ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THANH HUYỀN

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ BẰNG TIẾNG ANH
TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2020


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THANH HUYỀN

XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ BẰNG TIẾNG ANH TRONG
DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
BỘ MÔN SINH HỌC
Mã số: 8.14.01.11

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Thị Thúy Quỳnh

HÀ NỘI – 2020

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt

Viết đầy đủ

DH

Dạy học

DHTCĐ

Dạy học theo chủ đề

ĐC

Đối chứng

GD - ĐT

Giáo dục – Đào tạo

GV

Giáo viên

HS

Học sinh


Bảng 3.11. Tỉ lệ học sinh mỗi mức điểm ở bài kiểm tra số 2..........................68

iii


DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỀU ĐỒ
Hình 2.1. Hệ thống hóa kiến thức chương trình Sinh học 12......................... 25
Hình 2.2. Hệ thống hóa kiến thức sinh thái học – Sinh học 12, THPT...........31
Hình 2.3. Quy trình xây dựng chủ đề Sinh thái học bằng Tiếng Anh.............32
Hình 2.4. Các kiểu phân bố cá thể trong quần thể..........................................36
Hình 2.5. Đường cong chữ J...........................................................................38
Hình 2.6. Đường cong chữ S...........................................................................39
Hình 2.7. Elephant population in Africa.........................................................44
Hình 2.8. High-density population..................................................................45
Hình 2.9. Species distribution in population...................................................46
Hình 2.10. Examples of species distribution in population............................ 47
Hình 2.11. J-shaped exponential growth curve...............................................48
Hình 2.12. S-shaped logistic growth curve.....................................................49
Hình 2.13. Summary of Population ecology topic..........................................51
Hình 3.1. Hình ảnh hoạt động nhóm nhóm của học sinh................................71
Hình 3.2. Hình ảnh sản phẩm thảo luận và thuyết trình nhóm 1....................72
Hình 3.3. Hình ảnh sản phẩm triển lãm của nhóm 2.......................................73
Hình 3.4. Hình ảnh talkshow nhóm 3............................................................. 73

iv


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 1.1. Thực trạng triển khai dạy học Sinh học bằng tiếng Anh ở các
trường THPT công lập trên địa bàn tỉnh Hà Nội.............................. 20

6. Phương pháp nghiên cứu...............................................................................4
7. Những đóng góp mới của đề tài....................................................................5
8. Cấu trúc luận văn.......................................................................................... 5
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI..............7
1.1. Lịch sử nghiên cứu.....................................................................................7
1.1.1. Trên thế giới............................................................................................7
1.1.2. Tại Việt Nam...........................................................................................9
1.2. Cơ sở lý luận............................................................................................11
1.2.1. Tổng quan về dạy học tích hợp.............................................................11
1.2.2. Tổng quan về dạy học theo chủ đề........................................................13
1.2.3. Dạy học chuyên ngành bằng Tiếng Anh............................................... 14
1.3. Cơ sở thực tiễn......................................................................................... 19
1.3.1. Phiếu tham khảo ý kiến giáo viên.........................................................19
1.3.2. Phiếu tham khảo ý kiến học sinh.......................................................... 22

vi


CHƯƠNG 2. THIẾT KẾ MỘT SỐ CHỦ ĐỀ TRONG DẠY HỌC PHẦN
SINH THÁI HỌC – SINH HỌC 12 BẰNG TIẾNG ANH.........................25
2.1. Phân tích mục tiêu và cấu trúc nội dung phần Sinh thái học, Sinh học 12
.........................................................................................................................25
2.1.1. Phân tích chương trình Phần Sinh thái học, Sinh học 12......................25
2.1.2. Các năng lực học tập phần sinh thái học cần có................................... 29
2.1.2.1. Năng lực nhận ra kiến thức học......................................................... 29
2.1.2.2. Năng lực tìm ra bản chất của kiến thức..............................................30
2.1.2.3. Năng lực hệ thống hoá được kiến thức.............................................. 30
2.2. Thiết kế quy trình xây dựng chủ đề Sinh thái học bằng Tiếng Anh.........31
2.3. Ứng dụng quy trình xây dựng các chủ đề Sinh thái học bằng Tiếng Anh .. 32


nhận, chiếm lĩnh kiến thức. Chính vì vậy, Nhiệm vụ, ưu tiên hàng đầu trong
cải cách giáo dục hiện nay chính là đổi mới phương pháp dạy học không chỉ ở
những cấp bậc mầm non, tiểu học, trung học cơ sở mà cần chú trọng tới cả
cấp bậc trung học phổ thông. Đây là cấp học mà học sinh đã hình thành đủ
năng lực để tự tin, chủ động tìm tòi và chiếm lĩnh kiến thức. Trong giai đoạn
2010 – 2020 các trường phổ thông đã có nhiều thay đổi trong phương pháp
dạy học phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh, áp dụng kiến thức đã
học vào cuộc sống. Minh chứng rất rõ cho điều này chính là rất nhiều công
trình nghiên cứu khoa học của học sinh phổ thông có ý nghĩa lớn trong thực
tiễn, học sinh đã nhìn ra những vấn đề trong xã hội và đề ra, nghiên cứu thực
nghiệm các phương hướng giải quyết. Rất nhiều đề tài được tham dự các kì
thi quốc tế và đạt giải cao, chứng tỏ năng lực chủ động chiếm lĩnh kiến thức
của học sinh đã được phát huy. Đặc biêt, Bộ GD & ĐT đã ban hành đề án Phát
triển hệ thống trường THPT Chuyên giai đoạn 2010 – 2020 (Số 959/QĐ-TTG
ngày 26 tháng 6 năm 2010). Đề án đã nêu rõ nhiệm vụ trọng tâm trong các
trường THPT Chuyên giai đoạn 2015- 2020 là nâng cao chất lượng dạy học
ngoại ngữ, tin học, tăng cường tiếng Anh và triển khai dạy và học các môn
Hóa học, Vật lí, Sinh học bằng tiếng Anh ở 30% số trường, mỗi năm tăng
thêm 15 – 20% số trường và hoàn thành vào năm 2020.

1


1.2. Xuất phát từ đặc điểm nội dung môn Sinh học 12 Trung học phổ thông
Sinh học là ngành khoa học thực tiễn, sự gia tăng hiểu biết của con người
với thế giới tự nhiên chi phối đến nội dung, chương trình dạy học Sinh học
của nhà trường. Do vậy rất cần một phương pháp dạy học thực sự có chất
lượng, hiệu quả, giúp người học không chỉ có kiến thức về khoa học mà còn
nhận thức được mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, đáp ứng những vấn
đề nổi cộm của xã hội hiện nay.


trong lĩnh vực hợp tác quốc tế để giải quyết các vấn đề môi trường. Bởi vậy,
các trường Trung học phổ thông chuyên trên địa bàn thành phố Hà Nội đã
triển khai việc dạy và học tiếng Anh chuyên ngành cho học sinh các lớp
chuyên tương ứng.
Từ những lý do trên, với mong muốn nâng cao chất lượng dạy học,
việc thực hiên đề tài: “Xây dựng một số chủ đề bằng Tiếng Anh trong dạy
học phần Sinh thái học, Sinh học 12” là cần thiết.
2.

Mục đích nghiên cứu
Thiết kế một số chủ đề tích hợp trong dạy học phần Sinh thái học, Sinh

học 12 nhằm giúp học sinh có kỹ năng sử dụng tiếng Anh chuyên ngành, nâng
cao hiệu quả dạy học Sinh học bằng tiếng Anh ở các trường Trung học phổ
thông chuyên.
3. Nhiệm vụ nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu
3.1. Nhiệm vụ nghiên cứu
-

Nghiên cứu thực trạng về việc dạy và học môn Sinh học theo chủ đề

bằng Tiếng Anh cho học sinh ở các trường THPT.
-Nghiên cứu và thiết kế quy trình xây dựng chủ đề tích hợp trong dạy
học sinh học bằng tiếng Anh.
-

Xây dựng một số chủ đề phần Sinh thái học trong dạy học Sinh học

bằng Tiếng Anh.

thái học thì giúp học sinh nâng cao năng lực ngoại ngữ và nâng cao chất
lượng dạy học.
6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
-

Nghiên cứu tài liệu về chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước

về đổi mới giáo dục và đề án đổi mới giáo dục của Bộ GD – ĐT.
-

Nghiên cứu các tài liệu, cơ sở khoa học về dạy học theo chủ đề tích

hợp và dạy học bằng tiếng Anh.
-

Nghiên cứu về các hình thức, phương pháp và kĩ thuật DH tích cực

phát triển năng lực học sinh
-

Nghiên cứu công cụ kiểm tra đánh giá cho các phương pháp và kĩ

thuật dạy học tích cực.
-

Nghiên cứu và phân tích nội dung chương trình SGK hiện hành bộ

môn Sinh học của cấp THPT.
6.2. Phương pháp điều tra

bằng Tiếng Anh.
-

Lớp đối chứng: là lớp được tiến hành giảng dạy theo phương pháp

truyền thống
6.5. Phương pháp xử lí số liệu
-

Phân tích kết quả thực nghiệm bằng phương pháp phân tích định lượng

và phân tích định tính.
- Sử dụng các phần mềm xử lý số liệu vào việc đánh giá kết quả thu
được.
7.

Những đóng góp mới của đề tài
-

Góp phần hệ thống hóa cơ sở lí luận của việc dạy học theo chủ đề tích

hợp trong dạy học Sinh học 12 bằng tiếng Anh.
-

Đề xuất quy trình thiết kế phương án dạy học theo chủ đề tích hợp

trong dạy học Sinh học 12 bằng tiếng Anh - THPT.
-

Thiết kế các tiêu chí đánh giá năng lực cho học sinh trong dạy học theo

thông qua việc hướng dẫn của thày cô, học sinh luôn giữ vai trò trung tâm của
lớp học. Năm 1968, nhà giáo dục học Ba Lan - W.Ôkôn đã hoàn thành cuốn
“Những cơ sở của dạy học theo chủ đề” - một công trình khá hoàn chỉnh và có
giá trị về dạy học theo chủ đề.
Theo chuyên ngành Sinh học thì Giáo sư E.P.Brunov và Viện sĩ I.D.
Zverev có các công trình lớn chuyên khảo về phát triển năng lực độc lập tích
cực nhận thức của học sinh trong quá trình học tập giáo trình sinh học nói
chung và Giải phẫu sinh lí vệ sinh người nói riêng.
Trong thế kỉ XXI, thế giới có những thay đổi mạnh mẽ mang tính quyết
định trong lĩnh vực giáo dục. Do sức ép và thách thức lớn mang tính thời đại
nên giáo dục buộc phải thay đổi cách tiếp cận từ nội dung sang tiếp cận năng
lực để sản phẩm của đào tạo là HS phải “biết làm”, nghĩa là mang tính ứng
dụng cao. Năng lực của con người được đánh giá trên 3 góc độ: kiến thức, kĩ
năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa. Muốn tăng cường năng lực cạnh
tranh, rút ngắn khoảng cách ứng dụng khoa học công nghệ, thì phải biết cách
giảng dạy và cách học.
Trước đây, sách vở, giáo viên, nhà trường là nơi giúp ta tiếp nhận

7


kiến thức. Ngày nay, chúng ta hoàn toàn có thể tiếp cận nhờ internet và các
phương tiện truyền thông, … một cách bình đẳng, mọi lúc, mọi nơi. Như vậy,
để tiếp nhận kiến thức không phải là quá khó khăn trong thời đại ngày nay mà
quan trọng là biến kiến thức đó thành kĩ năng, nói như M.A. Danilop: “kĩ
năng chính là kiến thức trong hành động”. Từ biết, đến hiểu, đến làm việc
chuyên nghiệp với năng suất cao là một khoảng cách rất lớn không phải ai
cũng thực hiện được, cần có những bứt phá chuyển thói quen thành kĩ năng.
Thế giới đã và đang thiết kế chương trình giáo dục, nội dung giáo dục,
PPDH theo hướng tiếp cận năng lực và xây dựng hệ thống các năng lực chung và

8


sống và vật thể sống; Vật liệu tự nhiên và vật liệu nhân tạo; Năng lượng và sự
biến đổi; Trái đất và vũ trụ. Tại các nước khu vực Đông Nam Á, chương trình
Khoa học gồm các chủ đề chính: Quá trình khoa học; Chất; Sinh vật và môi
trường; Năng lượng và sự biến đổi.
Xu hướng DHTCĐ đã đặt ra yêu cầu cải tiến về PPDH, phương tiện,
hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá. Trên con đường hướng tới
một xã hội tri thức, thông tin và hợp tác toàn cầu, nhu cầu về tiếp nhận, tìm
hiểu thông tin, tìm kiếm tri thức của loài người ngày càng cao, cũng như
lượng tri thức cần cập nhật hàng ngày là vô cùng lớn nên HS cần có những kỹ
năng như cộng tác làm việc, khả năng tìm kiếm, khai thác, xử lý, sử dụng
thông tin một cách có hiệu quả. Hình thức học tập không còn bó hẹp trong lớp
học mà mở ra ngoài thực tiễn; thời gian học tập để hoàn thành một nội dung,
một chủ đề không nhất thiết trong một, hai tiết học mà có thể kéo dài trong
một, vài tuần, tùy thuộc vào ý nghĩa, mức độ quan trọng và khó khăn của kiến
thức. Việc đánh giá không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra kết quả mà HS đạt
được sau một khoảng thời gian nhất định nào đó mà phải đồng thời diễn ra
trong suốt quá trình dạy học (đánh giá tiến trình).
1.1.2. Tại Việt Nam
Ở

Việt Nam, dạy học phát triển năng lực đang được quan tâm và áp

dụng rộng rãi. Trong giai đoạn hiện nay, ba mô hình dạy học được áp dụng
nhiều và thu được những kết quả, những chuyển biến tích cực trong việc dạy
và học của thày trò như sau [2]:
- Dạy học dự án (Project – Based Learning)
- Dạy học theo chủ đề (Themes – Based Learning)

môn học Khoa học tự nhiên và dạy học tích hợp các môn Khoa học xã hội. Các
tác giả đã đề xuất cơ sở lí luận, quy trình các bước để thiết kế các chủ đề dạy học
tích hợp, đưa ra nhiều gợi ý và định hướng kiểm tra đánh giá [17].

10


1.2. Cơ sở lý luận
1.2.1. Tổng quan về dạy học tích hợp
1.2.1.1. Thế nào là dạy học tích hợp
Tích hợp trong dạy học là phương pháp liên kết các vấn đề của một hay
nhiều lĩnh vực khác nhau trong cùng một kịch bản dạy học [17] và là sự trình
bày một cách thống nhất về tư tưởng khoa học các khái niệm, các nguyên lý,
không đề cập hoặc chưa đề cập đến sự khác nhau giữa các lĩnh vực [13]. Tích
hợp là một trong những nguyên tắc lựa chọn nội dung môn học quan trọng
đảm bảo “sự kết hợp một cách hữu cơ, có hệ thống các kiến thức, khái niệm
thuộc các môn học khác nhau thành một nội dung thống nhất, dựa trên cơ sở
các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các môn học đó” [10,
17]. Để hình thành và phát huy những năng lực cần có cho học sinh, hiện nay
trên thế giới có xu hướng dạy học tích hợp, giúp học sinh sử dụng được kiến
thức các lĩnh vực khác nhau cho những quá trình học tập tiếp theo hoặc áp
dụng kiến thức vào thực tế. Như vậy, nhờ dạy học tích hợp, quá trình học tập
trở nên có ý nghĩa hơn với học sinh. Thông qua dạy học tích hợp, học sinh có
khả năng giải quyết các tình huống cụ thể trong đời sống nhờ vận dụn g các
kiến thức khoa học kĩ thuật, đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại ngày nay
[12]. Trong quá trình dạy học tích hợp, nhà trường ngoài việc cung cấp kiến
thức còn cần chú ý phát triển cho học sinh kĩ năng tìm kiếm và hệ thống hóa
kiến thức. Đồng thời cần phải giúp học sinh có cơ hội vận dụng các kiến thức,
kĩ năng đã được hình thành để giải quyết những vấn đề thực tế bằng cách chú
trọng tổ chức các bài học tích hợp.


hội như năng lực tổ chức, năng lực âm nhạc, năng lực kinh doanh, toán học,
văn học, … Năng lực chuyên môn giúp con người đáp ứng yêu cầu của một
chuyên ngành riêng biệt với hiệu quả cao.
Khi giảng dạy môn Sinh học, ngoài cung cấp tri thức về Sinh học, giáo
viên cần chú ý phát triển cho học sinh một số năng lực riêng như:
+

Năng lực tìm kiếm, khai thác tài liệu (tổng hợp và đánh giá được các

tài liệu khoa học)
+

Năng lực nghiên cứu khoa học (nghiên cứu lý thuyết, thu thập số liệu,

bằng chứng khoa học, đề xuất được các giả thuyết, các thí nghiệm kiểm
chứng giả thuyết đã đề xuất, rút ra đoực kết luận, thể hiện kết quả vào
báo cáo khoa học, văn bản, đề xuất các bước cần thiết lập trong tương
lai để tiếp tục hoàn thành mục tiêu của thí nghiệm, …)
+

Năng lực thực địa (lập kế hoạch thực địa, chuẩn bị trang thiết bị cần

thiết, sử dụng bản đồ và các thiết bị thực địa, thu thập xử lý mẫu,...)
+

Năng lực thực hành, làm thí nghiệm (thực hiện các quy tắc an toàn

trong phòng thí nghiệm, sử dụng thành thạo các thiếu bị thí nghiệm,
12


bậc trung học, DHTCĐ rất phù hợp với lứa tuổi và khả năng của HS,

có thể dễ dàng tích hợp vào nội dung những ứng dụng kĩ thuật, công nghệ
thông tin và những kiến thức đời sống cập nhật làm cho bài học phong phú,
hấp dẫn hơn.
13


1.2.2.2. Ưu thế của dạy học chủ đề so với dạy học theo cách tiếp cận truyền
thống hiện nay
DHTCĐ luôn lấy học sinh làm trung tâm của việc dạy học, chính vì vậy
các nhiệm vụ học tập được giao, học sinh quyết định chiến lươc học tập với
sự chủ động hỗ trợ, hợp tác của giáo viên.
Khi soạn nội dung chương trình DHTCĐ, các bài học được sắp xếp
theo một chủ đề thống nhất, được tổ chức lại theo hướng tích hợp từ một phần
trong chương trình học. Do đó, người học thu được kiến thức là các khái niệm
trong một mối liên hệ mạng lưới với nhau, kiến thức gần gũi với thức tiễn, kết
thúc một chủ đề người học có một tổng thể kiến thức mới, chặt chẽ và logic.
Kiến thức có được sau khi kết thúc chủ đề vượt ra ngoài khuôn khổ nội dung
cần học nhờ sự thu nhận trong quá trình tìm kiếm, xử lý thông tin ngoài nguồn
tài liệu chính thức là SGK.
Ngoài việc thu nhận kiến thức, HS sẽ hình thành những kĩ năng ở mức
độ cao: kĩ năng phân tích, tổng hợp, đánh giá, các kĩ năng giao tiếp.
1.2.3. Dạy học chuyên ngành bằng Tiếng Anh
1.2.3.1 Mục đích và ý nghĩa dạy học Sinh học bằng Tiếng Anh
Tiếng Anh là ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất trên thế giới, cũng bởi
lẽ đó, rất nhiều tài liệu học tập của các tổ chức giáo dục đề viết bằng Tiếng
Anh. Hiện nay, Tiếng Anh được sử dụng rộng rãi trong trong rất nhiều lĩnh
vực khác nhau trong đó có lĩnh vực khoa học kĩ thuật và giáo dục, là một công


có chủ đề Sinh học từ đó nâng cao khả năng giao tiếp.
Ba giai đoạn khi học bài nghe:


Pre – Listening: Là giai đoạn giúp HS định hướng, suy nghĩ về đề tài
hay tình huống hội thoại trước khi tiến hành bài nghe.



While- Listening: Là giai đoạn HS luyện tập, GV đưa ra các dạng bài
tập, yêu cầu HS thực hiện. Giai đoạn này ban đầu HS sẽ mắc nhiều lỗi
sai, GV chú ý sửa lỗi và đưa ra các phương pháp suy nghĩ tìm tòi ra
phương án đúng.

15




Post- Listening: Là giai đoạn HS luyện tập sau giai đoạn whileListening, ở giai đoạn này HS vận dụng kiến thức, những từ chuyên
ngành đã được tìm hiểu trước đó và vận dụng kĩ năng ngôn ngữ đã
được luyện tập trong giai đoạn While- listening để vận dụng vào các
tình huống thực tế, có ý nghĩa.

-

Kĩ năng nói:
Đây là kĩ năng giao tiếp quan trọng và tương đối khó đối với HS để


sự hứng thú đọc của HS, GV khuyến khích HS suy nghĩ về những chủ
để mà HS sẽ học.

16