ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NINH

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NINH

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Địa lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Phương Liên

THÁI NGUYÊN - 2020


LỜI CAM ĐOAN


Nguyễn Thị Ninh

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ...................................................................................................... ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
BẢNG TỪ VIẾT TẮT ....................................................................................... vi
DANH MỤC BẢNG BIỂU ............................................................................... vii
DANH MỤC HÌNH..........................................................................................viii
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1
2. Lịch sử nghiên cứu .......................................................................................... 3
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................... 7
4. Quan điểm nghiên cứu ..................................................................................... 8
5. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................. 9
6. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu.................................................................... 10
7. Đóng góp của đề tài ....................................................................................... 10
8. Cấu trúc đề tài ................................................................................................ 11
NỘI DUNG ....................................................................................................... 12
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY
DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ........................................................... 12
1.1. Dạy học và kế hoạch dạy học ..................................................................... 12
1.1.1. Dạy học ................................................................................................ 12
1.1.2. Kế hoạch dạy học ................................................................................ 13
1.1.3. Phương pháp dạy học .......................................................................... 13

hướng phát triển năng lực .................................................................................. 36
2.3.1. Phương pháp thuyết trình theo hướng tích cực hóa hoạt động
nhận thức của HS ............................................................................................... 36
2.3.2. Phương pháp đàm thoại ....................................................................... 37
2.3.3. Phương pháp thảo luận nhóm .............................................................. 38
2.3.4. Phương pháp dạy học dự án ................................................................ 38
2.3.5. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức từ bản đồ ................... 39
2.3.6. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề .............................................. 39
2.4. Kiểm tra đánh giá trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực...... 40

iv


2.5. Xây dựng một số kế hoạch dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực .................................................................................. 41
2.5.1. Kế hoạch dạy học bài: BÀI 9: NHẬT BẢN ........................................ 41
2.5.2. Kế hoạch dạy học bài: BÀI 10: CỘNG HÒA NHÂN DÂN
TRUNG HOA (TRUNG QUỐC) ...................................................................... 53
2.5.3. Kế hoạch dạy học bài: KHU VỰC ĐÔNG NAM Á ........................... 63
Tiểu kết chương 2 .............................................................................................. 73
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ...................................................... 74
3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm ........................................................... 74
3.1.1. Mục đích thực nghiệm ......................................................................... 74
3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm ........................................................................ 74
3.2. Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm ............................................................. 74
3.3. Phương pháp tiến hành thực nghiệm .......................................................... 75
3.4. Tổ chức thực nghiệm .................................................................................. 77
3.4.1. Trường thực nghiệm ............................................................................ 77
3.4.2. Bài thực nghiệm................................................................................... 77
3.4.3. Các lớp tiến hành thực nghiệm ............................................................ 78

ĐHSP

Đại học sư phạm

3

ĐC

Đối chứng

4

GD & ĐT

Giáo dục và đào tạo

5

GDPT

Giáo dục phổ thông

6

GV

Giáo viên

7


TB

Trung Bình

13

TN

Thực nghiệm

14

THPT

Trung học phổ thông

15

TW

Trung ương

vi


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Nội dung chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 11 hiện hành ....... 20
Bảng 1.2: Tổng hợp kết quả điều tra sử dụng những phương pháp dạy học
trong giờ dạy môn Địa Lí .................................................................. 24
Bảng 1.3: Hứng thú của học sinh với môn học Địa lí ....................................... 26

Bước sang thế kỉ XXI, mỗi dân tộc càng nhận thức chính xác và cụ thể
hơn vai trò, sức mạnh to lớn của giáo dục, đã khơi dạy và tạo tiềm năng vô tận
trong mỗi con người. Trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới
đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp
giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong những định hướng cơ
bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm,
kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành
năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học. Đó cũng
là xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường phổ thông.
Phát triển giáo dục, đặc biệt là việc đổi mới PPDH là nhu cầu không thể
thiếu đối với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Đảng và Nhà nước
xác định giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu và là nền tảng, động lực của sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn
lực con người. Những quan điểm và đường lối chỉ đạo của Nhà nước về đổi
mới giáo dục được thể hiện qua các văn bản, chỉ thị, nghị quyết của Đảng:
CT30/1998/CT-TTg về chủ chương phân ban; Nghị quyết 40/2000/QH10 về
đổi mới chương trình giáo dục phổ thông; Chỉ thị 14/2001/CT- TTg về thực
hiện nghị quyết 40; Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010; Luật giáo dục
sửa đổi năm 2005; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI.
Tại Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã thông qua Nghị quyết
số 29/NQ-TW ngày 4/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện GD & ĐT xác
định mục tiêu cụ thể cho từng cấp học: “Đối với GDPT, tập trung phát triển trí
tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lưc ̣ công dân, phát hiện và bồi dưỡng
năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS. Nâng cao chất lượng giáo dục
toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại
ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.” [13]
1




2. Lịch sử nghiên cứu
2.1. Trên thế giới
Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực (định hướng phát
triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra được bàn đến
nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo
dục quốc tế. Giáo dục định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển
năng lực người học. Có thể kể đến một số tư tưởng, quan điểm và công trình
nghiên cứu về dạy học theo phát triển năng lực sau:
Trong công trình nghiên cứu của Miller (1990) đã đề xuất mô hình kim
tự tháp thể hiện 4 mức độ khác nhau của mục đích dạy học theo hướng tiếp cận
năng lực bao gồm: “kiến thức, kĩ năng, thể hiện và hành động”. Theo mô hình
này, ở mức thấp nhất người học đạt được kết quả về kiến thức và kĩ năng, ở
mức độ cao hơn, người học thể hiện được năng lực và hành động thực tế phù
hợp với năng lực của mình.
Trong nền Tâm Lý học Liên Xô từ năm 1936 đến 1941 có các công trình
nghiên cứu về vấn đề năng lực, có thể điểm qua một số công trình nổi tiếng của
các tác giả như: V.A.Crutetxki, V.N.Miaxisốp “Năng lực toán học” Coovaliốp,
V.P. Iaguncôva “Năng lực văn học”, những công trình nghiên cứu này đưa ra
được định hướng cơ bản cả về mặt lí luận và thực tiễn cho các nghiên cứu sau
này của dòng tâm lí học Liên Xô trong những nghiên cứu về năng lực.
Howard Gardner, giáo sư tâm lý học của đại học Havard (Mỹ) (1996) đã
đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích 7 mặt biểu hiện của trí tuệ con
người: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao cảm và nội
cảm. Theo ông để giải quyết một vấn đề “có thực” trong cuộc sống thì con người
không thể huy động duy nhất một mặt biểu hiện của trí tuệ mà phải kết hợp
nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau. Sự kết hợp đó tạo thành năng
lực cá nhân. Bằng cách phân tích này H. Gardner đã kết luận rằng: Năng lực phải
được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá được.


Nam gắn đào tạo với nhu cầu kinh tế - xã hội.

4


Trong cuốn “Lí luận dạy học hiện đại - một số vấn đề về đổi mới phương
pháp dạy học”, 2012 của tác giả Benrd Meier và Nguyễn Văn Cường đã đề cập
đến giáo dục định hướng phát triển năng lực và một số quan điểm, phương
pháp và kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực cho HS. Hay trong cuốn “Lí
luận dạy học hiện đại - cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy
học” (2014) của tác giả Benrd Meier và Nguyễn Văn Cường, đã đề cập đến
phát triển năng lực như là mục tiêu dạy học, định hướng phát triển năng lực là
một xu hướng giáo dục quốc tế. Tác giả cũng đưa ra các quan điểm, PPDH và
kĩ thuật dạy học nhằm phát triển năng lực của người học.
Thấy được vai trò quan trọng của việc dạy học theo định hướng phát
triển năng lực nhằm phát huy tính tích cực của người học, từ năm học 20142015 Bộ GD và ĐT đã điều chỉnh nội dung dạy học theo hướng phát triển năng
lực của học sinh, rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức nhằm giải
quyết các vấn đề trong học tập và thực tiễn.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã biên soạn nhiều tài liệu, tổ chức nhiều khóa
tập huấn bồi dưỡng giáo viên dạy học theo định hướng phát triển năng lực: Tài
liệu tập huấn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông,
Bộ giáo dục và đào tạo, dự án phát triển giáo viên THPT và TCCN, tháng 8
năm 2013. Nội dung chính của tài liệu đề cập đến việc đánh giá khái quát
chương trình, SGK giáo dục phổ thông hiện hành; định hướng xây dựng
chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015; hướng dẫn phát triển chương
trình giáo dục nhà trường phổ thông; kiểm tra, đánh giá HS theo định hướng
phát triển năng lực.
Đổi mới phương pháp dạy học được coi là nhân tố quan trọng, quyết định
nhất đến việc nâng cao chất lượng dạy học địa lí, vì vậy đã có nhiều công trình
nghiên cứu, trong cuốn “ Lí luận dạy học Địa lí” của tác giả Nguyễn Dược Nguyễn Trọng Phúc (Nxb Đại học Sư phạm, 2012). Các tác giả đề cập đến vị trí,

sinh học 11 THPT” Phạm Huyền Thương - Đại học Sư phạm Hà Nội; “
Xây dựng và sử dụng bài tập nhận thức trong dạy học Địa lí 10 THPT theo
định hướng phát triển năng lực” Phạm Khánh Ly - Đại học Sư phạm Hà

6


Nội; “Đổi mới dạy học Địa lí 12 - THPT theo định hướng phát triển năng
lực” Nguyễn Thị Thu Hường - Đại học Sư phạm Hà Nội, 2014. Các công
trình nghiên cứu trên đều nêu ra vai trò quan trọng của dạy học phát triển
năng lực trong giáo dục hiện nay nhằm phát huy vai trò chủ động, sáng tạo
của học sinh cũng như đưa ra các phương pháp dạy học nhằm phát huy
năng lực của học sinh. Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu trước
đó, tác giả vận dụng vào đề tài của mình để xây dựng kế hoạch dạy học Địa
lí 11 - THPT theo định hướng phát triển năng lực.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn về dạy học theo
định hướng phát triển năng lực, đề tài tập trung xây dựng kế hoạch dạy học của
một số bài học địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực nhằm
nâng cao hiệu quả dạy học địa lí ở trường THPT.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng kế hoạch dạy
học theo định hướng phát triển năng lực ở trường THPT.
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa địa lí lớp 11 hiện hành;
nghiên cứu sự đổi mới của chương trình SGK địa lí 11/2018 theo định hướng
phát triển năng lực học sinh của bộ GD & ĐT.
- Thu thập số liệu, điều tra khảo sát thực trạng dạy và học Địa lí ở trường
phổ thông.

HS cũng được xác định cụ thể trong quá trình dạy học. Đề tài vận dụng quan
điểm này để xây dựng các biện pháp phát triển năng lực cho HS nhằm phát huy
được hết tính tích cực của HS.
* Quan điểm dạy học tích cực
Sử dụng quan điểm này giúp phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo
của HS. Chuyển từ cách dạy thụ động sang cách dạy chủ động. Tìm ra các biện

8


pháp để HS trở thành chủ thể hoạt động, GV là người tổ chức, hướng dẫn, thiết
kế tạo nên sự tương tác tích cực giữa người dạy và người học.
* Quan điểm dạy học theo phát triển năng lực
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là thông qua quá trình dạy
học để phát triển năng lực cho người học như: năng lực tự học, năng lực sáng
tạo, năng lực ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề…Đặc
biệt năng lực giải quyết các vấn đề từ thực tiễn cho người học. Đề tài đã vận
dụng quan điểm này để đưa ra các biện pháp phát triển năng lực cho HS qua
xây dựng kế hoạch dạy học môn Địa lí 11-THPT.
* Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm
Theo quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm, người thầy có vai trò
điều khiển, định hướng quá trình học tập, người học là trung tâm của quá trình
nhận thức. Việc dạy phải tính đến nhu cầu, nguyện vọng của người học, đến
những đặc điểm tâm sinh lí và cấu trúc tư duy của người học. Việc dạy học
phải xuất phát từ người học, đáp ứng được yêu cầu của người học cũng như xã
hội. Quan điểm này đã định hướng cho tác giả tiến hành nghiên cứu những đặc
điểm tâm lí cũng như đặc điểm trí tuệ và nhận thức của HS THPT trong đề tài.
5. Phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp thu thập tài liệu, xử lí tài liệu
Tác giả kế thừa có chọn lọc và phân tích các nguồn tài liệu, tư liệu có

một số trường THPT trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh.
- Thời gian nghiên cứu: 2019 - 2020
7. Đóng góp của đề tài
- Đề tài đã tổng quan có chọn lọc cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây
dựng kế hoạch dạy học môn Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển
năng lực.
- Đề tài đề xuất được quy trình xây dựng kế hoạch dạy học Địa lí lớp 11
THPT theo định hướng phát triển năng lực
- Thiết kế một số bài học trong môn Địa lí lớp 11 THPT theo định hướng
phát triển năng lực.
10


- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho
giáo viên và học sinh trong dạy học địa lí 11 ở các trường THPT.
8. Cấu trúc đề tài
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính
của luận văn được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng kế hoạch dạy
học địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực.
Chương 2: Xây dựng kế hoạch dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

11


NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG

và có định hướng giúp người học từng bước có năng lực tư duy và năng lực
hành động với mục đích chiếm lĩnh các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các kỹ
năng, các giá trị văn hóa mà nhân loại đã đạt được để trên cơ sở đó có khả năng
giải quyết được các bài toán thực tế đặt ra trong toàn bộ cuộc sống của mỗi
người học”.[19]
1.1.2. Kế hoạch dạy học
Kế hoạch dạy học (giáo án): “là một kế hoạch của bài học, thể hiện tinh
thần cơ bản của chương trình môn học. Kế hoạch tiết học đó là một văn bản chi
tiết theo trình tự lôgic những dự kiến mà GV dự định thực hiện trên lớp, nó thể
hiện mối liên hệ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và kết quả. Đây cũng
chính là bốn thành tố cơ bản của một tiết học”. [21]
Xây dựng kế hoạch dạy học: “là một quá trình GV lập kế hoạch và thực
hiện kế hoạch bài học thành một văn bản chi tiết theo một trình tự lôgic những
dự kiến sẽ dự định thực hiện trên lớp. Nó phải thể hiện được mối liên hệ giữa
mục tiêu, nội dung, phương pháp và kết quả nhằm đạt được mục tiêu bài học đã
đặt ra”.
Xây dựng kế hoạch có một vai trò quan trọng trong quá trình giảng dạy,
giúp cho GV hoạch định công việc một cách chi tiết nhằm đạt được những mục
tiêu bài học đã đặt ra
Trong quá trình xây dựng kế hoạch, người GV phải tổ chức sao cho các
hoạt động của GV và HS phải vừa đảm bảo lôgic nội dung trí dục - thích hợp
với thời gian, vừa có một hiệu quả giáo dục và giáo dưỡng cao nhất. Người GV
cần phải biết phối hợp nhịp nhàng giữa việc HS tự tìm tòi, khám phá tri thức
và sự hướng dẫn chỉ đạo của GV sau mỗi hoạt động cụ thể. Đây là cách vận
dụng PPDH một cách khoa học, hợp lí nhất
1.1.3. Phương pháp dạy học
Thuật ngữ phương pháp trong tiếng Hy Lạp là “Méthodos” có nghĩa là
con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định. Vì vậy,
13


14


Phương pháp dạy học là tổ hợp những biện pháp với tư cách là những
thành phần cấu trúc của nó, song việc phân như vậy cũng chỉ có tính chất tương
đối. Điều đó có nghĩa là trong những điều kiện nhất định, chúng có thể chuyển
hoá lẫn nhau.
1.1.4. Phương pháp dạy học tích cực
-

Khái niệm

Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã
hội. Khác với động vật, con người không chỉ tiêu thụ những gì sẵn có trong
thiên nhiên mà còn chủ động, bằng lao động, sản xuất ra những của cải vật chất
cần cho sự tồn tại của xã hội, sáng tạo ra nền văn hóa ở mỗi thời đại. Hình
thành và phát triển tính tích cực xã hội đã là củng cố một trong các nhiệm vụ
chủ yếu của giáo dục nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và
góp phần phát triển cộng đồng. Có thể xem tính tích cực như là một điều kiện
đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục.
Phương pháp tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động
nhận thức của người học chứ không phải là tập trung vào người dạy.
- Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút gọn,
được dùng ở nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo
hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. “Tích cực”
trong PPDH - tích cực được dùng với tức là hoạt động, chủ động, trái nghĩa với
không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu cực.[12]
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động
nhận thức của người học, tức là tập kết vào phát huy tính tích cực của người
học chứ không phải là tập kết vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy