BQ DAI H9C lì munti ago GHUXSI I6BZ|Y
istfóia 941 H90 1^0-^0 H'"- ^ J A M A k 9 (

"Td TiIdNfi n a i Dir*
fRoia "ciix£i 1R.AIE lì HÒi i l n r
cu£ LEP TOMTOI
(Lu|a ea pho t i l n s i khoe 1190 agà vàn)
0

TRlfÓNG t>.! hOC TÓ^^e '! HANOI J

l ì l^Z - 1983
l


^

if y e
'

L y e

.»•

Lori %a dau

Ixt

^' b e i . - "Nh^m dan ky o i ^ u " : oeii iiing chù J c o
Cut CbiJn txc. nh V6 tjoe b ì n b

26-12.

Cbi^yng bs

, - Nban diin t thuóc do Oue pbcla; t^ie con

35- Ì^Ì

n^LTol

Cbuio'ni? boa : - i^tìiiQ ù:j.a : co* s a cy^ ^.
t b u ^ e t ~ enb hùng ce

.:ÌC1

tieu

Cbircmii? nà% . - s i c e^ng ben v.rng CuC "ttr tutan^ nhf^n
d/.n" (they l ò l . k e t l u a n )

^» ^ njgbie tbupc t i e p . de t e i tie^ neu ùaqc ti^hitn ciru
tbau deo cbao ee góp pban g i l i quy^t nblìng van de ve ly luan
va thiro tiSn aan^^^ t e e a Yi^t Ne». Dun^' ve pburcmg di§n kboa
b9o» 4ay cblnb là " c a i cble kboe vàng" cbo pbép nbirng a i suon
sa Otra kbéa pba beo dièu ky di^u trong leu dei n^uy nga tréng
If TSnxtòi, d^c bi^t l à Cbiln trenta ve bòs b l n b . Cbing pbei
PtaSdin nba v^ìn 15 v i e t nói tien^^ - turng aiiuog iì£i kbòng beo a^a
v o i . Cbung t a se con ìnei nei dan oung nguan njrcyc ay ve obung
t e ciT nga nbup otaura «§t l à n nào t r o n g d a i ninb Uirq^o u^ng t h i
aixac t r o n g veo» tinta k b i l t ve turai s e t dòn t b e " nbir .).
•f- Skf oecta t à n cue Tònxtòi t r o n g t i e u t b u y e t • anta bung ca
" C h i l n trenta va boa bln)t:|" cuón "^ir x u a t b i é n t i e u t b u y l t - enb
bung o e . A. iSiaérin :.:. 1/73)
+ Chiln trenta va bòe b l n b " a nucóc ngoà^ ( T . «.òtuléva u. ^:^7Q)
Ro ràng ùjoi eoli aang quan d i e a cue L e n i n , oeo nbà n g h i e n
ciru oó dieu K:l§n t l a b i e u " t u tirang nban dan" t r o n g Chiift t r e q h
va bòe blnb i maan a g ù JÌ£xHl§t oaob khoa b9c va b i ^ n cbung
iitaSla 1&!& nSi b à t g i à t r ^ v i d^l Oiia t e e phàa ve nói duag oung
atau ngta$ t h u ^ t . Ó nuoc t a , v i ^ e ngtai gii cuu Tònxtòi c h i noi dung
lq± a buao dàu g i o i t b i f u t h à n t h e va a\f ngbifp aeng t e e . Cbfnta
v i v^y» qua lu$n en này, cbung t ò i lìuón là*n nSi b a t a§t a3 n e t
aod xà g i o i nghién ouu T i § t Naa cbua co d i è u k i ^ n di a à u .
4« Pon/t fiQp «) *5 góo i^ l y l u ^ a
Hf ttalag taóa van de " t u tuong ntaàn d à n ) t u oeo t a o ptala
dau t i è n d i n Cbion trenta ve taòe b ì i ^ . a§t qua trlnta v§n d§ng
t r o n g Tdnxtòi ntaà t u tuong va nhà nghf a l .
Neu nhu t r u o o day g i o i abé blnb Nga ntaung n&a 70-^0 oua
ttal ky XIX ctao zì^ng Tònxtòi da t ó r e t i e n taàu b i t ntaat t r o n g
t b I g i o i quen va oc t r o n g saog t a o de d ^ ng9t c b u y l n t u quen
d i l a quy t ^ o aang I f p truònj; nòng d&n g i à t r u o n g ^ b o l o co p b a i
1§1 ptaé phaa "con au t u " Tònxtòi da J^ui^f tlkAÌ.ti ^
tu?
ptau d^Qb a l n b va pbu d^nb t a t ca ntaunj aeng t f o t r u o o dò ttal
g i o i ptaS blnta Xò v i l t b i g a dgi tur s s u L e n i n , bau h i t dau pban
ung I f i bang oaoh cbung alofa nghieng ve a | t l:^ch au • ta§ t b l n g «
nb^ia icnlng d^nb Tònxtòi vSa t r u ó c CGU n h i t quen t b e o dòng " t u
tuóag nbàn dàn" t r é n t ù n ^ t a o ptaln G\Ì t h l
M )^
'
Xuat ^bót t u oe'ch nbìn t ^ à n d i f n . Neutri de néu l é n
nhunfc nguycn l y co- ben nbìi^ «eo djnta t h e nào l à T§t nlià ngb^
u i cUG ritaàn dàn : " H I L tru^ao a^t cbung t e l e a § t ngb^ a l v i
d f l t h l nbà ngh^ a l do p h ^ i pban enh du^c dù l à f t nbet Ci^t a l


• 10-

a^t cbu ylu oue cu^c ceeta a^ng trong oeo tao ptaila cue nìnta".
Qan l i è n voi quan diea tta^o tieu» ^guòi ^bSng d^nta t i l p t
"T3nxt61 v i d§i le a chi) òng de noi lèn ùvxfc nbung tu tuong va
nhung t^.«i tr^ng de b'icb tbànb trong bang t r i y u nòng dàn Kge
kfai b^t dàu ou^c céob a^ng t u aen Nga"
Tu nbung lu^n cu oua Lenin» co tbe b i ' u rò van de này
trong quen d i t a cue ^ing Gòng aén Vi^t H e a dói voi di sin van
b90 nuoc n^oài là "^1 thua co oh^n I90» co ^né phin va eéng t^o
obung ^ i ó t r i t i a b tbàn va vàn boa cue dàn t§G cung nhu cya
Van alata l o à l nguoi" (Beo ceo cbfuta t r i ^9^ '^^§^ i^en^ lan IT
txani^ 11 3)
Duoi anta aeng oua ntaung nguyén ly IQC Léain» oang quan
d i l a l i c h su oq thè ctaung t ò i t i l p c^n oec toc pbl:n oua l'òn*xòi theo gbucmg pbej ohuc njng ^ IjiH^-* ^^ nghia l à tli* nieu

ntaa vàn taàa tao» sung sue» buoo vào v i e t thién anta taùng oa do
a} Ctailn trenta ve taòe bìnta. Seu naa sey aé aeng t§o l i é n tuo»
Tònxtòi de taoen ttaànta tee ptaSa v i d^l l à a r^ng r ò nen vàn ta90
Nga va tén tuSi ntaà vàn taào Nga veng d9i lay lung Idalp nàa
otaàu boa b i e n .
ftaing Iqd tauy taoàng oùa a^t oon nguòi tbién t à i » taoàn
toàn ktaòng ptali là ngau ntaién aà l à a§t qua trlnta l e o d^ng
kién ntaan l à u dai tzén ntaleu ptauong d i f n . M9t oon nguòi aà t a a
taòn t u tuong luòn luòn gan bó vói xe ta9i vói ntaàn dàn va dat
nuoo» con nguòi ay tung làn l^n tzén ntaung ota^ng duòmg taanta
quàn voi t u oaota a§t ai quen tinta nguyen» tung ctaia se niea
vui» noi buon cùng binta l i n b ben ntaung dong l^j^e t r ^ i tung
bung» tung day dqn xòng ptaa trong oac ctailn taào day ktaói dqn»
oùng ta9 ctaung suo keo ptaao qua ntaung deo ceo doo dung ••• Tat
ol» t a t 06 ntaung ylu to ay de t^o nén trong Tònxtòi a^t d a
quan xe ta§i t i e n b9» a§t ly tuong thaa ay ceo d^p.
Con nguòi ay vói t r f tuf dòi dào kkòng obi leo vào
cu§o song kbòng b i l t aft aoi aà con t^o obo aìnta a9t von k i l n
ttauc dò e ) . Hai l a n din tàn ctailn truòng fiòròdinS quan s e t t y
ni di ve ben dò quàn st/ va ngày này que ttaeng ktaec veo ttau
vifn d9c taàng dóng t à i l i f u luu tru» taàng vqn cuon sech» t l a
bieu que taàng tzàa ntaan ctaung liota au de t§o nén» dung ntau
ntae vàn n ó i : "Heng t r i f u caota ptali hqp oó ttae oó duc/c» de r ò i
trong sé dò otai ch9n lay a^t phkn t r i f u tbòi» ttaat l à a^t
di^u ktaó kinta ktaùng".
Stalin ank taùng oa de vuqrt xe oec bào t i e n b o i . Chi bon
nSn seu ktai xult bln» den
naa 1873 tee ptaaa dò a^ ay da
dU9Po i n l ^ i l à n tbu be» vói nbièu sua dSi va ben b i t vói too
d$ nbenta otaua tung ttaay t h ò i bay g i ò .

lenka oùng lop t r e trong gie dlnb ttal o t | p ttau taei de t à i
du^o xcsy quanta ai; ktaòng taei bòe giua o^u t b i e u nién aoi lon
voi tbe g i o i ben ngoài va t^p ttau be l § i tauong ve vi§o t l a t ò i
cb&n ly aong d^t tod a^t i l i sIng seo otao xung dang vói tuSi
thanta nién.
Que trlnta ptaat t r i l n tfnta cecta cue Nikdlenke oùng enta ee
trong ntaà voi b§a bà l à con c a i nòng nò ttae bien a j t buóc t i e n

t r é n ob4ng duòng quenta oo l à y l ò i t i l n ve b i e n g i ó i ptafa naa
Culi nàa 1834 Tònxtòi de o Xévextòpòn t r o n g l u e d§a va aay
ttaeng seu de otalt ó noi nguy talla n b l t :. pbeo d a i so 4* Cbfnb
n o i day nguòi s i quen quy t f o t r e t u l i bang b e i l à n I f n bea
0§nta oeo c h i e n a l gan d^ quen ainh v i su ngtaiép beo ve t o quoo»
co l à n suyt o - I t v i b i dan pbeo v ù i d à p . Cung n o i day nhà vàn
t r e tung cbung k i l n b i l t beo t a a guong enb cùng t u y f t v o i cùe
abàa dàa Nge bau kbuat k i é u ouòng va tung xuc dfng aenb l i f t
06 ngql tao t r é n ntaung dòn^ gtai ohep nong b o i oùe aiata. Giua
c h i e n bào aau l u e kbao n ^ h i e t aày ii!ònxtòl oòn b i e u duoo obièu
..%
A
.i n. .
ITge b o a o g . , a o t a u à n . d ò i , .* ^
. Ì.T '
d i e u xau xe b i oi t r o n g quan d^I/Lbong c h i l ^ c bau ve acx t h u
t r e n g b i aà l ^ i b i auc xuong v i n^t- t h a a ò» dot net oùa oap
obi tauy» n§r: àn oap còng quy d i n auc kbùng ktaiep l à a k i é t q&§
oa tinta t h à n ohien dau cue nbung nguci beo ve Xévextòpòn. Qua
ntaat ky nbà vàn de tung g h i t "Tòi nói t b é a de eo aenb : t r o n g
oao quàn d f i obàu 2u kbong co a f t quàn d f i nào aà v i e c nuòi
quàn l ^ i t ò i t f bon quàn d f i Nga» ktaòng 00 quàn d ò i nào l ^ i oó
t é ttaaa ntaung d i n auc t u ó o do^t oue nguòi Imta a f t nua nbung
g ì ta9 duoo
tauóngii."
"Duòng còng denta t r o n g binta ngtaifp"» n o i t r a n t i è n ktaòng
ptali l à nguòn taap dan nguòi s i quen t r e ae n i e a sey aé seng
t e e van ttaSi ttaùo git^c g i e nguòi ctailn s i oàa but» ^ i ^ nbung
pbut g i a y i a t i e n g sùng» t r u ó e ng9n dàa l ù aù t r o n g còng sur
ctaing t e y l é n c h i l o be 18 d^a a ù i thuoo fiuag»^ nhà vAn t r e

Yéu nuóc t b i l t t b e ve nbln tbay suo a^nta ky d i f u Oua
ntaàn dàn Nge» dàn t f o Nga» t i o n g eufe ctailn txenta Krua, nhà
vàn Tònxtòi qui thifo da t ^ o nén a f t ben evùi hùng oe X é v a x t ò pòa xuag deng l à a f t ben d§o rih§o d*y bua bfn cho ben hcjrp
xuóng dò af v i d^i a u ò i naa s a n t CHI8N IRAHl Tà H6A B I N H .
cùng t ò d a y , IÒnxtòi dong d^i t u y é n bo t r o n g phaa k i t
tbuo càu chuyfo XevextSpòa vào theng nàa (ngày kó tbang aeu
nàa 1355) nhu auon néu l é n j\ft caaag l i n h aaag t » c cbo r i é n g
ainb :
"Np m y a t cbinta t r o n g t r u y f n cue t ò i aà t ò i xen yéu v ó i
t a t ce suo a^nb oùe t à a hòn» aà t ò i de cS gang tei h i f n v ó i
t a t ce ve d§p oùe no va no l u o a luòn de den;; va ae "'.à d e o .
dò l à sa t h à t y^
(i^TL nban -fl^nh).
và cbfnta sij t h f t oùa oufc s l n g auòn aau auòn ve ay de
cbap oenb cbo ngtaf s i t r é b a y l é n t x é a buoc duòag ktaaag dioh
n f t ptauong phep seng t e e a ó i : pbuoag pheo h i f n thuo phé phat^.
Tql c b i l n t r u ò n g Xévextòpòn» Tònxtòi t ò a f t phao binh
oàa cung c h i e n dàu da t x ó thanta a f t nbà v à n thqo aq sey aé
Bang t e e » cung noi Aày òng tung ngtai : "Duong còng denta t r o n g
ngtaè b i n h khòng p h e i cùa t ò i và t ò i son t b o é t r e duoc chung
nào de boàn t o à n dàob cho vàn ta9c càng t l t ctaung ay" (nta4t


- 20 -

ky ttaeng seu nàa 1855). Song nè.J9n l^a sSag r^o rijo cùa nguòi
a j quan tìnta n,3uyfn t h a t aq da giùp òng t r o ttaàata ngiròi ngtaf
a i chan chfnh» boi noi day Òng tung l à n I f a trong nhuag t r f a
qùylt chiln» siìiH t u truóe aùi sung qocvn thù» tung nla t r l i »
ttaao thuo, cà**! gi.=^n aorih l i f t » tùag beo huo ehò t i n aung t!i!ng

d^i cbung t e p b e i ghi l ^ i bang nbung dòng chu vàng de t o c a o o
cbu ngbla t u b e n .


- 24 Qui t h f t Tònxtòi co long nhàn tì§o t u y f t vói» song oùng
taòn ntaién vs don gien» boi l e xZ tafi nuoo Nge t h ò i bay g i ò
ktaòng otao phép òng n b ì n du^'c xa b o a .
t z é n tbifc t e l i o h eu xe hfi» auòi nàa t r u ó e khi Tònxtòi
v i l t t r u y f n Luydern (1857) ngty t r o n g long c h i df t u ben Anta
Pbap» Me e và Inggben da v i l t ben Tuyén ngòn Dsn;g Còn.g san
(1B48) ahi t i l n g . Ben tuyén ngòn de dong d^c t ó d o a l i quen
taf g i u a nguòi v o i n g u ò i "khòng aft a o i quen bf nào kbao ngoài
a l i Iqd l^nta lùng và l o i " t r e t i è n ngey" khòng t l n h n g h l e . «Hai
cap t u een da d i a nhung xuo dfng t b i é n g l i é n g oùa long aùng d^o»
t i n h t b à n taung khòd ngbIe hifp» a o i tbuòng CITI t i l u t u aen vào
t r o n g dòng nuóc g i e n g i t cùe i l i tfnh t o a n v i ky . . . TÓa l ^ i
g i e i cap t u aen de d e a a f t l o i boc I f t còng nhàn vò s i » txqo
t i l p » t à n nban they cbo l o i boc I f t duqfo obe day bang nbung
ao tuong tòn g i é o ve cbfnta t r i " (1)
Trong ktai ngbién ouu ve L. Tònxtòi» Lenin de l a y t r u y f n
Luydern l à a dan chung de r ù t xe a f t nhfn dinb quen t r 9 n g doi
v ó i aijt h§n che t i é u cifo cue nhà van v i d § i này :
" . . . Quen d i l a dò (cùe L. T ò n x t ò i ) o b i phaa enta t u tuc'ng
ous c h i df cu ("de b i l a t d i " ) - a f t o h i df nòng nò v ó i phuong
thuo s i u b hoi|t cùe d o dàn tfo ptauong {dòng" ( 2 ) .
Song dau seo uoi l o n g uu e i v i tba cue ntaà vàn oùng
ntaung an tia/ng sàu ciao t r o n g cbuyen du l i c h seng phuong t à y
l a n dàu t i é n du

oùe L e r a o n t l p deu kht dàn v à t v i d n b song thue g i u s t h l g i ó i
quy t f c b l t a c ea d e e , xe r S l nbsn dàn que d B i , t h l Oiénhin l § i
nb Iqc dea h i t sue t x e gàn g u i v ó i "nbung con nguòi cùe t h i é n
n b i é n " g i e n d i hòn n h i e n . Clr.àng khsng dinb :"Henh phùc day
r ò i » h^nb phuo nghle l à eong v i nguoi kheo"
«

v ó i y nijhle dò» Oiénhin l à t i e n t h à n oùe tde và Andray
t r o n g Chiln trenta và hòe binta. tuy otaàng cbua d§t d i n t r i u h
df nhu b 9 . Mie dàu con aft ao net aàu thuan» h§n che» nhung
oàa ohuyfn oó tfnta tq aq này de khan h9& r ò net que t r l n t a
ptaat t r i u n " t u tuoag nhàn d à a " dòng t b ò i cùag l à qua t r i n b phù
ata^a a è a v à a ainh t h à a h t n i và Tàa boa t u s e n t r o n g t h l g i o i
quen cue nhà v à a .
Nbia l § i a f t ao te'o phan t h ò i ky dàu t i é n » t u t u o n g nhàn
dàn cùe Tònxtòi de dutjro binh thành và pbat t r i e n t ^ o nén ben
d§o nb^c day bua b§n d i buóo vào bàn dqi bcjrp xuóng C h i l n
t z e n h ve hòe b l n b .