ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THANH HUYỀN

TỪ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ĐẾN
TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN
(TRƢỜNG HỢP TÔ HOÀI VÀ PHẠM HỔ)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Nguyễn Thanh Huyền

TỪ TRUYỆN CỔ TÍCH DÂN GIAN ĐẾN
TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN
(TRƢỜNG HỢP TÔ HOÀI VÀ PHẠM HỔ)

Chuyên ngành: Văn học dân gian
Mã số: 62 22 01 25

LUẬN ÁN TIẾN SĨ: NGÀNH VĂN HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
GS.TS. Lê Chí Quế
PGS.TS. Lã Thị Bắc Lý



MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ............................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài .............................................................................................. 1
2. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu................................................................... 3
3. Phƣơng pháp nghiên cứu................................................................................. 4
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .................................................................. 4
5. Đóng góp của luận án....................................................................................... 5
6. Cấu trúc luận án ............................................................................................... 6
CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU .............................. 7
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu .............................................................. 7
1.1.1. Các công trình nghiên cứu về ảnh hƣởng của truyện cổ tích dân gian
đến truyện cổ tích của nhà văn trên thế giới .................................................... 7
1.1.2. Các công trình nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của truyện cổ tích dân
gian đối với văn học viết tại Việt Nam ............................................................ 9
1.1.3. Các công trình nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của truyện cổ tích dân
gian đối với các nhà văn Tô Hoài và Phạm Hổ .............................................14
1.2. Một số vấn đề lý luận ...............................................................................17
1.2.1. Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết ...........................17
1.2.2. Truyện cổ tích dân gian .......................................................................17
1.2.3. Truyện cổ tích của nhà văn .................................................................18
1.2.4. Cơ sở hình thành truyện cổ tích của nhà văn ......................................20
1.3. Con đƣờng tiếp cận cổ tích dân gian của cổ tích nhà văn ...................26
1.3.1. Giả cổ tích, giả huyền thoại .................................................................27
1.3.2. Truyện cổ viết lại .................................................................................28
1.3.3. Truyện lồng truyện ..............................................................................32
1.4. Quá trình phát triển truyện cổ tích của nhà văn ..................................33
Tiểu kết ................................................................................................................41
CHƢƠNG 2. TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA NHÀ VĂN TÔ HOÀI ...................42

văn Phạm Hổ trên phƣơng diện nội dung ..................................................122


4.1.1. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về con ngƣời.........122
4.1.2. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về xã hội ...............124
4.1.3. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về loài vật .............127
4.1.4. Những nét tƣơng đồng và khác biệt ở cảm quan về thiên nhiên .......129
4.2. So sánh truyện cổ tích của nhà văn Tô Hoài và truyện cổ tích nhà văn
Phạm Hổ trên phƣơng diện nghệ thuật ......................................................132
4.2.1. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về nhân vật ...............................132
4.2.2. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về yếu tố kỳ ảo .........................135
4.2.3. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về không gian, thời gian ..........137
4.2.4. Những nét tƣơng đồng và khác biệt về cốt truyện ............................141
Tiểu kết ..............................................................................................................147
KẾT LUẬN .......................................................................................................148
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...............................................................................152
PHỤ LỤC ......................................................................................................... 163


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
STT

Chữ viết tắt

Viết đầy đủ

1

Nxb


Trang

7

TP HCM

Thành phố Hồ Chí Minh


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1.VHDG chính là nền tảng, là nguồn cảm hứng dồi dào, tiếp thêm chất
liệu sáng tạo cho văn học viết. Nhận định, đánh giá về vai trò, vị trí của VHDG
trong nền văn học dân tộc, nhà nghiên cứu Đinh Gia Khánh đã viết: “Văn học
dân gian cổ truyền có giá trị lớn không phải chỉ vì nội dung thƣờng rất phong
phú, vì hình thức có khi rất mĩ lệ, mà còn vì ảnh hƣởng to lớn của nó đối với văn
học thành văn, tức văn học viết của trí thức dân tộc” [70;527]. Nhiều nhà văn đã
tận dụng chất liệu dân gian, đặc biệt là TCT, để xây dựng cốt truyện, tình tiết
hoặc nhân vật trong các tác phẩm của mình. Nhờ vậy, các sáng tác hiện đại đƣợc
khoác chiếc áo mang màu sắc CTDG, vừa mới lạ, vừa quen thuộc, tạo nên sự
hấp dẫn riêng cho thể loại TCTcủa nhà văn. Có thể nói, TCTDG có sức sống rất
mãnh liệt vì nó là phần hợp nhất trong văn hóa truyền thống, đƣợc bảo lƣu, giữ
gìn, tạo thành bản sắc riêng của mỗi dân tộc. “Cổ tích mang diện mạo và tâm
hồn ngƣời. Mọi mặt gốc gác, nề nếp và truyền thống đều in bóng tuyệt vời trong
cổ tích. Nghe cổ tích, ngẫm cổ tích, thấy đƣợc và cắt nghĩa đƣợc tất cả cơn cớ ta
tồn tại, ta sinh sôi. Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vật hoang đƣờng đến đâu đều
thấm đƣợm ý nghĩa đời ngƣời, con ngƣời trong niềm than thở hay ngàn vạn ƣớc
mong đều vẫn nảy nở từ trong tấm lòng nhân nghĩa và đức tính lam làm cùng với
nụ cƣời thật hóm, thật duyên và phóng khoáng mọi nhẽ” [45;5]. Sang thời kỳ
hiện đại, TCT vẫn tồn tại, phát triển và dấu ấn của TCTcó thể đƣợc tìm thấy

Đảo hoang, Chuyện nỏ thần, Nhà Chử, 101 truyện ngày xưa. Với những tác
phẩm này, Tô Hoài cũng đã mở ra một hƣớng khai thác mới về đề tài lịch sử:
hƣớng khai thác lịch sử gắn với huyền thoại, phong tục và văn hoá.
Vấn đề sáng tác cổ tích mới đƣợc nhiều nhà văn quan tâm, trong đó, Phạm
Hổ là ngƣời đầu tiên đã thể nghiệm sáng tác TCT cho các em. Gần ba mƣơi năm,
ông miệt mài, tâm huyết viết Chuyện hoa, chuyện quả, với tình yêu thiên nhiên,
cây cỏ, tình yêu trẻ thơ. Với vốn văn hoá dân gian giàu có, Phạm Hổ đã phát
triển, khuyến khích bạn đọc tuổi thơ kiếm tìm, khám phá, cắt nghĩa các giá trị
dân gian tƣởng đã ổn định, bất di bất dịch.
1.3. Trong những năm gần đây, nhu cầu nghiên cứu vai trò, ảnh hƣởng
của VHDG ngày càng đƣợc mở rộng và nâng cao với mục tiêu bảo tồn, phát huy
bản sắc dân tộc. Đặc biệt là sự xuất hiện ngày càng nhiều những công trình

2


nghiên cứu đề cập đến sự ảnh hƣởng của TCT đối với các nhà văn hiện đại, các
nghiên cứu nghiêm túc đòi hỏi so sánh sự giống và khác nhau giữa truyện dân
gian và TCTcủa nhà văn. Đó là sự phân biệt để bảo tồn bản chất xã hội – lịch sử
duy nhất của các thể loại, đồng thời “chăm sóc” để nó tiếp tục “đâm chồi nảy
lộc”.
Nhìn lại một số công trình, chúng tôi thấy các nhà nghiên cứu đã chú
trọng tìm hiểu TCT trên góc độ thi pháp và mối quan hệ VHDG với văn học viết.
Các công trình bƣớc đầu nhìn nhận đƣợc sự ảnh hƣởng sâu đậm của TCTDG đối
với văn học viết trên các mặt nhƣ nhân vật, cốt truyện. Tuy nhiên, chƣa có
nghiên cứu nào đi sâu vào khảo sát những ảnh hƣởng từ TCTDG đến TCT của
nhà văn qua những trƣờng hợp cụ thể.
Trên cơ sở tham khảo các công trình nghiên cứu đã công bố, chúng tôi
lựa chọn đề tài Từ truyện cổ tích dân gian đến truyện cổ tích của nhà văn
(trường hợp Tô Hoài và Phạm Hổ) với mục đích chỉ ra sức sống mãnh liệt của

thể một số đặc điểm về nội dung và nghệ thuật trong truyện của Tô Hoài và
Phạm Hổ.
Tuy nhiên, phân tích có đi liền với tổng hợp để các kết luận đƣa ra không
mang tính ngẫu nhiên mà sự đánh giá mang tính khái quát, thuyết phục hơn.
3.3. Phương pháp so sánh
Chúng tôi so sánh truyện của Tô Hoài và Phạm Hổ với các tác phẩm của
thể loại TCTDG để thấy đƣợc hiện tƣợng mô phỏng phát triển cốt truyện, những
cách tân nghệ thuật của các nhà văn hiện đại khi sử dụng chất liệu từ TCTDG.
Đồng thời, luận án cũng so sánh những nét tƣơng đồng và khác biệt giữa cổ tích
của hai nhà văn Tô Hoài và Phạm Hổ.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Luận án chỉ ra những sáng tạo của Tô Hoài và Phạm Hổ trong thể loại truyện cổ
tích viết lại ở cả hai phƣơng diện nội dung và nghệ thuật.
Tiếp cận đối tƣợng thể loại, luận án quan tâm tới hai phƣơng diện là lịch
sử và cấu trúc tác phẩm. Trên phƣơng diện lịch sử, luận án có nhiệm vụ trình bày
quá trình, đặc điểm phát triển của thể loại qua các giai đoạn lịch sử văn học.
Trên phƣơng diện cấu trúc, luận án có nhiệm vụ khảo sát các yếu tố hợp thành
nội dung và hình thức thể loại, tác phẩm. Cụ thể, đó là hệ thống đề tài, cảm
hứng, hệ thống hình tƣợng, cốt truyện, ngôn ngữ và giọng điệu… Song để làm

4


đƣợc điều này, ngƣời nghiên cứu trƣớc tiên phải dành thời gian sƣu tầm, thống
kê tác phẩm nhằm đảm bảo cho việc phân tích, khái quát về ảnh hƣởng thể loại
theo những phƣơng diện nghiên cứu đã đƣợc xác định ở trên.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Chúng tôi tiến hành thu thập, đối chiếu, hệ thống hóa các tài liệu nghiên
cứu. Xác lập và phân tích các đặc trƣng cơ bản trên hai phƣơng diện nội dung và

bao gồm 4 chƣơng:
Chƣơng 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
Chƣơng 2. Truyện cổ tích của nhà văn Tô Hoài
Chƣơng 3. Truyện cổ tích của nhà văn Phạm Hổ
Chƣơng 4. So sánh truyện cổ tích của nhà văn Tô Hoài và truyện cổ tích
của nhà văn Phạm Hổ.

6


CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1. Các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của truyện cổ tích dân
gian đến truyện cổ tích của nhà văn trên thế giới
“Ảnh hƣởng to lớn của VHDG đối với thành tựu của những tác giả lớn
xƣa nay chẳng phải chỉ là một hiện tƣợng đặc biệt Việt Nam… Trong kịch, văn
thơ cổ Hy–La, trong những tác phẩm lớn từ thời kỳ Phục hƣng trở đi, có nhiều
điển hình đã xây dựng từ những hình tƣợng nhân vật vốn đã quen thuộc trong
VHDG. Đó là trƣờng hợp Prômêtê, Iphigiêni, Orexto, Ơđip, Hămlet, Ôtenlô,
Đôn Kihôtê, Vinhem Ten, Phaoxtơ, Rôlăng… Ở Trung Quốc, trƣớc khi văn nhân
viết truyện Tây du ký, truyện Tam quốc hoặc Thủy hử, thì các nhân vật nhƣ Tôn
Ngộ Không, Trƣ Bát Giới, … Tào Tháo, Khổng Minh, Quan Vũ, Trƣơng Phi, Lã
Bố, Lỗ Trí Thâm, Lý Quỳ, Võ Tòng…vốn đã đƣợc dân gian xây dựng với nhiều
nét phong phú” [70;527].
Có thể kể ra nhiều tác giả có công trình nghiên cứu về VHDG, cổ tích của
nhà văn và mối liên hệ giữa hai thể loại này. Trƣớc hết không thể không nhắc
đến học giả ngƣời Đức Jens Tismar với hai công trình nghiên cứu quan trọng:
Kunstmarchen (Truyện cổ tích) (1977) và Das deutsche Kunstmarchen des
zwanzigsten Jahrhunderts (Truyện cổ tích Đức thế kỉ XX) (1981) bao gồm
những phân tích về TCT của nhà văn một cách có hệ thống. Trong chuyên khảo

gốc và sự phát triển của TCT có cuốn sách Fairy Tales from before Fairy Tales
(Tiền thân của các câu chuyện cổ tích) của tác giả Jan M. Ziolkowski với chƣơng
điển hình nhƣ: Folklore in Medieval Latin poetry (truyện dân gian trong thơ la
tinh thời trung cổ). Bên cạnh đó, chuyên luận Fairy Tale in the Ancient world
(Truyện cổ tíchtrong thế giới cổ đại) của tác giả Graham Anderson khám phá
TCT đã tồn tại nhƣ thế nào trong các hình thức tiểu thuyết lãng mạn xa xƣa trong
chƣơng Fairy Tale into romance (Truyện cổ tích trong câu chuyện lãng mạn).
Đặc biệt là cuốn sách The Oxford Companion to Fairy Tales (Bạn đồng hành với
những câu chuyện cổ tích) của Jack Zipes (in lần đầu năm 2000 và tái bản lần
hai năm 2014). Cuốn sách này tập hợp tất cả những nghiên cứu gần đây nhằm
cung cấp nhiều thông tin nhiều nhất có thể về những sáng tạo của các tác giả có
đóng góp cho sự phát triển của TCT văn học ở châu Âu và Bắc Mỹ, trong đó có

8


các quốc gia nhƣ Pháp, Đức, Anh, Ireland, Ý, Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha và các
nƣớc Baltic. Hầu hết các phần bài viết trong cuốn sách này trình bày về thân thế,
sự nghiệp và phong cách sáng tác của các nhà văn viết TCT trên thế giới;sự hình
thành văn chƣơng của thể loại TCT và sự phát triển của các loại TCT cụ thể.
Điều đáng quý là hiện nay tác giả Jack Zipes vẫn tiếp tục cập nhật, bổ sung các
thông tin, tài liệu liên quan đến TCT của nhà văn để tái bản cuốn sách trong thời
gian tới với nội dung ngày càng đầy đủ, hoàn thiện. Hay A companion to the
Fairy Tale (Một ngƣời bạn đồng hành với truyện cổ tích) của hai tác giả Hilda
Ellis Davidson và Anna Chaudhri với phần nghiên cứu khá toàn diện về các vấn
đề lý luận liên quan đến TCT và tình hình nghiên cứu TCT ở một số nƣớc và khu
vực trên thế giới. Đáng chú ý là một số nội dung bình luận có giá trị tham khảo
liên quan đến các nhà văn viết TCT nổi tiếng thế giới bao gồm anh em nhà
Grimm và Andersen.
Ngoài ra, có một số tác phẩm đáng chú ý khác nhƣ Calvino‟s Journey:

VHDG mà không tìm hiểu tác động qua lại của nó với văn học viết, càng không thể
hiểu đƣợc đầy đủ, sâu sắc bộ phận văn học viết nếu không biết đến ảnh hƣởng của
VHDG.
Ngoài ra, có thể kể tên một số tác giả nhƣĐặng Văn Lung với bài Vai trò
của văn học dân gian trong sự phát triển của văn học dân tộc [79], Hà Công Tài
với bài “Để nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết”
[106], Trần Đức Ngôn với bài Các hình thức tương tác của văn học dân gian và
văn học viết(hội khảo khoa học “Quan hệvăn học dân gian và văn học viết” tại
Khoa Ngữ văn Trƣờng ĐHSP Hà Nội (2009)).
Trong cuốn Vai trò của văn học dân gian trong văn xuôi hiện đại Việt
Nam xuất bản năm 1997 [126], tác giả Võ Quang Trọng đã chỉ ra sự trợ giúp đắc
lực của VHDG đối với việc tạo dựng môi trƣờng hoàn cảnh trong tác phẩm văn
xuôi hiện đại, trong việc xây dựng tính cách nhân vật với những đặc điểm tâm lý
truyền thống, trong việc tiếp nối ngƣời kể truyện dân gian của nhân vật ngƣời kể
chuyện trong văn xuôi hiện đại, trong việc tiếp thu phản ánh nghệ thuật dân gian
và đặc thù là vai trò của sáng tác dân gian.
Trên phạm vi rộng, VHDG bao giờ cũng là cơ sở, nền tảng của toàn bộ
quá trình phát triển văn học viết của một dân tộc. Nghiên cứu ảnh hƣởng của

10


VHDG đến văn học viết không chỉ có ý nghĩa khẳng định sự tồn tại bền vững
của truyền thống văn học dân tộc mà điều quan trọng hơn cả chính là nhằm phát
hiện những khả năng sáng tạo truyền thống ấy, “không có truyền thống lớn,
không thể có cách tân văn học lớn” [46;24]. Có thể nói rằng trong bản chất,
chúng ta đi tìm hiểu những cơ chế và tiềm năng phát triển của văn học viết trên
những mức độ nào đó ở ngay chính truyền thống VHDG. Nghĩa là ở đây, chúng
ta đặt vấn đề nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa truyền thống và quá trình
sáng tạo cái mới trong văn học.

pháp của thể loại trên cơ sở khảo sát từng tác giả cụ thể ở Việt Nam là công việc
lý thú và hấp dẫn”.
Vũ Ngọc Khánh với bài Truyện cổ tích trong phát triển [68;28] đã cho độc
giả cái nhìn khá tổng quát về sự phát triển của TCT từ dân gian đến hiện đại, từ khi
truyền miệng đến khi đƣợc cố định bằng văn bản. Các chất liệu cổ tích đã đƣợc các
nhà văn sử dụng sáng tạo trong các sáng tác: sáng tác theo cốt truyện hoặc theo
phong cách cổ tích (Quả dƣa đỏ, Cách ba nghìn năm…); các tác giả viết theo phong
cách cổ tích nhƣ Tô Hoài, Phạm Hổ; các nhà văn tạo ra một loạt truyện mới bằng
việc sử dụng các mô típ CTDG nhƣng lời văn hiện đại. Tác giả khẳng định rằng
“đây là trƣờng hợp giống nhƣ có những nhà văn lấy đề tài hay nhân vật trong lịch
sử để viết truyện. Lịch sử với họ chỉ là cái đinh cho họ treo những bức tranh mà
thôi, cổ tích ở đây với họ cũng vậy. Có thể có lúc chất cổ tích đậm đà đây đó, song
thực sự là họ đang viết tiểu thuyết”. Tác giả cũng đƣa ra những khái niệm cổ tích
của nhà văn đó là “những loại sáng tác mà lấy đề tài của cổ tích, có dựng chuyện, có
sắp xếp gia công, có thể có cả hƣ cấu nữa, nhƣng không đi xa với TCT cho lắm.
Nhân vật đƣợc cá tính hoá rõ ràng, các biện pháp miêu tả tâm lý, bình luận ngoại đề
đều đƣợc sử dụng cũng còn là cổ tích của nhà văn”.
Lã Thị Bắc Lý trong công trình Truyện viết cho thiếu nhi sau 1975 [83] đã
nhấn mạnh đến việc gia tăng các thể loại mới của văn học thiếu nhi giai đoạn
này, trong đó có thể loại TCT hiện đại. Khi bàn đến thể loại này, tác giả đánh
giá: “vấn đề sáng tác cổ tích mới đƣợc nhiều nhà văn quan tâm hơn, trong đó,
Phạm Hổ là ngƣời đầu tiên đã mạnh dạn thể nghiệm sáng tác truyện sự tích cho
các em”.
Bài viết của Lê Tiến Dũng“Đặc điểm nhân vật truyện cổ tích và việc hiện

12


đại hoá truyện cổ dân gian” đăng trên tạp chí Nghiên cứu văn học, số 3/2004 phát
hiện ra tình trạng một số truyện cổ dân gian đƣợc các nhà văn dựng lên “một cách

1.1.3. Các công trình nghiên cứu về sự ảnh hưởng của truyện cổ tích
dân gian đối với các nhà văn Tô Hoài và Phạm Hổ
1.1.3.1.Với nhà văn Tô Hoài
Trong bài Tiểu thuyết “Đảo hoang” của Tô Hoài (1977), tác giả Phan Cự
Đệ đánh giá cao những giá trị nội dung của tác phẩm: ca ngợi tình yêu quê
hƣơng đất nƣớc, ca ngợi sức mạnh của ý chí và nghị lực con ngƣời trong công
cuộc chinh phục thiên nhiên qua nhân vật tiêu biểu Mai An Tiêm. Tác giả bài
viết phát hiện nhà văn Tô Hoài đã khai thác những đặc điểm của thần thoại,
truyền thuyết, cổ tích trong việc miêu tả thế giới cây cỏ, chim muông, khơi dậy
ƣớc mơ khám phá thiên nhiên ở các em thiếu nhi và khẳng định Đảo hoang
“đánh dấu một bƣớc tiến đáng kể trong nghệ thuật viết tiểu thuyết”, “là một
thành công quan trọng... mở ra những phƣơng hƣớng và kinh nghiệm trong việc
khai thác một cách khoa học và nghiêm túc VHDG để viết thành truyện và tiểu
thuyết cho thiếu nhi...”.
Tác giả Văn Hồng trong “Chuyện nỏ thần, hiện thực và huyền thoại”
(1985) tập trung làm rõ mối quan hệ giữa bút pháp hiện thực và bút pháp huyền
thoại trong các chi tiết miêu tả phong tục tập quán, hội hè, lao động xây thành,
làm nỏ cũng nhƣ trong nghệ thuật xây dựng hai nhân vật điển hình là Cao Lỗ và
vua Thục. Theo Văn Hồng thì “cách nhìn, cách cảm nhận của tác giả mang tính
hiện thực lịch sử, còn cách nhìn, cách cảm nhận của nhân vật... ít nhiều mang
tính huyền thoại”.
Tác giả Hà Minh Đức trong Tuyển tập Tô Hoài, tập 1 (1987) đã nhận xét:
“Đặc điểm đầu tiên dễ thấy qua những sáng tác đầu tay của Tô Hoài là tính dân
tộc rõ nét và đậm sắc thái. Có thể nói rằng tất cả những cái ông viết ra đều thuộc
về phần bản chất và tiêu biểu của đời sống dân tộc. Ông muốn trở về với ngọn
nguồn của những truyền thuyết, thần tích, những câu chuyện cổ để tìm hiểu sự
sống của dân tộc trong thời kỳ xa xƣa và những cảm nghĩ và hình thái tƣ duy,
với những hành động sáng tạo của ngƣời lao động trong quá trình đấu tranh giữ
nƣớc và dựng nƣớc. Tô Hoài với lòng yêu nƣớc sâu sắc truyền thống của dân tộc


Trong hai bài viết về văn xuôi của Phạm Hổ với nhan đềPhạm Hổ - người

15


kểtruyện cổ tích về hoa quả và Phạm Hổ - một lối đi riêng trong truyện cổ viết
lại[65], tác giả Lê Nhật Ký tỏ ra rất tâm đắc với mảng văn xuôi của Phạm Hổ,
nhất là những điểm độc đáo thể hiện sự “riêng có” của ông trong mảng truyện
viết theo kiểu cổ tích hiện đại. Qua tìm hiểu truyện Ngựa thần từ đâu đến của
Phạm Hổ, Lê Nhật Ký khẳng định “Nghệ thuật truyện cổ viết lại cho phép nhà
văn sáng tạo, nhào nặn cốt truyện trên tinh thần thời đại mình. Từ hình tƣợng rất
quen thuộc trong truyền thuyết dân gian, nhà văn Phạm Hổ đã phát triển, xây
dựng thành một hình tƣợng nghệ thuật trọn vẹn, khuyến khích bạn đọc tuổi thơ
tìm, khám phá, cắt nghĩa các giá trị dân gian tƣởng đã ổn định, bất di bất dịch”.
Khảo sát hai truyện ngắn Lửa vàng, Lửa trắng và Lửa vàng, Lửa trắng, Lửa nâu,
Lê Nhật Ký đánh giá cao Phạm Hổ vì cho đến nay “trong phạm vi văn học thiếu
nhi, gần nhƣ chỉ có Phạm Hổ dấn thân vào loại truyện viết tiếp” (dựa vào kết
thúc truyện dân gian có sẵn rồi viết một truyện mới dựa cơ sở đảm bảo tính logic
về sự phát triển của nội dung câu chuyện). Nhƣ vậy, TCT đã đƣợc các nhà văn
hiện đại với cái nhìn mới về cuộc sống, áp dụng các phƣơng pháp sáng tác văn
học mới, ở nhiều thể loại văn học khác nhau đã khai thác chất liệu của TCT
trong các sáng tác của mình và đã đem đến những thành công đáng kể.
Trong Giáo trình Văn học trẻ em, Lã Thị Bắc Lý [84] xác định thể loại
nổi bật trong truyện viết cho thiếu nhi của Phạm Hổ là cổ tích hiện đại (còn gọi
là cổ tích mới). Tác giả đã chỉ ra những khám phá, mở rộng đề tài và tìm tòi
hƣớng khai thác mới mẻ, phù hợp nhu cầu bạn đọc, đặc biệt là đối tƣợng trẻ em
trong những tác phẩm của Phạm Hổ.
Từ việc điểm lại các công trình nghiên cứu về sự ảnh hƣởng của TCT đối
với văn học viết ta thấy rằng các nhà nghiên cứu đã chú trọng nghiên cứu nhân
vật cổ tích trên góc độ thi pháp và mối quan hệ VHDG và văn học viết. Các công

thủ pháp của VHDG vào trong sáng tác của mình, đặc biệt đã hình thành nên tiểu
loại TCT của các nhà văn.
1.2.2. Truyện cổ tích dân gian
VHDG ra đời sớmTCT là một thể loại thuộc loại hình tự sự dân gian, có
quá trình phát sinh, phát triển lâu dài, bắt đầu từ cái "ngày xửa ngày xƣa" và liên
tục đƣợc tái tạo trong các thời đại sau. Khái quát hiện thực xã hội, TCT trình bày
con ngƣời với tƣ cách "tổng hoà những quan hệ xã hội", kể về số phận của các

17