ
khi dùng mạng sống để bảo toàn trinh tiết song lại quá yếu đuối trong việc đi ngược
lại một tín điều đạo đức, đúng hơn là họ chưa bao giờ nghĩ đến việc phản biện lại
những tín điều vững chãi đó” [71, tr.220]. Hai là, người liệt nữ chỉ là một tiêu chuẩn

14


để tham chiếu: “Đặt trong mối quan hệ Liệt nữ - Trung thần, người liệt nữ được lấy
làm tiêu chuẩn tham chiếu để đánh giá nam giới, và lí lịch chính trị của chồng họ

XXI tác giả khẳng định tính dục là một trong bốn khuynh hướng của tiểu thuyết Việt
Nam đầu thế kỷ XXI. Người viết khẳng định thêm: “Cùng với sự trở lại của học
thuyết Freud, sự phì đại của dòng văn chương thân xác đầu thế kỉ XXI dẫn đến sự

16


xuất hiện một khuynh hướng tiểu thuyết lấy tính dục làm trung tâm cảm xúc, qua
tính dục để lí giải, cắt nghĩa những vấn đề cuộc sống và con người” [6].
Trong chương 2 nghiên cứu về diễn ngôn thế tục của luận án Tiểu thuyết
đương đại Việt Nam - nhìn từ góc độ diễn ngôn, Nguyễn Thị Hải Phương đã đề cập
đến khát khao dục tính khi phân tích kiểu nhân vật phụ nữ với sự trỗi dậy mạnh mẽ
của đời sống bản năng. Ở báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
Một số khuynh hướng diễn ngôn trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới [134],
Nguyễn Thị Hải Phương cũng đã chỉ ra ba khuynh hướng cơ bản của diễn ngôn văn
học giai đoạn này là: diễn ngôn tính dục, diễn ngôn về đời thường và diễn ngôn về
chiến tranh.
Ngoài ra, một số luận án khác cũng đề cập đến con người bản năng, thái độ và
cách ứng xử với vấn đề tình dục, sự xuất hiện của ngôn ngữ tính dục chẳng hạn như
luận án Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới của Nguyễn Thị Kim
Tiến [187], Ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi của Ma Văn Kháng của Đoàn Tiến
Dũng [36]. Trong Ngôn ngữ nghệ thuật trong văn xuôi của Ma Văn Kháng, bằng
việc đi vào nghiên cứu ngôn ngữ nghệ thuật của Ma Văn Kháng, luận án đã làm rõ
đặc điểm và những đóng góp về mặt ngôn ngữ của nhà văn này đối với nền văn xuôi
Việt Nam đương đại. Trong phần ngôn ngữ trần thuật, tác giả đi vào phân tích một số
kiểu ngôn ngữ dục tính mà nhà văn đưa vào tác phẩm như ngôn ngữ thông tục, ngôn
ngữ cơ thể. Một số bài viết khác cũng có nhắc đến vấn đề tính dục trong tiểu thuyết
đương đại như: Dục vọng trong tiểu thuyết Việt Nam về chiến tranh từ 1986 đến
1996 của Nguyễn Thị Xuân Dung [35], Về dòng tiểu thuyết "thân xác" trong văn học
Việt Nam thập niên đầu TK XXI của Bùi Việt Thắng [164], Chiến tranh, tình yêu,

nhìn nhận số phận, tính cách dân tộc trong cuộc va chạm, tiếp xúc bên ngoài [203].
Cùng suy nghĩ như vậy, nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch cho rằng “tính bản
năng và lòng khoan dung của các nhân vật nữ chứa đựng sức mạnh hóa giải những
mâu thuẫn tưởng như không thể xóa bỏ” [153]. Cũng phân tích tính dục từ góc độ
chính trị, văn hóa, khi bàn về vai trò của tục thờ Mẫu trong bài viết Văn hóa tại Mẫu,
nhà nghiên cứu Phạm Xuân Nguyên khẳng định: “khả năng sinh sản, sự mềm dẻo
uyển chuyển, sự nhẫn nhịn năng lực hóa giải của người phụ nữ Việt Nam” [113].
Nhà văn Văn Chinh bổ sung thêm ý nghĩa của tính dục trong sáng tác của Nguyễn
Xuân Khánh là một ẩn dụ thể hiện sức sống của hồn và văn hóa Việt. Nó vượt lên
trên dục vọng đơn thuần, hàm chứa sức sống và nhân ái, không đơn thuần là sex. Từ
góc độ mĩ học, nhà nghiên cứu Đỗ Ngọc Yên trong bài Có một nền văn hóa Mẫu như
thế đưa ra ý kiến:

18


Tác giả miêu tả tình cảm, dục vọng tự nhiên của con người một cách tài tình.
Ông đã miêu tả những cái bình thường trong đời sống và sinh hoạt của người phụ nữ
Việt Nam, ngay cả những sinh hoạt phòng the, chăn gối hay những cuộc tình vụng
trộm trên quan điểm của cái đẹp nên người đọc không cảm thấy thô tục [213].
Còn Nguyễn Thẩm Văn nhận xét:
Nét tươi trẻ thể hiện trong từng trang viết. Nhất là khi ông viết về sex, có thể
hấp dẫn hơn cả xem sex thật. Đọc thấy sức vóc ông (dĩ nhiên là qua nhân vật) hừng
hực như một gã chăn bò lang thang giữa những cô gái Digan trong đám dân du mục.
Nhưng việc mà ông dụng công tả sex đâu chỉ đơn thuần là câu khách mà còn gửi
gắm nhiều ý tưởng [208].
Trong luận án Nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa qua trường hợp tiểu
thuyết Nguyễn Xuân Khánh, Phùng Phương Nga khẳng định: “Nguyễn Xuân Khánh
không chỉ viết về nhục cảm, viết về tâm linh mà còn tạo nên góc nhìn đối thoại giữa
tâm linh và nhục cảm, là nguồn giao cảm giữa đạo với đời và nguồn nuôi dưỡng tái