ĐẠI CƯƠNG VỀ VI SINH VẬT GÂY BỆNH CHO NGƯỜI
BS, ThS Trương Trọng Hoàng
Trung tâm Truyền thông- Giáo dục Sức khỏe TP.HCM
Có nhiều loại vi sinh vật gây bệnh cho người bao gồm vi trùng, siêu vi trùng và ký sinh vật.
Riêng vi trùng và siêu vi trùng có thể gây ra các bệnh nhiễm trùng (infectious diseases) có khả
năng lây lan từ người này sang người khác.
1. Vi trùng
1.1. Đại cương
Vi trùng (còn gọi vi khuẩn) là những sinh vật đơn bào (một tế bào) rất nhỏ (kích thước từ
0,5-50 µm (1.000 µm = l mm)), sống trong tự nhiên không bắt buộc phải phụ thuộc vào cơ thể
sống khác. Vi trùng có loại gây bệnh cho người có loại không, có loại bình thường thì không gây
bệnh nhưng lúc cơ thể bị suy giảm sức đề kháng thì gây bệnh. Cũng có loại có ích cho cơ thể, ví
dụ các vi trùng thường trú trong ruột.
Dựa trên hình thể có thể chia vi trùng làm 4 loại:
- Cầu khuẩn: Tụ cầu, Liên cầu...
- Trực khuẩn: vi trùng lao, phong...
- Phẩy khuẩn: vi trùng tả...
- Xoắn khuẩn: vi trùng giang mai...
Tuy nhiên khi môi trường sống thay đổi thì hình dạng của vi trùng có thể thay đổi.
1.2. Hoạt động của vi trùng
- Có loại di động (trực khuẩn có lông, xoắn khuẩn), loại không di động. Vi trùng loại di
động lây lan mạnh hơn.
- VT sinh sản bằng 2 cách
+ Trực phân: sinh sản vô tính bằng cách phân đôi
+ Nha bào hóa: khi điều kiện sống không thuận lợi, nhân và một phần chất nguyên sinh
bọc lấy nhân để biến thành một dạng đặc biệt gọi là nha bào có khả năng tồn tại trong
điều kiện môi trường khắc nghiệt. Khi vi trùng bị ly giải thì nha bào trở thành tự do, và
nếu gặp hoàn cánh thuận lợi thì nha bào lại biến thành con vi trùng như trước. Ví dụ:
Vi trùng uốn ván có thể biến thành dạng nha bào và tồn tại trong đất sâu trong thời gian
nhiều năm và khi có điều kiện lọt vào cơ thể người thì lại phát triển lại thành vi trùng
uốn ván gây bệnh. Nha bào uốn ván cũng chịu đựng nhiệt độ cao hơn, hơn 121

1.3.1. Yếu tố vật lý
- Ánh sáng: tia cực tím có tác dụng diệt vi trùng thường được ứng dụng để tiệt trùng nước
uống, sát trùng trong phòng mổ...
- Nhiệt độ:
+ 0-4oC ức chế sự phát triển của vi trùng
+ 18-40 vi trùng hoạt động được (37 tốt nhất)
+ > 40 bắt đầu bị tiêu diệt, tùy loại mà nhiệt độ tiêu diệt có khác nhau.
1.3.2. Yếu tố hóa học
Có một số loại hóa chất tác động đến vi trùng: hoặc kích thích sự phát triển hoặc ngược lại
ức chế, tiêu diệt vi trùng. Ví dụ: các chất sát trùng như cồn 70, nước Javel...
1.3.3. Yếu tố sinh học
- Kháng sinh có thể tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi trùng
- Hệ thống miễn dịch của cơ thể cũng là một yếu tố bảo vệ quan trọng chống lại sự tấn công
của vi trùng. Có miễn dịch không đặc hiệu và miễn dịch đặc hiệu.
2. Siêu vi trùng
2.1. Đại cương
Siêu vi trùng còn gọi là vi rút (virus), là dạng vật chất rất nhỏ (kích thước: 10 nm-300 mn
(1000 nm = 1µm)) sống ký sinh trong tế bào. Siêu vi trùng không có khả năng phát triển và tự
nhân lên nếu không có tế bào sống.
- Về mặt cấu tạo gồm 2 phần:
+ Vỏ: được cấu tạo bằng những tiểu đơn vị protein. Một số siêu vi trùng ngoài vỏ có
thêm màng bọc ngoài.
+ Nhân: chất liệu di truyền là một chuỗi kép ADN hoặc một chuỗi đơn ARN.
2.2. Hoạt động
- Sự nhân lên diễn ra qua nhiều giai đoạn nhưng đều phụ thuộc vào tế bào sống.
2.3. Các yếu tố tác động đến SVT
2.3.1. Nhân tố vật lý
- Ánh sáng: tia cực tím có thể giết được một số loại siêu vi trùng.
- Nhiệt độ: tùy loại siêu vi trùng.
2.3.2. Nhân tố hóa học

và sinh học (hệ miễn dịch...).
Biên soạn 10/1992, Cập nhật 01/2006