ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LƯ THỊ THANH LÊ

HUYỀN THOẠI VỀ NGUỒN GỐC
CỦA CÁC TỘC NGƯỜI Ở VIỆT NAM
TIẾP CẬN TỪ GÓC ĐỘ NHÂN HỌC VĂN HÓA

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2018


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LƯ THỊ THANH LÊ

HUYỀN THOẠI VỀ NGUỒN GỐC
CỦA CÁC TỘC NGƯỜI Ở VIỆT NAM
TIẾP CẬN TỪ GÓC ĐỘ NHÂN HỌC VĂN HÓA

Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 62 22 01 25

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. GS.TS. Lê Chí Quế
2. TS. Hoàng Cầm

thoại nguồn gốc trong nghiên cứu tộc người,…Sự tư vấn cụ thể của thầy trong việc
tổ chức kết cấu luận án, thực hiện điền dã dân tộc học, xử lý dữ liệu, lập luận,… đã
giúp cho luận án của tôi ngày càng đạt được gần hơn với mục đích đặt ra ban đầu.
Những phân tích, sự phản biện của thầy từ góc nhìn của một nhà nhân học văn hóa
cùng với nguồn tư liệu mà thầy cung cấp giúp tôi mở mang thêm được nhiều điều về
chủ đề, phương pháp nghiên cứu. Dù rằng trong khuôn khổ luận án này, tôi còn có
những hạn chế, nhưng tôi hi vọng rằng trong tương lai, tôi sẽ triển khai được thêm
những ý tưởng nghiên cứu, hoàn thiện hơn những kết quả nghiên cứu từ những gợi ý
của thầy. Tôi xin chân thành cảm ơn GS.TS. Lê Chí Quế và TS. Hoàng Cầm đã cùng
giúp đỡ và luôn tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể hoàn thành nghiên cứu có tính
chất liên ngành này.


Cùng với hai thầy hướng dẫn, tôi cũng đã vinh dự nhận được sự hướng dẫn,
góp ý của nhiều thầy cô, nhiều chuyên gia trong lĩnh vực văn học dân gian, dân tộc
học, đặc biệt là các thầy cô đã góp ý cho tôi trong buổi seminar về luận án cấp bộ
môn (GS.TS. Nguyễn Xuân Kính, GS.TS. Vũ Anh Tuấn, PGS.TS. Lâm Bá Nam,
PGS.TS. Phạm Thu Yến, PGS.TS. Nguyễn Thị Huế, PGS.TS. Nguyễn Thị Nguyệt)
và buổi bảo vệ luận án cấp cơ sở (GS.TS. Vũ Anh Tuấn, PGS.TS. Trần Thị An,
PGS.TS. Nguyễn Thị Huế, PGS.TS. Nguyễn Thị Bích Hà, PGS.TS. Nguyễn Văn
Chính, PGS.TS. Nguyễn Thị Nguyệt, TS. Nguyễn Việt Hương). Tôi xin chân thành
cảm ơn các thầy cô, các chuyên gia vì những sự giúp đỡ quý báu mà tôi nhận được.
Tôi xin chân thành cảm ơn Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam đã hỗ trợ cho tôi
trong một công trình sáng tạo liên quan đến luận án. Xin cảm ơn TS. Phạm Thị
Trâm, Giám đốc Nhà xuất bản Đại học Quốc gia cùng các cán bộ của Nhà xuất bản
đã tạo điều kiện cho tôi xuất bản Tuyển tập huyền thoại về nguồn gốc các tộc người
Việt Nam, giúp tôi công bố phần tư liệu huyền thoại nguồn gốc tộc người liên quan
đến luận án này.
Tôi cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đối với Ban Giám hiệu Trường
ĐH KHXH&NV, các cán bộ Phòng Đào tạo và các phòng ban của Trường ĐH

tháng

Tác giả luận án

Lư Thị Thanh Lê

năm 2018


MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC BẢNG .......................................................................................... 5
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ .................................................................................... 5
MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 6
1. Lí do chọn đề tài ....................................................................................................... 6
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................ 8
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................ 8
4. Phương pháp nghiên cứu .......................................................................................... 9
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ................................................................ 14
6. Cấu trúc của luận án ................................................................................................ 15
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI ........................ 16
1.1. Cơ sở lý luận ........................................................................................................ 16
1.1.1. Huyền thoại và huyền thoại về nguồn gốc tộc người ....................................... 16
1.1.2. Tộc người và các tộc người ở Việt Nam ........................................................... 25
1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài ........ 35
1.2.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài .................................................................. 35
1.2.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước .................................................................. 38
Tiểu kết ....................................................................................................................... 45
CHƯƠNG 2. HUYỀN THOẠI VỀ NGUỒN GỐC TRONG KHO TÀNG TỰ SỰ
DÂN GIAN CỦA CÁC TỘC NGƯỜI Ở VIỆT NAM ........................................... 46
2.1. Khái quát về kho tàng tự sự dân gian về nguồn gốc của các tộc người ở Việt Nam ..... 46

3.3.1. Tục lệ kể chuyện .............................................................................................. 107
3.3.2. Tục lệ chữa bệnh ............................................................................................. 108
3.3.3. Tục kiêng ......................................................................................................... 110
3.3.4. Phong tục về trang phục, hoa văn, vật dụng .................................................. 111
Tiểu kết ..................................................................................................................... 113
CHƯƠNG 4. ĐỘNG THÁI CỦA CÁC HUYỀN THOẠI VỀ NGUỒN GỐC
CỦA CÁC TỘC NGƯỜI Ở VIỆT NAM TRONG XÃ HỘI ĐƯƠNG ĐẠI ...... 114
4.1. Động thái của huyền thoại về nguồn gốc của người Kinh trong xã hội Việt Nam
đương đại .................................................................................................................. 114
4.1.1. Sự vận động của các tự sự dân gian về nguồn gốc của người Kinh............... 114
4.1.2. Sự vận động của các thực hành văn hóa liên quan đến nguồn gốc của người
Kinh ........................................................................................................................... 127
4.2. Động thái của huyền thoại về nguồn gốc các tộc người thiểu số trong xã hội Việt
Nam đương đại.......................................................................................................... 132
2


4.2.1. Sự vận động của các tự sự dân gian về nguồn gốc của tộc người thiểu số .... 133
4.2.2. Sự vận động của các thực hành văn hóa liên quan đến huyền thoại nguồn gốc
của người thiểu số ..................................................................................................... 142
4.3. Một số nhận định, kiến giải về sự tích hợp, tiếp biến huyền thoại nguồn gốc của
các tộc người ở Việt Nam hiện nay .......................................................................... 149
Tiểu kết ..................................................................................................................... 153
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 154
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN ................................................................................................................ 158
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 159

3


Hình 2.3. Phả hệ họ Hồng Bàng (theo cách giải thích thứ hai) .................................. 51
Hình 2.4. Sơ đồ phân tầng các nhóm motif, tiểu nhóm motif và motif về tổ tiên tộc
người trong kho tàng tự sự dân gian về nguồn gốc của các tộc người ở Việt Nam ... 57
Hình 2.5. Biểu đồ tương quan giữa các nhóm motif tổ tiên và các nhóm ngôn ngữ .. 58
Hình 2.6. Biểu đồ tỉ lệ các quan niệm về đất tổ của loài người, tộc người trong các tự
sự dân gian về nguồn gốc của Việt Nam .................................................................... 73
Hình 2.7. Biểu đồ thể hiện quan niệm về đất tổ trong các tự sự dân gian về nguồn gốc
của các tộc người thuộc các nhóm ngôn ngữ khác nhau ở Việt Nam ......................... 74
Hình 2.8. Quá trình di cư của người Thái theo truyện “Quam tô mương” (theo cách
giải thích của Nguyễn Văn Hòa) ................................................................................. 82
Hình 4.1. Sơ đồ quá trình tiếp thu và trao truyền huyền thoại nguồn gốc quốc gia –
dân tộc của một số người thiểu số ở Việt Nam ......................................................... 127

5


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Việt Nam là một quốc gia đa tộc người với tộc người đa số là người Kinh và
53 tộc người thiểu số khác. Sự đa dạng về thành phần tộc người này cũng gắn liền
với sự phức tạp về nguồn gốc của dân tộc Việt Nam, bởi để hiểu được nguồn gốc của
người Việt Nam, không thể không tìm hiểu nguồn gốc của các tộc người cấu thành
cũng như mối liên hệ giữa các tộc người từng sinh sống trên đất Việt Nam trong lịch sử.
Việc hiểu biết về nguồn gốc dân tộc Việt Nam không chỉ là nhu cầu của giới khoa học
mà còn là mối quan tâm của đông đảo người dân.
Mặc dù “việc hiểu biết về quá khứ đặc biệt quan trọng đối với con người thời
hiện tại” [Nam C. Kim, 2015, tr. 4], các nhà khoa học Việt Nam ở trong và ngoài
nước vẫn luôn gặp những thách thức khi tìm hiểu về nguồn gốc của người Việt Nam.
Chẳng hạn, nhà nghiên cứu Hà Văn Thùy bày tỏ tâm tư: “Cho đến tận hôm nay,
chúng ta vẫn chưa trả lời được hai câu hỏi cơ bản: người Việt Nam là ai, từ đâu

thống nhất đa dân tộc. Cũng như các tác phẩm, các hiện tượng văn học dân gian
khác, các huyền thoại nguồn gốc của các tộc người cũng không tồn tại một cách biệt
lập, tĩnh tại, mà luôn có sự biến đổi trong quá trình người dân của các tộc người
tương tác với nhau, như đúng nhận định của nhà nghiên cứu Lê Chí Quế: “Mỗi dân
tộc thiểu số, bên cạnh việc tạo cho mình một truyền thống văn học dân gian mang
bản sắc riêng, còn tham gia vào quá trình giao lưu văn hóa nữa. Sự giao lưu này
thường diễn ra trong các mối quan hệ sau đây: giữa một dân tộc thiểu số với dân tộc
chủ thể; giữa các dân tộc vốn cùng một nguồn gốc; giữa các dân tộc trên cùng một
địa bàn cư trú” [Lê Chí Quế, 2001, tr. 220].
Huyền thoại về nguồn gốc của các tộc người ở Việt Nam, dù được ra đời từ
thời xa xưa hay được sáng tạo trong khoảng thời gian gần đây, dù phải trải qua
những thử thách của thời gian, qua những cuộc biến thiên, quá trình thiên di của các
tộc người, vẫn luôn có sức sống mãnh liệt. Các huyền thoại này vẫn tồn tại trong kho
tàng tự sự dân gian, trong những tín ngưỡng, nghi lễ, các hoạt động sinh hoạt của các
cộng đồng tộc người. Chúng giúp lưu truyền những hiểu biết, quan niệm về cội
nguồn, tổ tiên của mỗi tộc người từ thế hệ này sang thế hệ khác, và góp phần định
hình sợi dây liên hệ giữa những người đồng tộc, giữa các tộc người trong cùng khu
vực sinh sống, các tộc người sinh sống trong cùng quốc gia và thậm chí xuyên quốc
gia. Các huyền thoại về nguồn gốc được xem là có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo
ra và duy trì ý niệm về nguồn gốc chung (shared descent) của các thành viên của các
cộng đồng tộc người, cộng đồng quốc gia – dân tộc, từ đó tạo nên một cộng đồng
tưởng tượng (imagined community) của những người có chung nguồn gốc (dù thực
hay tưởng tượng). Việc hiểu về huyền thoại nguồn gốc tộc người có vai trò quan
trọng trong việc tiếp cận vấn đề tộc người, các quan hệ tộc người ở Việt Nam. Chính
vì vậy, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu về các huyền thoại về nguồn gốc của các tộc
người ở Việt Nam để có thể từ các dữ liệu văn học, văn hóa dân gian mà tìm hiểu về
cộng đồng tộc người, cộng đồng quốc gia – dân tộc ở Việt Nam. .
7



truyện thơ,…) mà còn bao gồm cả các dạng thức kể, các hình thức biểu đạt huyền
thoại nguồn gốc trong các thực hành văn hóa của các cộng đồng tộc người và cộng
đồng quốc gia hiện nay (các nghi lễ, tín ngưỡng, tục lệ, lễ hội, hoạt động giáo dục
quốc dân,…).
8


4. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện luận án này, người nghiên cứu sử dụng hướng tiếp cận liên
ngành, sử dụng kết hợp các lý thuyết, phương pháp nghiên cứu của ngành nhân học
văn hóa và khoa nghiên cứu văn học dân gian. Ngoài ra, luận án cũng sử dụng kết
hợp phương pháp nghiên cứu của một số ngành khoa học liên quan khác, như thống
kê toán học. Cụ thể như sau:
4.1. Các phương pháp nghiên cứu của ngành văn học dân gian
Văn học dân gian (folk literature)1 là ngành nghiên cứu về các tác phẩm ngôn
từ được lưu truyền theo phương thức truyền miệng. Trên thế giới, ngành nghiên cứu
văn học dân gian thường ít khi tồn tại với tư cách một khoa học độc lập mà thường
được đặt trong ngành nghiên cứu folklore (văn hóa dân gian), văn học, nhân học,…
Ngành văn học dân gian có các trường phái nghiên cứu như loại hình học, thi pháp
học, chức năng luận,… với các lý thuyết và phương pháp nghiên cứu cụ thể khác
nhau. Phương pháp nghiên cứu của ngành văn học dân gian mà luận án này sử dụng
chủ yếu là phương pháp nghiên cứu loại hình học, sử dụng hệ thống type và motif
AT của các nhà nghiên cứu Antti Aarne và Stith Thompson,… Phương pháp này có
nhiều ưu thế trong việc phân loại, so sánh các văn bản, các dị bản truyện kể đã được
sưu tầm, nhằm tìm hiểu sự tương đồng giữa các câu chuyện, sự lưu truyền của cùng
một câu chuyện trong các cộng đồng, xã hội khác nhau. Phương pháp nghiên cứu
loại hình học văn học dân gian bao gồm việc phân tích các tự sự dân gian theo các
type và motif - những thành tố căn bản của truyện kể2, và đối chiếu các type, motif
truyện theo bảng tra motif hoặc bảng tra type mang tính toàn cầu hoặc khu vực.
Trường phái loại hình học văn học dân gian quan niệm:

tôi đã tập hợp 185 văn bản huyền thoại nguồn gốc đã được công bố trong các tài liệu
nghiên cứu văn học dân gian, dân tộc học, nhân học,…, phân tầng các motif trong
các tiểu nhóm motif, nhóm motif, và phân loại các bản truyện kể này một cách tương
ứng. Việc thống kê được thực hiện với phần mềm Microsoft Excel và việc phân tích
mô tả, trực quan hóa bằng các biểu đồ được thực hiện với sự hỗ trợ của phần mềm
SPSS Statistics 22.
Bên cạnh những thế mạnh về việc phân tích các tác phẩm văn học dân gian từ
góc độ văn bản, khoa nghiên cứu văn học dân gian trong thời gian gần đây đã thể
hiện một số hạn chế nhất định trong việc tìm hiểu những vấn đề nằm ngoài văn bản
tác phẩm, tìm hiểu đời sống của các tác phẩm văn học dân gian trong xã hội đương
đại. Do đó, việc tăng cường các lý thuyết nghiên cứu của các ngành khác, trong đó
có ngành nhân học văn hóa là hết sức cần thiết, để có thể tìm ra giá trị nhiều mặt của
tác phẩm văn học dân gian, và luận án này lựa chọn tiếp cận các huyền thoại nguồn
gốc tộc người ở Việt Nam dưới góc độ nhân học văn hóa.
4.2. Các phương pháp nghiên cứu của ngành nhân học văn hóa
Nhân học văn hóa (cultural anthropology) là khoa học nghiên cứu về xã hội
và văn hóa của con người. Nó mô tả, phân tích, diễn giải và giải thích những sự
tương đồng và khác biệt về văn hóa. Nhân học văn hóa quan tâm đến nguồn gốc, sự
đa dạng của các nền văn hóa [Conrad Philip Kottak, 2009, tr. 4-5]. Nó “nghiên cứu
văn hóa một cách tổng thể, sử dụng phương pháp, khái niệm và dữ kiện khảo cổ học,
dân tộc học, folklore và ngôn ngữ để mô tả và phân tích những tộc người khác nhau
trên thế giới” [Paul Mercier, 2007]. Trong luận án này, để tiếp cận đối tượng nghiên
cứu là các huyền thoại nguồn gốc của các tộc người ở Việt Nam dưới góc độ nhân
10


học văn hóa, chúng tôi huy động từ ngành nhân học văn hóa các yếu tố sau: 1. Các
dữ liệu, tài liệu; 2. Các khái niệm và lý thuyết; 3. Các phương pháp nghiên cứu. Về
các dữ liệu, tài liệu, chúng tôi khai thác các tài liệu thứ cấp trong các công trình
nghiên cứu thuộc các lĩnh vực liên quan đến văn học dân gian như nhân học dân tộc

11


phương: Điện Biên, Sơn La, Bắc Kạn, Hòa Bình, Nghệ An, Quảng Bình, Đà Nẵng,
Đắk Nông (các đợt điền dã từ năm 2015 đến 2017)1.
Trong việc điền dã dân tộc học, tác giả luận án chủ yếu khai thác thông tin với
hai phương pháp chính là quan sát tham dự (participant observation) và phỏng vấn
(interview). Chúng tôi thực hiện quan sát tham dự để tham gia vào đời sống, vào các
sự kiện sinh hoạt và văn hóa của người dân các tộc người, quan sát phong tục, hành
vi, thái độ, thu thập các thông tin về các thực hành văn hóa liên quan đến huyền thoại
nguồn gốc của họ. Phương pháp phỏng vấn được sử dụng (bao gồm phỏng vấn cá
nhân và phỏng vấn nhóm, được tiến hành với những người dân thường, trí thức tộc
người, các già làng, trưởng bản, những người thực hành tôn giáo, tín ngưỡng, các
nghệ nhân của tộc người) nhằm thu thập các thông tin, ý kiến từ các cá nhân và các
nhóm người về huyền thoại nguồn gốc.
Phương pháp nghiên cứu quan sát tham dự (participant observation) được tác
giả luận án lựa chọn khi nghiên cứu một số sự kiện đặc biệt của người Kinh và các
tộc người thiểu số, như: Ngày hội khơi nguồn bản sắc (ngày 15-16/9/2015 tại Đắk
Nông), Chương trình “Tôi tin tôi có thể - Bản hoà ca đa sắc” được đồng tổ chức bởi
Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE), Tổ chức Oxfam tại Việt
Nam và Trung tâm Nâng cao Năng lực Cộng đồng (CECEM) (ngày 16/10/2015 tại
Hà Nội); Lễ hội Đền Hùng (ngày 15-16/4/2016 tại Phú Thọ); Hội Rằm tháng Ba
Minh Hóa (Quảng Bình, 20-21/4/2016); các dịp sự kiện lớn tại Làng Văn hóa Du lịch
các dân tộc Việt Nam như đợt sự kiện “Tháng Ba mùa ong đi lấy mật” ngày
27/3/2016, Ngày Văn hóa các dân tộc Việt Nam (19-20/4/2017), Tuần đại đoàn kết –
Di sản văn hóa Việt Nam năm 2017 và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (1823/11/2017); Liên hoan hát dân ca của người Thổ ở xã Đột Tân, huyện Quỳ Hợp (1617/5/2016 tại Nghệ An); Ngày hội văn hóa các dân tộc huyện Mộc Châu (ngày 12/9/2016 tại Sơn La). Các sự kiện đặc biệt này được xem là những bối cảnh phù hợp để
người Kinh và người dân thiểu số bày tỏ niềm tự hào về truyền thống của tộc người
mình và thể hiện ý thức tự giác tộc người, ý thức về nguồn cội một cách rõ nét nhất.
Ngoài ra, chúng tôi cũng thực hiện quan sát tham dự và phỏng vấn người dân
các tộc người thiểu số tại các địa phương vào các dịp thông thường, không vào các

NVIVO 12 để phân tích định tính. Để tuân thủ nguyên tắc ẩn danh trong nghiên cứu
định tính, trong luận án này, chúng tôi viết tắt tên riêng của người cung cấp thông tin,
và có ghi chú mã phỏng vấn tương ứng với hồ sơ mã hóa của chúng tôi.
Về kỹ thuật phân tích định tính và phân tích định lượng, trong luận án này, dữ
liệu các văn bản huyền thoại được phân tích định tính, phân loại theo các chủ đề (các
vị tổ tiên, quê gốc, quá trình di cư, quá trình phân ngành,…), sau đó phân tích định
lượng với phần mềm Microsoft Excel và SPSS. Các dữ liệu phỏng vấn được xử lý
theo phương pháp nghiên cứu hỗn hợp (mix method), với sự kết hợp của kỹ thuật

1

Chẳng hạn, để tìm hiểu xem thực sự một người dân có biết huyền thoại nguồn gốc của tộc người mình không,
những câu hỏi như “Ông/bà/anh/chị có biết huyền thoại nguồn gốc của tộc người mình không” thường không
đem lại câu trả lời thực sự ngay từ đầu. Với câu hỏi này, nhiều người nói là “Không biết”, nhưng với sự bổ
sung của các câu hỏi mang tính gợi mở của tác giả luận án, chẳng hạn: “Ông/bà có biết câu chuyện về khi trên
trái đất chưa có ai sinh ra…?”, “Ông/bà có biết câu chuyện về quả bầu sinh ra những người con…?” thì người
được phỏng vấn lại nhớ các câu chuyện và chia sẻ nhiều thông tin hữu ích liên quan.
2
Vì nhiều lí do khác nhau, một số người dân chỉ trả lời một hoặc vài câu hỏi, sau đó họ không trả lời tiếp hoặc
giới thiệu sang người khác vì cho rằng người kia biết rõ hơn về vấn đề.

13


phân tích định tính (quantitative analysis) và kỹ thuật phân tích định lượng
(qualitative analysis). Một phần dữ liệu được mã hóa (coding) theo các chủ đề
(theme) và phân tích định tính với phần mềm NVIVO 11, một phần dữ liệu phỏng
vấn được phân loại sử dụng Microsoft Excel và phân tích thống kê với phần mềm
SPSS Statistics 22.
Bên cạnh việc thu thập các dữ liệu sơ cấp, tác giả luận án cũng tiếp cận nguồn


cách tiếp cận của văn học dân gian với nhân học văn hóa, kết nối giữa các văn bản
huyền thoại về nguồn gốc tộc người với các thực hành văn hóa, luận án này sẽ đóng
góp những cứ liệu tạo nên một góc nhìn về quan hệ tộc người – quốc gia ở Việt Nam
thông qua sự biểu đạt các huyền thoại về nguồn gốc trong các tự sự dân gian và trong
các thực hành văn hóa.
Luận án này có ý nghĩa thực tiễn, góp phần cung cấp thông tin tham khảo cho
các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách dân tộc, chính sách giáo dục, chính
sách văn hóa trong việc khai thác, sử dụng huyền thoại về nguồn gốc của các tộc
người (đặc biệt là các tộc người thiểu số) cho phù hợp với bối cảnh của quốc gia đa
dân tộc, nhằm đảm bảo sự đoàn kết, ổn định chính trị, xã hội và khuyến khích sự
phát triển văn hóa của các tộc người ở Việt Nam.
6. Cấu trúc của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận
án gồm có 4 chương:
Chương 1. Cơ sở lý luận và tổng quan về đề tài.
Chương 2. Huyền thoại về nguồn gốc trong kho tàng tự sự dân gian của các
tộc người ở Việt Nam.
Chương 3. Huyền thoại về nguồn gốc trong các thực hành văn hóa của các tộc
người ở Việt Nam.
Chương 4. Động thái của các huyền thoại về nguồn gốc của các tộc người
Việt Nam trong xã hội đương đại.

15


CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI
Trong chương đầu tiên của luận án, chúng tôi trình bày các vấn đề lý luận
mang tính then chốt của luận án, bao gồm lý thuyết về huyền thoại, huyền thoại về nguồn
gốc tộc người, lý luận về tộc người và các tộc người ở Việt Nam. Chương này cũng tóm



đồng, được họ tin là thật, thể hiện quan niệm, cách giải thích của họ về các hiện
tượng trong đời sống tự nhiên hoặc xã hội.
Ở Việt Nam, để biểu đạt thuật ngữ myth, các nhà nghiên cứu thường dùng hai
thuật ngữ: huyền thoại và thần thoại. Nhiều công trình nghiên cứu ở Việt Nam xem
thần thoại là một thể loại văn học dân gian ra đời từ thời kỳ xa xưa nhất trong lịch sử
nhân loại, phản ánh quan niệm của con người thời cổ về nguồn gốc của thế giới và
đời sống con người [Nguyễn Đổng Chi, 1956; Đỗ Đức Hiểu, 1984, tr. 356; Đinh Gia
Khánh, 1972-2003; Hoàng Phê, 2003, tr. 925; Lê Bá Hán, 2013, tr. 298-299,…]. Một
số nghiên cứu khác đã bàn về hai khái niệm huyền thoại và thần thoại, phân biệt
chúng với nhau. Nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ trong giáo trình Văn học dân gian
Việt Nam của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà
Nội, trong khi chia sẻ với các nhà nghiên cứu ở trên trong việc định nghĩa thần thoại
thì cũng đã nhấn mạnh rằng về sau, thần thoại “không còn là một thể loại nữa”;
“người ta cũng gọi thần thoại là huyền thoại”, và có “các tác phẩm nghệ thuật sử
dụng một số yếu tố thi pháp thần thoại như những thủ pháp nghệ thuật” [Lê Chí Quế,
2004, tr. 25-26]. Nhà nghiên cứu Vũ Anh Tuấn cho rằng nếu như thần thoại là thể
loại văn học dân gian ra đời từ buổi bình minh của lịch sử loài người thì huyền thoại
đã kế thừa, phát triển thủ pháp của thần thoại, “hoàn thiện thành một phương pháp
sáng tạo nghệ thuật ở nhiều loại hình khác nhau cho đến tận ngày hôm nay" [Vũ Anh
Tuấn, 2012, tr. 44-45]. Cùng quan điểm này, nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Bích Hà
cũng cho rằng thần thoại ra đời từ buổi bình minh của lịch sử nhân loại và kết thúc sứ
mệnh của nó khi nhận thức về thế giới của con người đã phát triển, còn huyền thoại
"chính là thần thoại buổi đầu, được tiếp tục phát triển lên và tồn tại đến tận thời hiện
đại" [Nguyễn Bích Hà, 2012, tr. 21].
Một số học giả cũng mở rộng nghĩa của huyền thoại, xem nó không chỉ bao
gồm thể loại thần thoại mà còn bao gồm các thực hành văn hóa thể hiện niềm tin nào
đó của một cộng đồng trong đời sống đương đại. Trong công trình 150 thuật ngữ văn
học, Lại Nguyên Ân nhận định: “Mặc dù thần thoại tồn tại như những truyện kể về

của nhân dân và các hình thái ý thức xã hội khác như triết học, khoa học, đặc biệt là
tôn giáo và văn học nghệ thuật” (Khoa Ngữ văn và Báo chí, 2007, tr. 121-172). Một
huyền thoại có thể đi từ thần thoại vào truyền thuyết, vào truyện cổ tích, truyện thơ,
hoặc cũng có thể được sáng tác ngay từ đầu trong dạng thức một truyện cổ tích, một
truyền thuyết hay một truyện kể dân gian nói chung, và có thể đi vào các sáng tác
văn chương, nghệ thuật thời đương đại. Một hiện tượng văn học dân gian (chẳng hạn
như tác phẩm mo Mường Đẻ đất, đẻ nước) có thể được xem là thần thoại, hay sử thi,
tùy theo quan điểm của người phân loại. Tuy nhiên, với quan niệm huyền thoại tồn
tại trong nhiều thể loại văn học dân gian và trong các dạng thức thực hành văn hóa
khác nhau, chúng tôi cho rằng, dù các nhà nghiên cứu phân loại nó là thần thoại hay
sử thi thì nó vẫn hoàn toàn phù hợp được xem xét với tư cách là một huyền thoại.
Những mẫu gốc (archetype), motif, biểu tượng (symbol) của huyền thoại thường được

18


khai thác, huy động, tái tạo trong các thể loại khác nhau của văn học, nghệ thuật trong
suốt quá trình lịch sử của một cộng đồng.
Dựa trên những nghiên cứu tổng quan về huyền thoại ở trong và ngoài nước,
trong luận án này, chúng tôi chọn dùng chữ huyền thoại (chứ không phải thần thoại)
để chỉ những tự sự thể hiện những niềm tin, sự hình dung, sự giải thích của một cộng
đồng về một sự vật, sự việc, hiện tượng. Thuật ngữ “huyền thoại” không loại trừ hay
phủ định thuật ngữ “thần thoại” mà giúp mở rộng biên độ của nghiên cứu, tạo điều
kiện cho tác giả luận án tiếp cận thêm những tài liệu về những dạng thức diễn tiến,
tái tạo của thần thoại trong đời sống đương đại. Huyền thoại không chỉ bao gồm thể
loại thần thoại, mà còn bao gồm nhiều thể loại tự sự dân gian khác, như sử thi, truyền
thuyết, truyện cổ tích, truyện thơ,… Quan niệm về huyền thoại với sự xóa nhòa ranh
giới giữa các thể loại là cơ sở để chúng tôi tiến hành tìm hiểu sự tồn tại của huyền
thoại trong các thể loại khác nhau của kho tàng tự sự dân gian và xem xét sự tồn tại,
biểu hiện của chúng trong các thực hành văn hóa (cultural practices) của các tộc