BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
................/...............

BỘ NỘI VỤ
......../.......

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
NGUYỄN PHÚC NAM

QUYỀN CON NGƯỜI TRONG GIẢI QUYẾT

CÁC VỤ VIỆC HÔN NHÂN VÀ GIA ĐÌNH – TỪ THỰC TIỄN

TÒA ÁN NHÂN DÂN HUYỆN BỐ TRẠCH, TỈNH QUẢNG BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ
LUẬT HIẾN PHÁP VÀ LUẬT HÀNH CHÍNH

THỪA THIÊN HUẾ - NĂM 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
................/...............

BỘ NỘI VỤ
......../.......

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA
NGUYỄN PHÚC NAM

QUYỀN CON NGƯỜI TRONG GIẢI QUYẾT


Nguyễn Phúc Nam


LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành đề tài luận văn thạc sĩ, bên cạnh sự hướng dẫn nhiệt tình

của quý Thầy Cô Học viện Hành chính quốc gia, sự nỗ lực cố gắng của bản
thân còn có sự động viên ủng hộ của gia đình và bạn bè trong suốt thời gian
học tập và nghiên cứu.

Lời đầu tiên tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến PGS.TS. Trương

Hồ Hải đã hết lòng giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành
luận văn này. Tôi cũng xin cảm ơn đến toàn thể quý thầy cô Học viện Hành
chính quốc gia Hà Nội và phân viện Miền Trung; cô giáo chủ nhiệm lớp LH3

- T2 đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng như tạo mọi điều
kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập nghiên cứu và cho đến
khi thực hiện đề tài luận văn.

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đến gia đình, các anh chị và các

bạn đồng nghiệp đã hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, và
hoàn thiện đề tài luận văn thạc sĩ.
Trân trọng cảm ơn!

Học viên

Nguyễn Phúc Nam


Chương 2. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ THỰC TRẠNG QUYỀN

CON NGƯỜI TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC HÔN NHÂN VÀ

GIA ĐÌNH CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN HUYỆN BỐ TRẠCH, TỈNH
QUẢNG BÌNH............................................................................................ 32


2.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến Quyền con người trong giải quyết các vụ việc

hôn nhân và gia đình - Từ thực tiễn Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh
Quảng Bình. ................................................................................................. 32

2.1.1. Khái quát chung về đặc điểm chính trị, kinh tế - xã hội của huyện Bố Trạch,
tỉnh Quảng Bình ...................................................................................................... 32
2.2. Những ưu điểm về quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn

nhân và gia đình của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình và
nguyên nhân ................................................................................................. 39

2.2.1. Tình hình giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình của Toà án nhân dân
huyện Bố Trạch: ...................................................................................................... 39

2.2.2. Những ưu điểm về quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân
và gia đình của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch ................................................. 42

2.2.3. Nguyên nhân của ưu điểm ............................................................................ 59
2.3. Những hạn chế về quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân
và gia đình của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình và nguyên


Trạch ..................................................................................................................... 109
3.3.2. Kiến nghị với Tòa án nhân dân Tối cao ..................................................... 110
Tóm tắt chương 3 ....................................................................................... 111

KẾT LUẬN ............................................................................................... 111
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1.Dưới đây là bảng số liệu giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình
của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch (từ năm 2013-2017) .......................... 40

Bảng 2.2. Bảng số liệu về tỷ lệ giải quyết thông qua hoà giải ............................... 41


MỞ ĐẦU
1. Lý do chon đề tài luận văn

Quyền con người là một trong những vấn đề thiêng liêng, cơ bản của bất

cứ quốc gia nào. Quyền con người phải được ghi nhận trong Hiến pháp và

pháp luật mà bất cứ quốc gia nào cũng phải thực hiện. Để đạt được mục tiêu

quan trọng đó, phải xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của
nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, đây là chủ trương lớn của Đảng và
Nhà nước ta được thể chế tại Hiến pháp nước CHXHCN Việt Nam năm 2013:
“Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã
hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân”.

chế xã hội chủ nghĩa. Không những vậy, thông qua việc giải quyết đối với các
vụ, việc tranh chấp về hôn nhân và gia đình đã góp thêm một kênh tuyên
truyền có hiệu quả về phổ biến, giáo dục ý thức pháp luật cho nhân dân.

Bên cạnh đó, kéo theo sự phát triển của nền kinh tế thì các mâu thuẫn

nảy sinh trong xã hội ngày càng đa dạng và phức tạp, đặc biệt trong mối quan

hệ hôn nhân và gia đình. Số vụ việc về hôn nhân và gia đình mà toàn ngành
cũng như Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình thụ lý đã gia

tăng mỗi năm. Ngoài bảo đảm giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình
đúng với các quy định của pháp luật thì bảo đảm quyền con người trong giải

quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình luôn được lãnh đạo Tòa án nhân dân
huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình quan tâm chỉ đạo và đã đạt được nhiều
thành tích đáng ghi nhận. Tuy nhiên quá trình thực hiện cũng còn nhiều bất

cập, vướng mắc, hạn chế tồn tại thuộc trách nhiệm của Toà án nói chung và
chất lượng giải quyết, xét xử của Tòa án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh
Quảng Bình nói riêng. Chính vì vậy, trong bối cảnh cả nước cũng như tỉnh

Quảng Bình đang tiếp tục thực hiện chương trình cải cách Tư pháp theo Nghị

quyết số 48/NQ-TW ngày 24/05/2005 của Ban chấp hành Trung ương về

chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm

2010, định hướng đến năm 2020 và Nghị quyết số 49/NQ-TW ngày
02/6/2005 của Ban chấp hành Trung ương về chiến lược cải cách tư pháp đến


“Chia tài sản chung vợ chồng theo Luật hôn nhân và gia đình Việt Nam năm

2000”; Luận văn thạc sỹ luật học năm 2014 của tác giả Nguyễn Thị Tâm “Áp

dụng pháp luật trong giải quyết các vụ án về hôn nhân và gia đình trên địa
bàn Hà Nội”; Các nghiên cứu của các học giả trên đã đề cập đến vấn đề giải

quyết các vụ án hôn nhân và gia đình dưới góc độ về áp dụng pháp luật, giải
quyết các vụ án hôn nhân và gia đình.

Vấn đề quyền con người trong giải quyết, xét xử nói chung và các vụ

việc hôn nhân-gia đình được các chuyên gia pháp lý và đặc biệt là những

người làm công tác xét xử của ngành Tòa án nghiên cứu ở nhiều mức độ và
khía cạnh khác nhau. Các bài viết trên các tạp chí khác như: Tạp chí Tòa án,
Tạp chí Luật học; Tạp chí Kiểm sát; Tạp chí Dân chủ; Tạp chí Nhà nước và

Pháp luật… cũng có nghiên cứu về một số khía cạnh lý luận và thực tiễn liên
quan đến quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn nhân
3


và gia đình; đó là những tiền đề, tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu đề

tài. Tuy nhiên, các bài viết trên hoặc nghiên cứu chung về vấn đề quyền con

người trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân hoặc nghiên cứu về một


trong các trường Đại học chuyên ngành Luật và không chuyên ngành Luật.
Nhiệm vụ :

4


- Làm rõ một số vấn đề lý luận về quyền con người, về hoạt động giải

quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình, bảo đảm quyền con người trong giải
quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình.

- Phân tích thực trạng quyền con người trong hoạt động giải quyết

các vụ việc hôn nhân và gia đình, phân tích nguyên nhân của những tồn tại,

hạn chế của quyền con người trong hoạt động giải quyết các vụ việc hôn
nhân và gia đình tại Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình.

Từ đó đưa ra một số yêu cầu tăng cường quyền con người trong hoạt

động giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình ở tỉnh Quảng Bình; đưa ra

một số giải pháp chung và riêng, một số kiến nghị nhằm tăng cường bảo
đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình.
4. Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu của luận văn:

Với phạm vi là một luận văn thạc sỹ chuyên ngành Luật Hiến pháp và

Luật Hành chính, luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề lý luận về quyền con


án nhân dân huyện Bố trạch, tỉnh Quảng Bình trong bối cảnh tỉnh Quảng

Bình đang tiếp tục phát huy hiệu quả của chương trình cải cách tư pháp theo
Nghị quyết số 48/NQ-TW và Nghị quyết số 49/NQ-TW. Với những kết quả

mà luận văn đạt được, tác giả hy vọng sẽ góp một phần nhỏ vào việc bảo
đảm quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình của

tỉnh Quảng Bình nói chung và của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch nói
riêng.

7. Kêt cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của
luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về quyền con người trong giải quyết các vụ

việc hôn nhân và gia đình.

Chương 2: Thực trạng quyền con người trong giải quyết các vụ việc

hôn nhân và gia đình của Toà án nhân dân huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình.
Chương 3: Quan điểm, giải pháp và kiến nghị tăng cường quyền con

người trong giải quyết các vụ việc hôn nhân và gia đình.

6



Khi xem xét về khái niệm quyền con người, chúng ta thấy rằng quyền

con người và quyền công dân là hai khái niệm gần gũi nhưng không đồng

nhất. Xét về nguồn gốc lịch sử, tư tưởng về quyền con người được hình thành
cùng với sự xuất hiện của những nền văn minh cổ đại, còn khái niệm quyền

công dân chỉ xuất hiện cùng với cách mạng tư sản, vì cách mạng tư sản đã

đưa con người từ địa vị thần dân trở thành công dân với tư cách là một thành
viên bình đẳng trong một nhà nước và pháp điển hoá các quyền tự nhiên của
7


con người dưới hình thức các quyền công dân. Như vậy, khái niệm quyền con
người xuất hiện trước khái niệm quyền công dân và về bản chất, quyền con

người bao hàm và chứa đựng các quyền công dân được các nhà nước thừa
nhận và áp dụng cho công dân của mình.

Ở Việt Nam, quyền con người được quy định trong Hiến pháp và được

thể chế hoá bằng các luật, đạo luật nhằm ghi nhận và bảo vệ quyền con người
trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó quan hệ hôn nhân và gia đình
là lĩnh vực thể hiện quyền con người cụ thể nhất và có giá trị ảnh hưởng sâu

sắc nhất đối với mỗi con người. Chính vì vậy, dù ở bất cứ giai đoạn phát triển
nào, chế độ xã hội nào, gia đình cũng luôn được Nhà nước quan tâm tác động
bằng chính sách, điều chỉnh và bảo vệ bằng pháp luật.



Quốc Hội có chức năng lập pháp, Chính phủ có chức năng hành pháp và Tòa

án có chức năng xét xử. Tòa án chính là một cơ quan đại diện cho quyền lực
Nhà nước.

Hoạt động giải quyết vụ, việc hôn nhân và gia đình của Toà án là hình

thức thực hiện chức năng Nhà nước đặc biệt của cơ quan tư pháp. Thẩm phán
và Hội đồng xét xử đại diện cho Tòa án thực hiện những hoạt động giải quyết

được bắt đầu bằng việc thụ lý vụ, việc; tiến hành các hoạt động tố tụng và kết
thúc bằng việc ra quyết định hoặc bản án và được áp dụng bắt buộc đối với tất
cả những người có liên quan đến việc giải quyết các tranh chấp phát sinh
trong quan hệ hôn nhân và gia đình. Các quyết định hoặc bản án đó tác động

trực tiếp đến quyền, lợi ích của chính con người (được gọi là đương sự). Do
đó việc bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và
gia đình luôn mang tính quyền lực Nhà nước.

Hai là, Tòa án là cơ quan có trách nhiệm chính trong bảo đảm quyền

con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình.

Tòa án là cơ quan duy nhất thực hiện hoạt động giải quyết các vụ, việc

hôn nhân và gia đình nên có trách nhiệm chính đối với việc bảo đảm quyền
con người trong hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình. Trách

nhiệm của Tòa án đã được quy định cụ thể trong Hiến pháp, pháp luật tố tụng


chức, trật tự xã hội...là những khách thể được pháp luật tố tụng dân sự nói

chung và các quy định pháp luật về giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia

đình nói riêng bảo vệ. Như vậy, việc bảo đảm quyền con người trong giải
quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình phải tuân thủ chặt chẽ những trình tự,
thủ tục được pháp luật quy định.

Do đó, để bảo đảm quyền con người thì ngoài việc quy định cơ sở trách

nhiệm dân sự, hệ thống các biện pháp khẩn cấp, các điều kiện để đảm bảo
quyền con người thì còn phải tạo cho hoạt động giải quyết án hôn nhân và gia

đình hay cụ thể hơn là áp dụng pháp luật được nghiêm minh, chính xác. Vì

nếu pháp luật được xây dựng đúng đắn mà việc áp dụng nó sai lệch, thiếu căn
cứ, không khách quan, công bằng thì mục đích của pháp luật chẳng những

không đạt được mà các quan hệ xã hội (trong đó có quyền con người, quyền

công dân) được pháp luật bảo vệ còn bị vi phạm nghiêm trọng sẽ làm cho
nhân dân thiếu tin tưởng vào cơ quan bảo vệ pháp luật.

10


1.1.2 Vai trò của quyền con người trong giải quyết các vụ việc hôn

nhân và gia đình:


Bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia

đình sẽ góp phần đem lại sự ổn định xã hội, đặc biệt ở góc độ tâm lý, giải

quyết triệt để các mâu thuẫn trong vấn đề hôn nhân và gia đình, bảo đảm được
trách nhiệm của các cơ quan Nhà nước nói riêng và thể chế, bộ máy Nhà nước
nói chung.

11


Việc bảo đảm quyền con người trong hôn nhân gia đình góp phần bảo

đảm về chính trị nhất là trong bối cảnh các vấn đề về nhân quyền trong nội bộ

một quốc gia luôn được sử dụng như một con bài chính trị để tăng cường
hoặc hạn chế các lợi ích mà các quốc gia đó được hưởng từ việc tham gia vào
đời sống hợp tác quốc tế và tiến trình toàn cầu hóa.

Sự ổn định xã hội và bảo đảm về chính trị sẽ là động lực và điều kiện

thuận lợi thúc đẩy sự phát triển về kinh tế, văn hóa xã hội, bởi vì nhân tố con

người là quan trọng nhất trong bất cứ chế độ xã hội nào, gia đình lại là tế bào
của xã hội. Một gia đình ổn định bền vững hoặc một công dân lành mạnh sẽ là
nguồn nhân lực quan trọng tạo ra của cải vật chất cho xã hội.

Hai là, thúc đẩy quá trình dân chủ hóa và xây dựng Nhà nước pháp



Ba là, nâng cao chất lượng trong giải quyết các vụ, việc hôn nhân và

gia đình và nâng cao chất lượng đội ngũ công chức tư pháp.

Quyền con người trong giải quyết các vụ án nói chung và vụ, việc hôn

nhân và gia đình nói riêng là thước đo về mức độ hoàn thiện pháp luật, chất
lượng giải quyết các vụ án và trình độ của cán bộ, công chức hệ thống Tư

pháp. Một khi các quyền của con người được bảo đảm trong giải quyết vụ,
việc hôn nhân và gia đình thì hiệu quả hoạt động giải quyết vụ án được nâng

cao, các mâu thuẫn phát sinh liên quan đến hôn nhân và gia đình được giải
quyết triệt để tránh khiếu kiện kéo dài, vượt cấp. Đồng thời thể hiện được

trình độ, kiến thức, năng lực về nghiệp vụ của đội ngũ cán bộ, công chức
ngành Tư pháp cũng như phẩm chất đạo đức công vụ của họ.

Bốn là, xây dựng và củng cố niềm tin của nhân dân vào bộ máy nhà

nước nhất là các cơ quan tư pháp, tạo được ý thức pháp luật bền vững cho
nhân dân khi tham gia vào quan hệ pháp luật về hôn nhân và gia đình.

Mục đích của việc bảo đảm quyền con người trong giải quyết các vụ

việc hôn nhân và gia đình chính là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp chính
đáng của công dân khi tham gia vào quan hệ pháp luật hôn nhân và gia đình

cả về tố tụng cũng như pháp luật về nội dung. Đáp ứng được điều này công

Như vậy, gia đình có thể gồm vợ chồng, con cái, anh chị em, cha mẹ,

ông bà…cùng chung sống với nhau, có quan hệ huyết thống hoặc quan hệ
nuôi dưỡng, trong quá trình chung sống phát sinh các quyền và nghĩa vụ đối
với nhau. Hôn nhân là cơ sở của gia đình, còn gia đình là tế bào của xã hội,

mà trong đó kết hợp chặt chẽ, hài hòa lợi ích của mỗi công dân, Nhà nước và
xã hội.

Luật Hôn nhân và gia đình Việt Nam quy định việc kết hôn, để được

công nhận hôn nhân hợp pháp; việc đăng ký kết hôn phải tuân theo các quy
định của pháp luật và việc ly hôn cũng như giải quyết các quan hệ liên quan

đến hôn nhân cũng được tiến hành theo trình tự pháp luật nhất định, các bước

phải được tuân thủ theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (có hiệu lực từ
01.7.2016), khi giải quyết một vấn đề cụ thể thì được áp dụng theo Luật Hôn
nhân và gia đình.

Bộ luật tố tụng dân sự 2015 đã quy định hai loại trình tự thủ tục tố tụng

hoàn toàn khác nhau, đó là trình tự, thủ tục giải quyết vụ án hôn nhân và gia
đình và trình tự giải quyết vụ việc hôn nhân và gia đình. Căn cứ quan trọng để
14


phân biệt vụ án hôn nhân và gia đình và vụ việc hôn nhân và gia đình là giữa
các bên có tranh chấp với nhau hay không? Nếu giữa hai bên đương sự có



mục đích nhân đạo.

- Tranh chấp về nuôi con, chia tài sản của nam, nữ chung sống với nhau

như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn hoặc khi hủy kết hôn trái pháp luật.

- Các tranh chấp khác về hôn nhân và gia đình, trừ trường hợp thuộc

thẩm quyền giải quyết của cơ quan, tổ chức khác theo quy định của pháp luật.
15


Theo quy định tại Điều 29 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 thì thẩm quyền

giải quyết của Tòa án gồm những yêu cầu về hôn nhân và gia đình sau:
- Yêu cầu hủy việc kết hôn trái pháp luật.

- Yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn, thỏa thuận nuôi con, chia tài sản

khi ly hôn.

- Yêu cầu công nhận thỏa thuận của cha, mẹ về thay đổi người trực tiếp

nuôi con sau khi ly hôn hoặc công nhận việc thay đổi người trực tiếp nuôi con

sau khi ly hôn của cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật về
hôn nhân và gia đình.

- Yêu cầu hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên hoặc



- Các yêu cầu khác về hôn nhân và gia đình, trừ trường hợp thuộc thẩm

quyền giải quyết của cơ quan, tổ chức khác theo quy định của pháp luật.

Từ khái niệm giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình nêu trên,

chúng ta đi vào phân tích những nội dung cơ bản của quyền con người trong

hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình tại Toà án Bố Trạch,

đó chính là việc đương sự được thực hiện những quyền gì trong tố tụng và
Tòa án có trách nhiệm bảo đảm cho công dân được thực hiện những quyền đó

như thế nào thông qua việc đương sự tự bảo vệ và có quyền nhờ người khác
bảo vệ trong quá trình giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia đình kể từ khi
nộp đơn khởi kiện, đơn yêu cầu và kết thúc bằng việc Toà án ra quyết định
hoặc bản án có hiệu lực pháp luật theo trình tự thủ tục ở giai đoạn sơ thẩm.

Khi tham gia vào hoạt động giải quyết các vụ, việc hôn nhân và gia

đình của Tòa án thì quyền con người mà pháp luật cần bảo đảm cho họ chính
là quyền của đương sự; đương sự có quyền tự mình bảo vệ hoặc nhờ người

khác bảo vệ các quyền của mình ở bất cứ trình tự thủ tục tố tụng nào. Mặc dù

ở mỗi trình tự giải quyết theo quy định của pháp luật có thủ tục, cách thức,
quy trình giải quyết khác nhau nhưng đều vẫn phải bảo đảm những quyền con