ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
 

NGUYỄN THÙY DƢƠNG

CHUYÊN NGÀNH: TRIẾT HỌC

Hà Nội - Năm 2012


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
 

NGUYỄN THÙY DƢƠNG

Mã số: 60.22.80

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS,TS. Lê Thị Thủy

Hà Nội - Năm 2012


LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập tại trường Đại học Khoa học xã hội và
Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, em luôn nhận được sự quan tâm,
dạy bảo ân cần của các thầy giáo, cô giáo trong và ngoài cơ sở đào tạo.
Các thầy, cô không chỉ là người hướng dẫn cho em trên con đường tri
thức, mà còn là tấm gương sáng về lối sống và nhân cách cho chúng em

tác phẩm .................................................................................................................... 13
1.2. Những nội dung cơ bản về vấn đề gia đình trong tác phẩm .............................20
1.2.1. Nguồn gốc của gia đình ................................................................................. 21
1.2.2. Những hình thức gia đình trong lịch sử ......................................................... 25
1.2.3. Sự biến đổi của gia đình trong tƣơng lai ....................................................... 36
Chƣơng 2. Ý NGHĨA TƢ TƢỞNG CỦA PH. ĂNG-GHEN VỀ GIA ĐÌNH TRONG
XÂY DỰNG GIA ĐÌNH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY ..................................................... 45
2.1. Những quan điểm của Đảng và Nhà nƣớc về vấn đề gia đình .............................. 45
2.2. Xu hƣớng biến đổi của gia đình Việt Nam trong thời kỳ đổi mới ......................... 63

2.2.1. Biến đổi về quy mô, kết cấu gia đình ............................................................ 66
2.2.2. Biến đổi về chức năng của gia đình ............................................................... 69
2.2.3. Vị thế, vai trò của ngƣời phụ nữ trong gia đình đƣợc nâng cao ................... 78
2.3. Vận dụng tƣ tƣởng của Ph. Ăng-ghen trong xây dựng gia đình ở Việt Nam
hiện nay ........................................................................................................................84
2.3.1. Đẩy mạnh việc tạo lập các điều kiện kinh tế - chính trị, văn hóa - xã hội
thuận lợi cho sự phát triển của gia đình ................................................................... 86
2.3.2. Hoàn thiện, bổ sung hệ thống pháp luật, chính sách về xây dựng gia
đình ........................................................................................................................... 90
2.3.3. Tiếp tục sự nghiệp giải phóng phụ nữ, phát huy vai trò của phụ nữ trong
gia đình và trong xã hội ............................................................................................ 93
KẾT LUẬN....................................................................................................................... 98
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................... 101


MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Trong lịch sử phát triển xã hội, gia đình có vị trí đặc biệt, bởi gia đình
chính là tế bào của xã hội; từ gia đình, con ngƣời đƣợc sinh ra và trƣởng

đƣợc những thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội, góp phần
nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho mọi gia đình. Đồng thời, sự phát
triển của gia đình cũng chính là nhân tố quan trọng góp phần giữ gìn sự phát
triển lành mạnh, an toàn của xã hội và sự ổn định dân số của mỗi quốc gia. Tuy
nhiên, vấn đề gia đình hiện nay đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức
trong giai đoạn mới. Một trong những nguyên nhân của tình hình nói trên là do
nhận thức của xã hội về vị trí, vai trò và sự phát triển của gia đình. Do đó, trên
cơ sở lấy chủ nghĩa Mác - Lê-nin là nền tảng tƣ tƣởng, thì việc bảo vệ lý luận
về gia đình của chủ nghĩa Mác có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Nhiệm vụ đó
đòi hỏi chúng ta một mặt phải khắc phục những sai lầm trong nhận thức cũng
nhƣ trong hoạt động thực tiễn; mặt khác, phải bổ sung và phát triển lý luận về
gia đình một cách sáng tạo cho phù hợp với điều kiện mới.
Vì những lý do căn bản và quan trọng đó, tác giả chọn: “Vấn đề gia
đình trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của
nhà nước” với việc xây dựng gia đình ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài
nghiên cứu của mình.
2. Tình hình nghiên cứu của đề tài
Trong hệ thống tác phẩm của C. Mác và Ph. Ăng-ghen, “Nguồn gốc của
gia đình, của chế độ tƣ hữu và của nhà nƣớc” là một trong những tác phẩm
kinh điển tiêu biểu của chủ nghĩa Mác, đem lại cho khoa học xã hội và nhân

2


văn nguồn tài liệu hết sức phong phú về lịch sử xuất hiện loài ngƣời ở những
giai đoạn phát triển sớm nhất, về các hình thức gia đình qua các hình thái kinh
tế - xã hội, về giai cấp, về nhà nƣớc… Ở Việt Nam, tác phẩm “Nguồn gốc của
gia đình, của chế độ tƣ hữu và của nhà nƣớc” đƣợc Nhà xuất bản Sự thật xuất
bản bằng tiếng Việt thành cuốn sách riêng hoặc trong các bộ Mác - Ăng-ghen
tuyển tập và toàn tập. Đặc biệt, năm 1995, tác phẩm đƣợc Nhà xuất bản Chính

Đảng và Nhà nƣớc ta đã có những quan điểm chỉ đạo đúng đắn cho việc thực
hiện quan hệ hôn nhân và gia đình xã hội chủ nghĩa dân chủ, tiến bộ.
Tuy nhiên, hiện nay, gia đình Việt Nam và những vấn đề gia đình ở
Việt Nam đang đứng trƣớc những thách thức của tiến trình công nghiệp hóa,
hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế trong xu hƣớng toàn cầu hóa. Sự giao
lƣu, mở cửa hội nhập đã đem đến cho gia đình Việt Nam nhiều cơ hội. Song,
bên cạnh những mặt tích cực đó, những ảnh hƣởng tiêu cực của cơ chế thị
trƣờng cũng nảy sinh nhiều vấn đề tác động đến đời sống gia đình Việt Nam,
làm cho gia đình Việt Nam gặp phải những khó khăn, sóng gió. Do vậy,
chúng ta cần có sự quan tâm thỏa đáng đến vấn đề gia đình, đề ra các giải
pháp thiết thực phù hợp hơn nữa để xây dựng và phát triển gia đình Việt Nam
trong sự nghiệp xây dựng kinh tế - xã hội, phát triển con ngƣời Việt Nam lên
một tầm cao mới.
Trong phạm vi nghiên cứu đề tài luận văn, tác giả chỉ tìm hiểu tƣ tƣởng
của Ph. Ăng-ghen về vấn đề gia đình trong tác phẩm “Nguồn gốc của gia
đình, của chế độ tƣ hữu và của nhà nƣớc” và vận dụng những tƣ tƣởng đó vào
việc xây dựng gia đình ở Việt Nam hiện nay. Các vấn đề, bài viết mà tác giả

4


vừa nêu ra ở trên sẽ đƣợc kế thừa ở một mức độ nhất định khi tác giả thực
hiện đề tài của mình.
3. Mục đích và nhiệm vụ của luận văn
3.1. Mục đích của luận văn
Tìm hiểu tƣ tƣởng của Ph. Ăng-ghen về vấn đề gia đình trong tác phẩm
“Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ hữu và của nhà nƣớc”, từ đó rút ra ý
nghĩa phƣơng pháp luận đối với việc xây dựng gia đình ở Việt Nam hiện nay.
3.2. Nhiệm vụ của luận văn
Khảo cứu những vấn đề lý luận về gia đình trong tác phẩm “Nguồn gốc

đổi mới.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Luận văn góp phần làm sáng tỏ những luận điểm, tƣ tƣởng của Ph. Ăngghen về gia đình và thực tiễn xây dựng gia đình ở Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu đề tài luận văn này có thể dùng làm tài liệu tham
khảo trong giảng dạy, học tập và nghiên cứu Triết học về vấn đề gia đình ở
các trƣờng đại học, cao đẳng, các trƣờng chính trị, các trƣờng phổ thông và
các đối tƣợng khác quan tâm tới đề tài này.
7. Kết cấu của Luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn
gồm 2 chƣơng, 5 tiết.

6


Chƣơng 1
TƢ TƢỞNG CỦA PH. ĂNG-GHEN VỀ GIA ĐÌNH
TRONG TÁC PHẨM “NGUỒN GỐC CỦA GIA ĐÌNH,
CỦA CHẾ ĐỘ TƢ HỮU VÀ CỦA NHÀ NƢỚC”
1.1. Vị trí vấn đề gia đình trong tác phẩm
1.1.1. Giới thiệu chung về tác phẩm
Hoàn cảnh ra đời
Tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ hữu và của nhà
nƣớc” đƣợc Ph. Ăng-ghen viết từ cuối tháng ba đến cuối tháng năm năm
1884; đƣợc xuất bản lần đầu tiên vào tháng mƣời năm 1884 tại Đuy-rich
(Thụy Sỹ). Đây là tác phẩm có giá trị đặc biệt, là một trong những tác phẩm
chủ yếu tiếp tục phát triển quan điểm tƣ tƣởng thiên tài của C. Mác: quan
niệm duy vật về lịch sử.
Ph. Ăng-ghen viết tác phẩm này trong giai đoạn 1883 - 1889. Đây có
thể coi là thời kỳ chủ nghĩa tƣ bản đã phát triển ở trình độ cao và đang chuyển
mạnh sang giai đoạn chủ nghĩa đế quốc, đồng thời cũng là thời kỳ giai cấp vô

bản tóm tắt nói trên.
Khi viết tác phẩm này, Ph. Ăng-ghen sử dụng những nhận xét và đánh
giá trong bản tóm tắt của C. Mác; những tài liệu thực tế và những kết luận
trong cuốn sách của L.H. Moóc-gan, đồng thời cũng dựa trên những tƣ liệu
phong phú do bản thân tự tìm tòi, nghiên cứu để biên soạn cuốn khảo luận về
lịch sử xã hội nguyên thủy và nguồn gốc của chế độ tƣ hữu và của nhà nƣớc
trên lập trƣờng của chủ nghĩa duy vật lịch sử.

8


Cuối tháng ba năm 1884, Ph. Ăng-ghen bắt tay vào viết và đến cuối
tháng năm năm 1884, tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ hữu
và của nhà nƣớc” ra đời bao gồm 9 chƣơng. Đầu tháng mƣời năm 1884, tác
phẩm đƣợc xuất bản lần đầu tiên tại Đuy-rích.
Sau đó, tác phẩm đƣợc tái bản lần thứ hai vào năm 1886 và lần thứ ba
vào năm 1889. Và ngay từ thời đó cuốn sách đã đƣợc dịch ra nhiều thứ tiếng
nhƣ I-ta-li-a, Ru-ma-ni, Đan Mạch, Pháp… Năm 1890, Ph. Ăng-ghen tổng
hợp và tích lũy thêm đƣợc nhiều thành tựu mới về vấn đề này, cho nên Ph.
Ăng-ghen tiến hành sửa đổi nhiều chỗ trong tác phẩm, nhƣng những sửa đổi
này không thay đổi kết luận đã khẳng định mà chỉ bổ sung thêm các dữ liệu
khoa học nhằm chứng minh cho các luận điểm đã đƣợc nêu, đặc biệt chƣơng
về gia đình đƣợc bổ sung nhiều nhất. Tác phẩm đƣợc xuất bản lần thứ tƣ, có
sửa đổi, bổ sung tại thành phố Stút-gát (Đức) vào cuối năm 1891 và từ đó
cuốn sách không có sự sửa đổi nào nữa. Ở lần xuất bản thứ tƣ này, Ph. Ăngghen đã viết Lời tựa mới cho cuốn sách. Lời tựa này đƣợc công bố dƣới hình
thức một bài báo riêng có tên “Về lịch sử gia đình nguyên thủy”.
Khi Ph. Ăng-ghen còn sống, cuốn sách đƣợc tái bản lần thứ năm (năm
1892), lần thứ sáu (năm 1894), theo đúng bản in xuất bản lần thứ tƣ. Sau này,
cuốn sách đã đƣợc in lại nhiều lần bằng tiếng Đức và đƣợc dịch ra nhiều thứ
tiếng khác.

những điểm mà Ph. Ăng-ghen tán thành và những hạn chế của L.H. Moócgan cùng những nguyên nhân của những hạn chế ấy.
Ý nghĩa của tác phẩm
Thứ nhất, nghiên cứu tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ
hữu và của nhà nƣớc” của Ph. Ăng-ghen giúp chúng ta có những căn cứ khoa
học để chỉ ra những quan điểm phản khoa học và lỗi thời, xây dựng cho giai

10


cấp công nhân và nhân dân lao động những quan điểm đúng đắn nhằm lật đổ
trật tự tƣ sản, xây dựng chế độ xã hội mới, xây dựng quan hệ sản xuất mới,
xây dựng nhà nƣớc mới - nhà nƣớc của giai cấp công nhân, cũng nhƣ xây
dựng một quan hệ hoàn toàn mới trong gia đình.
Trong tác phẩm kinh điển này, lần đầu tiên, việc giải thích xã hội loài
ngƣời ở các giai đoạn sớm nhất một cách khoa học, trên lập trƣờng của chủ
nghĩa duy vật lịch sử, đã đƣợc trình bày một cách có hệ thống. Ph. Ăng-ghen
chỉ rõ lịch sử phát triển của gia đình trong các hình thái kinh tế - xã hội khác
nhau; phân tích quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy và quá trình
hình thành xã hội có giai cấp dựa trên chế độ sở hữu tƣ nhân về tƣ liệu sản
xuất; đặc biệt đã giải thích một cách xác đáng, có căn cứ khoa học nguồn gốc
và bản chất của nhà nƣớc, đồng thời chứng minh tính tất yếu lịch sử của sự
tiêu vong của nhà nƣớc trong xã hội cộng sản chủ nghĩa không còn sự phân
chia giai cấp.
Thứ hai, tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tƣ hữu và của
nhà nƣớc” đã bổ sung, làm phong phú những nguyên lý của chủ nghĩa xã hội
khoa học.
Tác phẩm đã chỉ ra rằng, cuộc cách mạng vô sản tất yếu sẽ xảy ra trên
cơ sở sức sản xuất trong lòng chế độ tƣ bản chủ nghĩa đã phát triển cao. Cuộc
cách mạng vô sản sẽ xóa bỏ quan hệ sản xuất tƣ bản chủ nghĩa đang là vật cản
sự phát triển của lực lƣợng sản xuất, xóa bỏ chế độ tƣ hữu và sự phân chia

học, ông đã nghiên cứu nghiêm túc và không ngần ngại bổ sung và sửa chữa
những thiếu sót của mình. Đó là một mẫu mực về đạo đức của ngƣời làm
công tác khoa học. Ph. Ăng-ghen viết: “Từ lần xuất bản đầu tiên đến nay, bảy
năm đã qua rồi; trong thời gian đó việc nghiên cứu các hình thức nguyên thủy
của gia đình đã đạt đƣợc những thành tựu lớn. Vì vậy, ở đây cần phải sửa lại

12


và bổ sung một cách cẩn thận, nhất là việc dự định đúc khuôn chữ các trang
sách này sẽ không cho phép tôi sửa đổi gì đƣợc nữa trong một thời gian” [32,
tr. 9].
Trong giai đoạn hiện nay, tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế độ
tƣ hữu và của nhà nƣớc” vẫn là một tài liệu quý đối với chúng ta. Nó khẳng
định con đƣờng phát triển tất yếu của lịch sử là: chế độ mới - chế độ xã hội chủ
nghĩa, cộng sản chủ nghĩa văn minh nhất định sẽ đƣợc thiết lập, đáp ứng yêu
cầu của sự nghiệp giải phóng loài ngƣời, phù hợp với quy luật phát triển của
lịch sử, xây dựng lòng tin vào sự tất thắng của sự nghiệp đổi mới của đất nƣớc
ta do Đảng ta lãnh đạo. Đúng nhƣ Lê-nin đã khẳng định: Tác phẩm này là
“cuốn sách gối đầu giƣờng” của những ngƣời cộng sản giác ngộ.
1.1.2. Những tiền đề xuất phát tư tưởng về gia đình của Ph. Ăngghen trong tác phẩm
Một trong những vấn đề vô cùng quan trọng mà Ph. Ăng-ghen dành tác
phẩm của mình để bàn đến là lịch sử của gia đình, vị trí và vai trò của nó trong
đời sống xã hội. Những vấn đề lý luận về gia đình đó đƣợc Ph. Ăng-ghen trình
bày tập trung trong chƣơng 2 của tác phẩm “Nguồn gốc của gia đình, của chế
độ tƣ hữu và của nhà nƣớc”. Ph. Ăng-ghen đi sâu vào thời kỳ thơ ấu của loài
ngƣời, ông giải thích một thời kì lịch sử mà trƣớc đó chƣa ai có thể lý giải
đƣợc, thông qua nghiên cứu lịch sử của các hình thức gia đình, Ph. Ăng-ghen
cho thấy quá trình đấu tranh của con ngƣời thoát khỏi giới động vật, ông vẽ lên
một bức tranh về sinh hoạt của con ngƣời trong xã hội nguyên thủy.

Trong những thập niên 60, 70 của thế kỷ XIX, hàng loạt những công bố
mới, dồn dập về xã hội học thời nguyên thủy đã cung cấp nhiều tài liệu khoa
học về thời kỳ nguyên thủy của loài ngƣời trên cơ sở cái nhìn duy vật tự phát
về sự phát triển của nhân loại. Những công trình nghiên cứu đó là những cứ

14


liệu quan trọng để Ph. Ăng-ghen hoàn thành cuốn sách “Nguồn gốc của gia
đình, của chế độ tƣ hữu và của nhà nƣớc”. Và đồng thời đó cũng chính là
những căn cứ, tiền đề xuất phát tƣ tƣởng về gia đình của Ph. Ăng-ghen. Do
vậy, có thể nói, trong tác phẩm này Ph. Ăng-ghen đã hoàn chỉnh học thuyết
duy vật của chủ nghĩa Mác về lịch sử.
Theo Ph. Ăng-ghen, việc nghiên cứu lịch sử gia đình chỉ thực sự có từ
năm 1861 khi Bắc-hô-phen xuất bản cuốn “Mẫu quyền”. Trong đó, ông đã
kiến giải lịch sử thông qua xem xét sự tiến triển của hình thức hôn nhân: tạp
hôn - huyết thống đƣợc xác định theo mẹ - gia đình cá thể theo các luận điểm
sau: “1. Loài ngƣời thoạt tiên sống trong những quan hệ tính giao bừa bãi mà
tác giả gọi bằng một danh từ không thỏa đáng là “tạp hôn”; 2. Những quan hệ
nhƣ thế làm cho không thể nào biết đƣợc chắc chắn ai là cha đẻ, nên huyết tộc
chỉ có thể tính theo nữ hệ, - theo mẫu quyền, - và tất cả các dân tộc cổ đại lúc
đầu tiên đều ở trong tình trạng nhƣ thế; 3. Vì vậy, những ngƣời đàn bà, với tƣ
cách là mẹ, tức là ngƣời duy nhất chắc chắn đã sinh ra thế hệ trẻ, đã đƣợc tôn
kính và có uy tín đến cao độ; theo ý kiến của Bắc-hô-phen, thì sự tôn kính và
uy tín đó đạt đến mức trở thành sự thống trị hoàn toàn của nữ giới
(gynécocratie); 4. Bƣớc chuyển sang chế độ hôn nhân cá thể, tức là chế độ mà
ngƣời đàn bà chỉ thuộc về một ngƣời đàn ông thôi, - đã chứa chấp trong nó sự
vi phạm điều răn tôn giáo của thời cổ (tức là sự vi phạm, trên thực tế, quyền
cổ truyền của những ngƣời đàn ông khác đối với ngƣời đàn bà này), vi phạm
nhƣ thế ắt phải bị trừng phạt, hoặc nếu muốn đƣợc tha thứ thì ngƣời đàn bà

những lí lẽ khôn khéo của một luật sƣ bào chữa. Ba tác phẩm lớn của MắcLen-nan trong giai đoạn này là “Nhân chủng học mô tả, 1859”, “Hôn nhân
nguyên thủy, 1876”, “Nghiên cứu lịch sử cổ đại, 1880”, đã đánh dấu một

16


bƣớc tiến nữa trong việc khẳng định sự tồn tại của chế độ mẫu quyền [xin
xem: 10, tr. 155].
Khi nghiên cứu xã hội nguyên thủy, Mắc-Len-nan thấy ở nhiều dân tộc
mông muội, dã man và cả văn minh, ở cả thời cổ đại và hiện đại, có một hình
thức kết hôn; trong đó chú rể, một mình hay cùng bạn bè, phải giả vờ cƣớp
lấy cô dâu từ tay những ngƣời họ hàng của cô ta. Đó chính là một di tích của
tục hôn nhân cƣớp đoạt trƣớc đây. Mắc-Len-nan đã lý giải tục lệ xa xôi đó là
do sự đối lập gay gắt giữa một số tập đoàn cấm kết hôn trong nội bộ, nên
ngƣời ta buộc phải dựng vợ gả chồng ở ngoài tập đoàn đó; trong khi một số
tập đoàn khác lại chỉ cho phép kết hôn trong nội bộ. Và ông gọi loại tập đoàn
thứ nhất là “ngoại hôn”, loại thứ hai là “nội hôn”. Theo đó, các bộ lạc ngoại
hôn chỉ có thể lấy vợ ở bên ngoài; và trong tình trạng chiến tranh liên miên
của thời mông muội, thì chỉ có thể lấy vợ bằng cách cƣớp đoạt. Để tìm ra
nguồn gốc của tục ngoại hôn, Mắc-Len-nan đã nghiên cứu một tục lệ phổ biến
khác ở các dân mông muội là giết những bé gái sơ sinh. Nó dẫn đến việc thừa
đàn ông trong mỗi bộ lạc; hậu quả là nhiều đàn ông phải lấy chung một vợ: đó
là chế độ nhiều chồng. Hậu quả tiếp theo là ngƣời ta chỉ biết mẹ chứ không
biết cha đứa bé, do đó huyết tộc chỉ tính đƣợc theo nữ hệ: đó là chế độ mẫu
quyền. Hậu quả tiếp theo của việc thiếu đàn bà mà chế độ nhiều chồng chỉ có
thể giảm bớt nó là việc thƣờng xuyên cƣớp đoạt đàn bà của các bộ lạc khác.
Do vậy, công lao của Mắc-Len-nan là chỉ rõ tính phổ biến và ý nghĩa to lớn
của chế độ ngoại hôn, dù ông không phát hiện ra đƣợc sự tồn tại, vận động và
phát triển của chế độ đó. Nhƣng đây là một quan niệm tiến bộ về gia đình. Nó
chỉ ra sự tiến hóa của giống nòi theo quy luật đào thải tự nhiên: đó là những

buộc phải lấy vợ ở thị tộc khác. Nhƣ vậy, đối với thị tộc thì quan hệ hôn nhân
diễn ra theo chế độ ngoại hôn, còn đối với bộ lạc thì quan hệ hôn nhân lại diễn
ra theo chế độ nội hôn.

18


Không chỉ dừng lại ở đó, nhờ có thị tộc của ngƣời In-di-an châu Mỹ,
vốn đƣợc tổ chức theo chế độ mẫu quyền, L.H. Moóc-gan đã phát hiện ra hình
thức nguyên thủy của thị tộc; nó đã phát triển thành những thị tộc mới, đƣợc
tổ chức theo chế độ phụ quyền, là các thị tộc mà ta gặp ở các dân tộc văn
minh thời cổ đại. Sự phát hiện lại thị tộc mẫu quyền nguyên thủy, trong thời
kì trƣớc khi có thị tộc phụ quyền ở các dân tộc văn minh, có ý nghĩa vĩ đại đối
với nhân loại học. Nó cho phép L.H. Moóc-gan phác ra, lần đầu tiên, lịch sử
của gia đình; và từ đó, các giai đoạn phát triển điển hình của gia đình cũng
đƣợc xác định. Điều này đã mở ra một thời đại mới trong nghiên cứu lịch sử
nguyên thủy. Do đó, theo Ph. Ăng-ghen, từ khi có cuốn “Xã hội cổ đại”,
những bƣớc tiến trên lĩnh vực đó đã diễn ra nhanh hơn nhiều [xin xem: 32, tr.
25-26].
Mặc dù Ph. Ăng-ghen không trực tiếp đọc tác phẩm “Xã hội cổ đại” của
L.H. Moóc-gan, nhƣng ông đã có trong tay tập bút ký đƣợc ghi chép một cách
hết sức cẩn thận của C. Mác về tác phẩm đó. Do vậy, Ph. Ăng-ghen thấy rằng,
quan điểm duy vật của L.H. Moóc-gan về xã hội nguyên thủy có nhiều điểm
tƣơng đồng với chủ nghĩa duy vật của C. Mác.
Theo quan điểm duy vật, nhân tố quyết định trong lịch sử, quy đến
cùng, là sản xuất và tái sản xuất ra đời sống trực tiếp. Nó bao gồm quá trình
sản xuất vật chất và sản xuất ra con ngƣời. Đồng thời, quá trình phát triển của
lao động và trình độ phát triển của gia đình có ảnh hƣởng, chi phối, quy định
sự phát triển của một hình thái xã hội nhất định. Khi sản xuất vật chất ở trình
độ thấp kém thì quan hệ gia đình sẽ ảnh hƣởng và chi phối rất lớn đến xã hội.


20