ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN CAO HIẾN

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ
KẾT HÔN GIỮA CÔNG DÂN VIỆT NAM VỚI
NGƯỜI NƯỚC NGOÀI THEO QUY ĐỊNH CỦA
PHÁP LUẬT VIỆT NAM
TRONG XU THẾ HỘI NHẬP

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2011


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

NGUYỄN CAO HIẾN

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KẾT HÔN
GIỮA CÔNG DÂN VIỆT NAM VỚI NGƯỜI NƯỚC NGOÀI
THEO QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VIỆT NAM TRONG
XU THẾ HỘI NHẬP
Chuyên ngành : Luật dân sự
Mã số

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Nguyễn Phương Lan


1.1.1.1.

Khái niệm kết hôn

1.1.1.2.

Kết hôn có yếu tố nước

1.1.2.

Kết hôn giữa công dân

1.1.2.1.

Người nước ngoài

1.1.2.2.

Kết hôn giữa công dân

1.2.

Đặc điểm của quan hệ
người nước ngoài

1.2.1.

Đặc điểm chung


2.1.2.

Điều kiện về sự tự ngu

2.1.3.

Việc kết hôn không thuộ

2.1.3.1.

Cấm người đang có vợ

2.1.3.2.

Cấm người mất năng l

2.1.3.3.

Cấm kết hôn giữa nhữn
giữa những người có h

2.1.3.4.

Cấm kết hôn giữa cha,
từng là cha, mẹ nuôi vớ
vợ với con rể, bố dượn
riêng của chồng

2.1.3.5.


2.3.2.

Về thủ tục nộp và nhận

2.3.3.

Về trình tự giải quyết h
Việt Nam với người nư


2.3.4.

Về tổ chức lễ đăng ký k

Chương 3: THỰC TRẠN

NAM VỚI N
NĂM GẦN

NÂNG CAO

LUẬT VỀ V

3.1.

Thực trạng kết hôn giữ
ngoài những năm gần đ

3.1.1.



Hoàn thiện cơ sở pháp
Nam với người nước ng

3.2.2.

Đảm bảo hoạt động có
quan trong việc thi hàn
dân Việt Nam với ngườ
KẾT LUẬN

115

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

118

PHỤ LỤC

122


DANH MỤC CÁC BẢNG

Số hiệu

Tên bảng

Trang



Tình hình công dâ

Loan giai đoạn 19
3.5

Tình hình công dâ

Quốc giai đoạn 20
3.6

Tình hình đăng ký

công dân Hàn Quố


MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong những năm gần đây, chính sách mở rộng hội nhập quốc tế của
Đảng và nhà nước ta đã làm cho đời sống của nhân dân được cải thiện đáng kể.
Cùng với sự phát triển của quá trình giao lưu quốc tế, các quan hệ về hôn nhân
và gia đình giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài cũng phát sinh ngày
càng nhiều. Việc điều chỉnh quan hệ này trở thành một yêu cầu cấp bách, quan
trọng nhằm làm ổn định và phát triển giao lưu dân sự quốc tế, đồng thời bảo vệ
quyền và lợi ích hợp pháp của công dân các nước có liên quan.

Để kịp thời điều chỉnh được các quan hệ hôn nhân và gia đình nói
chung, quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài nói
riêng, nhà nước ta đã ban hành một số văn bản pháp luật có giá trị như: Luật

cụ thể trong Nghị quyết số 49 NQ/TW ngày 02/6/2005 về "Chiến lược cải cách
tư pháp đến năm 2020", theo đó: "sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan
đến lĩnh vực tư pháp phù hợp với mục tiêu chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ
thống pháp luật…" [18]. Bên cạnh đó, công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa đang được đẩy mạnh. Vì vậy, việc nghiên cứu một số vấn đề lý
luận và thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về kết hôn giữa công dân
Việt Nam với người nước ngoài, từ đó rút ra được một số đề xuất thực tế nhằm
hoàn thiện hơn nữa các quy định của pháp luật về vấn đề này là hết sức quan
trọng, có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. Nhận thức được điều đó, em đã
mạnh dạn chọn vấn đề "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về kết hôn giữa công
dân Việt Nam với người nước ngoài theo quy định của pháp luật Việt Nam
trong xu thế hội nhập" làm đề tài cho luận văn thạc sĩ của mình.

2. Tình hình nghiên cứu
Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài là vấn đề có
tính thời sự cao. Do vậy, từ trước tới nay có không ít các công trình nghiên
cứu về vấn đề này. Có thể chia các công trình nghiên cứu về kết hôn giữa
công dân Việt Nam với người nước ngoài thành ba nhóm lớn sau:

2


-

Nhóm luận văn, luận án: ở nhóm này có thể liệt kê đến một số công

trình nghiên cứu tiêu biểu như: Vấn đề kết hôn có yếu tố nước ngoài tại Việt
Nam, Luận văn thạc sĩ luật học, của Vilayvong Senebouttarat, Trường Đại học
Luật Hà Nội, 2008. Với đề tài này, tác giả đã nghiên cứu các quy định của
pháp luật Việt Nam về quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài theo quy định

người nước ngoài. Tuy nhiên hầu hết các công trình trên đều được nghiên cứu
dưới góc độ khác (chủ yếu là tư pháp quốc tế) hoặc với phạm vi rộng lớn nên
chỉ mang tính khái quát hoặc nghiên cứu dưới góc độ tư pháp quốc tế, lý giải
về hiện tượng xung đột pháp luật trong khi giải quyết quan hệ kết hôn có yếu
tố nước ngoài.
-

Nhóm sách giáo trình, sách bình luận chuyên sâu: trong nhóm này,

đầu tiên phải kể đến cuốn sách Quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước
ngoài ở Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế của Nông Quốc Bình và
Nguyễn Hồng Bắc, Nxb Tư pháp, 2006. Ngoài ra còn có một số giáo trình và
bình luận khoa học Luật Hôn nhân và gia đình. Hầu hết các công trình này
mới chỉ dừng lại ở việc phân tích, bình luận các quy định của pháp luật hôn
nhân và gia đình về quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước
ngoài, chưa đề cập hoặc ít đề cập đến thực tiễn thi hành các quy định của pháp
luật về vấn đề trên.
-

Nhóm các bài báo, tạp chí chuyên ngành luật: Các bài nghiên cứu

thuộc nhóm này chủ yếu được đề cập trên các tạp chí như Tạp chí Tòa án
nhân dân, Tạp chí Kiểm sát, tạp chí Dân chủ và pháp luật, Tạp chí Nghiên cứu
lập pháp, Tạp chí Luật học… Trong đó phải kể đến bài viết của tác giả Đỗ
Văn Chỉnh đăng trên tạp chí Tòa án nhân dân, số 1 (1/2011) với nhan đề:
"Kết hôn có yếu tố nước ngoài và thực tiễn áp dụng pháp luật"; "Một số
vướng mắc liên quan đến việc đăng ký kết hôn có yếu tố nước ngoài" của tác
giả Ngô Văn Thìn, đăng trên tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 7/2009; "Thực
trạng về việc phỏng vấn trong kết hôn với người nước ngoài hiện nay" của
Nguyễn Văn Thắng, đăng trên Tạo chí Dân chủ và pháp luật, số chuyên đề về

quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài và ý nghĩa
việc pháp luật ghi nhận quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài;
-

Phân tích thực trạng quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với

người nước ngoài trong những năm gần đây;
-

Đánh giá thực trạng của pháp luật về kết hôn giữa công dân Việt

Nam với người nước ngoài; đưa ra một số vướng mắc liên quan, từ đó đề xuất

5


một số giải pháp nhằm hoàn thiện hơn nữa các quy định về kết hôn có yếu tố
nước ngoài trong pháp luật hôn nhân và gia đình Việt Nam.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn
Đối tượng nghiên cứu của luận văn: Là một số vấn đề lý luận về quan
hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, các quy định của
Luật Hôn nhân và gia đình 2000; pháp luật hôn nhân và gia đình của Việt nam
cũng như một số nước trên thế giới về vấn đề này; tình hình kết hôn giữa công
dân Việt Nam với người nước ngoài trong những năm gần đây và thực trạng
pháp luật điều chỉnh và các thiết chế đảm bảo thực thi việc kết hôn giữa công
dân Việt Nam với người nước ngoài.
Phạm vi nghiên cứu của luận văn: Trong khuôn khổ của một luận văn
thạc sĩ, luận văn tập trung vào một số vấn đề sau:
-



mà chủ yếu là nữ công dân Việt Nam kết hôn với người nước ngoài trong vài
năm gần đây.
5. Phương pháp nghiên cứu
Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở kết hợp các phương pháp chủ
yếu như phương pháp duy vật biện chứng và lịch sử của chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật; phương pháp phân
tích luật học; phương pháp phân tích - so sánh; phương pháp tổng hợp (trên
cơ sở phân tích, so sánh và tham khảo pháp luật nước ngoài); phương pháp
trích dẫn, phương pháp thống kê, phương pháp chuyên gia v.v... Trên cơ sở
phương pháp phân tích, tổng hợp, đánh giá về cơ sở lý luận và thực tiễn của
pháp luật điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, đặc biệt đánh
giá, phân tích về thực trạng pháp luật Việt Nam điều chỉnh một số quan hệ dân
sự có yếu tố nước ngoài đã lựa chọn, tác giả rút ra những ưu điểm, tồn tại
trong việc thi hành pháp luật, từ đó đề ra các giải pháp cụ thể nhằm sửa đổi,
bổ sung và hoàn thiện pháp luật.
6. Đóng góp của luận văn
Với tính cách là một trong những công trình khoa học (thuộc chuyên
ngành luật dân sự) nghiên cứu một cách có hệ thống các vấn đề về cơ sở lý
luận và thực tiễn của pháp luật điều chỉnh quan hệ kết hôn có yếu tố nước
ngoài đặc biệt là kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài, kết
quả nghiên cứu của đề tài sẽ mang lại những đóng góp mới về khoa học pháp
lý như sau:
Thứ nhất, trên cơ sở nghiên cứu, phân tích và ứng dụng khái niệm
"quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài" đã được pháp luật quy định, tác giả
đưa ra khái niệm về quan hệ kết hôn có yếu tố nước ngoài, kết hôn giữa công
dân Việt Nam với người nước ngoài. Việc đưa ra các khái niệm này trong tình
hình hiện nay là cần thiết, góp phần quan trọng vào công tác nghiên cứu và

7


8


7. Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,
nội dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quan hệ kết hôn giữa công dân
Việt Nam với người nước ngoài
Chương 2: Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài
theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành
Chương 3: Thực trạng kết hôn giữa công dân Việt Nam với người
nước ngoài trong những năm gần đây và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu
quả điều chỉnh của pháp luật về vấn đề này.

9


Chương 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KẾT HÔN
GIỮA CÔNG DÂN VIỆT NAM VỚI NGƯỜI NƯỚC NGOÀI

1.1. Khái niệm kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài

1.1.1. Kết hôn có yếu tố nước ngoài
1.1.1.1. Khái niệm kết hôn
Hôn nhân là cơ sở hình thành gia đình, gia đình là tế bào của xã hội.
Trong mỗi chế độ xã hội, gia đình đều thực hiện những chức năng cơ bản
mang tính chất xã hội của nó. Một trong những chức năng cơ bản của gia đình
là sinh sản nhằm tái sản xuất ra con người, là quá trình tiếp tục nòi giống. Đó
là một quá trình cần thiết của cuộc sống trong một xã hội nhất định. Quá trình

sự thừa nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền về quan hệ vợ chồng của
hai người khác giới, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa họ đối với nhau.
Hệ thống pháp luật của nước ta quy định, việc kết hôn phải đăng ký tại
cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Khi yêu cầu đăng ký kết hôn, hai bên nam
nữ phải có mặt tại cơ quan đăng ký kết hôn, nộp tờ khai đăng ký kết hôn và
những giấy tờ cần thiết khác. Trong trường hợp có lý do chính đáng, một
trong hai bên kết hôn không thể đến nộp hồ sơ đăng ký kết hôn thì có thể gửi
cho cơ quan đăng ký kết hôn đơn xin nộp hồ sơ tạm vắng mặt, trong đơn phải
nêu rõ lý do vắng mặt và phải có sự xác nhận của Ủy ban nhân dân cấp cơ sở
nơi người vắng mặt cư trú.
Pháp luật hôn nhân và gia đình quy định: nam, nữ kết hôn phải đảm
bảo hai yếu tố:
Thứ nhất, việc kết hôn phải thể hiện ý chí của cả nam và nữ là mong
muốn được kết hôn với nhau. Như vậy, trước hết kết hôn là một quyền gắn
liền nhân thân của mỗi bên nam nữ. Quyền kết hôn xuất phát từ tình cảm yêu
thương giữa nam và nữ. Bởi vậy, đó là quyền tự do của mỗi cá nhân và được
pháp luật bảo vệ, điều này được thể hiện tại Điều 39 Bộ luật dân sự năm 2005,
theo đó: "nam, nữ có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật hôn nhân và
gia đình có quyền tự do kết hôn" [35] và khoản 2 Điều 9 Luật Hôn nhân và

11


gia đình: "việc kết hôn do nam và nữ tự nguyện quyết định, không bên nào
được ép buộc, lừa dối bên nào; không ai được cưỡng ép, cản trở" [33]. Do
vậy, sự tự nguyện của nam và nữ trong việc kết hôn vừa là điều kiện đảm bảo
cho hôn nhân có giá trị pháp lý và đồng thời cũng là cơ sở để xây dựng gia
đình bền vững. Đối với những trường hợp khi tiến hành đăng ký kết hôn có sự
lừa dối, cưỡng ép để được kết hôn hoặc kết hôn giả tạo thì nhà nước không
thừa nhận việc kết hôn đó là hợp pháp.

Quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước ngoài là quan
hệ hôn nhân và gia đình:
a)

Giữa công dân Việt Nam và người nước ngoài;

b)

Giữa người nước ngoài với nhau thường trú tại Việt Nam;

c)

Giữa công dân Việt Nam với nhau mà căn cứ để xác lập,

thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài hoặc tài
sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài [33].
Ngoài ra, tại khoản 4 Điều 100 Luật Hôn nhân và gia đình còn quy
định: "Các quy định của Chương này cũng được áp dụng đối với quan hệ hôn
nhân và gia đình giữa công dân Việt Nam với nhau mà một bên hoặc cả hai
bên định ở nước ngoài" [33].
Việc nhận diện đúng "yếu tố nước ngoài" trong quan hệ hôn nhân và
gia đình là hết sức cần thiết. Nhiều trường hợp không xác định đúng "yếu tố
nước ngoài" nên gây không ít khó khăn cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền
trong việc giải quyết các vấn đề phát sinh từ quan hệ hôn nhân và gia đình có
yếu tố nước ngoài. Khoản 14 Điều 8 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 đã
đưa ra tiêu chí để xác định "yếu tố nước ngoài" trong quan hệ hôn nhân và gia
đình. Điều này đã khẳng định sự phát triển về lý luận của pháp luật Việt Nam
trong việc điều chỉnh các vấn đề có liên quan đến hôn nhân và gia đình.
Từ những phân tích trên, quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu tố nước
ngoài có thể hiểu là các quan hệ hôn nhân và gia đình sau:


Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài;

-

Kết hôn giữa người nước ngoài với nhau mà một trong các bên

thường trú tại Việt Nam;
-

Kết hôn giữa công dân Việt Nam với nhau mà một hoặc cả hai bên

định cư ở nước ngoài hoặc sự kiện kết hôn được tiến hành ở nước ngoài theo
pháp luật nước ngoài
1.1.2. Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài
1.1.2.1. Người nước ngoài
Đối với mỗi quốc gia, việc người nước ngoài đến làm ăn, sinh sống đã
tất yếu trở thành bộ phần không thể thiếu trong cộng đồng dân cư của quốc

14


gia đó. Ở Việt Nam, người nước ngoài được hiểu là người không mang quốc
tịch Việt Nam, bao gồm người có quốc tịch nước ngoài và người không có
quốc tịch.
Theo quy định của pháp luật hiện hành, người nước ngoài cư trú ở
Việt Nam là công dân nước ngoài và người không quốc tịch thường trú hoặc
tạm trú ở Việt Nam. Ngoài ra, tại khoản 1 Điều 9 Nghị định số 68/2002/NĐCP ngày 10/7/2002 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000 về quan hệ hôn nhân và gia đình có yếu
tố nước ngoài (sau đây gọi tắt là Nghị định số 68/2002/NĐ-CP) thì "người

hai trường hợp là việc kết hôn được tiến hành trước cơ quan nhà nước có
thẩm quyền của Việt Nam hoặc trước cơ quan đại diện ngoại giao, lãnh sự của
Việt Nam tại nước ngoài.
Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài là một trong
ba trường hợp kết hôn có yếu tố nước ngoài và theo quy định của pháp luật
Việt Nam, các trường hợp kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước
ngoài bao gồm:
-

Kết hôn giữa công dân Việt Nam với công dân nước ngoài (người có

một hoặc nhiều quốc tịch nước ngoài)
-

Kết hôn giữa công dân Việt Nam với người không có quốc tịch.

1.2. Đặc điểm của quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với
người nước ngoài
Như đã phân tích trên, quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với
người nước ngoài là một trường hợp của quan hệ kết hôn có yếu tố nước
ngoài. Do vậy, quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước ngoài
vừa mang những đặc điểm chung của quan hệ kết hôn vừa có những đặc điểm
đặc thù.
1.2.1. Đặc điểm chung
Thứ nhất, quan hệ kết hôn giữa công dân Việt Nam với người nước
ngoài chỉ được nhà nước công nhận giữa những người khác nhau về giới tính
Mục đích của hôn nhân là xây dựng gia đình, thể hiện trong việc sinh
đẻ, nuôi dưỡng và giáo dục con cái, đáp ứng lẫn nhau những nhu cầu vật chất

17