BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN HOÀI THƢƠNG

VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP DỰ ÁN
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 – THPT
THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ: KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI, NĂM 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

NGUYỄN HOÀI THƢƠNG

VẬN DỤNG PHƢƠNG PHÁP DỰ ÁN
TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 – THPT
THEO ĐỊNH HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Địa lí
Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ: KHOA HỌC GIÁO DỤC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Trần Thị Thanh Thủy

HÀ NỘI, NĂM 2017

nhân tôi. Các số liệu và tài liệu đƣợc trích dẫn trong công trình này là trung thực.
Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã đƣợc công bố
trƣớc đó. Tôi chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình
Hà Nội, tháng 05, năm 2017
Tác giả

Nguyễn Hoài Thƣơng


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
DHDA

Dạy học dự án

GV

Giáo viên

HS

Học sinh

PPDH

Phƣơng pháp dạy học

SGK

Sách giáo khoa


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
DANH SÁCH HÌNH
DANH SÁCH BẢNG
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................ 1
2. Tổng quan vấn đề nghiên cứu ............................................................................. 2
2.1. Dạy học dự án ............................................................................................... 2
2.2 Việc dạy học phát triển năng lực cho học sinh.............................................. 3
3. Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu .................................................................... 5
3.1. Khách thể nghiên cứu ................................................................................... 5
3.2. Đối tƣợng nghiên cứu ................................................................................... 5
4. Phạm vi nghiên cứu ............................................................................................ 5
5. Giả thuyết khoa học ............................................................................................ 6
6. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ..................................................................... 6
6.1 Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 6
6.2. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................... 6
7. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................. 6
7.1. Quan điểm nghiên cứu ................................................................................. 6
7.2. Phƣơng pháp nghiên cứu .............................................................................. 8
8. Cấu trúc luận văn ................................................................................................ 9
PHẦN NỘI DUNG .................................................................................................. 12
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC VẬN DỤNG
PHƢƠNG PHÁP DỰ ÁN TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 - THPT....................... 12
1.1 Định hƣớng đổi mới ở trƣờng phổ thông........................................................ 12
1.2 Phƣơng pháp dạy học dự án............................................................................ 15
1.2.1 Khái niệm phƣơng pháp dạy học dự án.................................................... 15


1.2.2 Vai trò của dạy học dự án ......................................................................... 16
1.2.3 Đặc điểm của dạy học theo dự án............................................................. 19

3.4. Tổ chức thực nghiệm ..................................................................................... 96
3.4.1 Thời gian và địa điểm thực nghiệm.......................................................... 96
3.4.2 Đối tƣợng thực nghiệm............................................................................. 96
3.4.3 Tiến trình thực nghiệm ............................................................................. 96
3.5. Kết quả thực nghiệm ...................................................................................... 98
3.5.1. Kết quả đánh giá so sánh giữa lớp đối chứng và thực nghiệm ............... 98
3.5.2. Kết quả so sánh trƣớc và sau thực nghiệm của lớp thực nghiệm .......... 103
3.6 Kết luận thực nghiệm sƣ phạm ..................................................................... 106
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ................................................................................ 108
1. Kết luận ........................................................................................................ 108
2. Những đóng góp của đề tài .......................................................................... 109
3. Kiến Nghị ..................................................................................................... 109
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 111
PHỤ LỤC ............................................................................................................... 113


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Ngày nay, nhiều thành tựu khoa học và công nghệ xuất hiện và phát triển một cách
nhanh chóng. Theo đó hệ thống giáo dục cũng đặt ra những yêu cầu đổi mới. Nƣớc
ta đang trên con đƣờng hội nhập và phát triển nên đổi mới giáo dục nói chung,
trong đó đổi mới phƣơng pháp dạy học nói riêng là hết sức cần thiết. Chính vì thế
những năm gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD & ĐT) đã yêu cầu các trƣờng
phổ thông chú trọng đổi mới phƣơng pháp dạy học, nhận thức đƣợc tầm quan trọng
của việc tăng cƣờng đổi mới kiểm tra, đánh giá thúc đẩy đổi mới phƣơng pháp dạy
học, trong những năm qua, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tập trung chỉ đạo đổi mới
các hoạt động này. Trong nghị quyết Hội nghị Trung ƣơng 8 khóa XI về đổi mới
căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp
dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận
dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều,

giáo dục Mỹ, khẳng định giá trị của phƣơng pháp dự án là có thể sử dụng trong tất
cả các môn học và định hƣớng thực tiễn của dạy học khi sử dụng phƣơng pháp này.
Đặc biệt, trong công trình A review of reseach on project – based learning[12]
(Tổng quan về những nghiên cứu về phƣơng pháp dạy học dự án) của tác giả Jonh
W.Thomas (2000) đã tổng hợp các công trình nghiên cứu về phƣơng pháp dạy học
dự án của các nhà nghiên cứu giáo dục trong vòng 10 năm trở lại đây. Công trình
đã tổng hợp các quan điểm cũng nhƣ phân tích các kết quả của các hƣớng nghiên
cứu của một số tác giả, qua đó cung cấp cái nhìn tổng quan về các khía cạnh về dạy
học dự án.
* Ở Việt Nam
Phƣơng pháp dạy học dự án đã đƣợc các nhà nghiên cứu lý luận giáo dục Việt
Nam tiếp cận và giới thiệu trong một số cuốn sách, các tài liệu tập huấn cũng nhƣ
các bài báo. Có thể kể đến một số giáo trình và tài liệu tham khảo nhƣ:
Giáo trình Lý luận dạy học Địa lí phần đại cương [4] và cuốn Phƣơng pháp
dạy học Địa lí theo hƣớng tích cực [6] của tác giả Đặng Văn Đức (chủ biên) và
Nguyễn Thu Hằng đã cung cấp khái quát về định nghĩa, đặc điểm và phân tích ƣu,
nhƣợc điểm của phƣơng pháp dạy học này.
2


Trong tài liệu tập huấn của Microsoft nhƣ Partner in learning, hay của Intel
Teaching for future [17]cũng nhƣ tài liệu tập huấn nâng cao nâng lực giáo viên (Dự
án phát triển Việt – Bỉ) đều chú trọng hƣớng dẫn quy trình và các thao tác kỹ thuật
của phƣơng pháp dự án.
Ngoài ra thì có rất nhiều đề tài nghiên cứu về phƣơng pháp dạy học dự án
nhƣ:
Đề tài “ Tổ chức cho học sinh thực hiện dự án trong dạy học Địa lí lớp 12 cơ
bản – THPT với sự hỗ trợ ICT” hay công trình nghiên cứu: “Sử dụng phƣơng pháp
dạy học dự án có ứng dụng CNTT trong dạy Địa lí ở trƣờng THPT” của TS. Trần
Thị Thanh Thủy và một số đề tài khác nhƣ: “Tổ chức cho học sinh thực hiện các dự

Trong chƣơng trình đào tạo dựa vào năng lực, Johnson và Ratcliff (2004),
Linton (2009) và Blanxel và Moore (2012) đã xây dựng và đánh giá hệ thống các
năng lực cốt lõi mà ngƣời học cần đạt đƣợc trong quá trình học tập. Đại học
Victoria (Úc) xác lập 4 khối năng lực cần hình thành cho ngƣời học là năng lực cốt
lõi, năng lực xuyên văn hóa, năng lực chuyên biệt, năng lực nghề nghiệp.
* Ở Việt Nam
Ở nƣớc ta, nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến việc dạy học phát triển
năng lực cho học sinh nhƣ Bernd – Nguyễn Văn Cƣờng trong cuốn “Lí luận dạy
học hiện đại – cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học” đã đề
cập đến phát triển năng lực nhƣ mục tiêu dạy học, định hƣớng phát triển năng lực là
một xu hƣớng quốc tế. Tác giả đã đƣa ra các quan điểm, phƣơng pháp dạy học và
kĩ thuật dạy học nhằm phát triển năng lực của ngƣời học
Tài liệu tập huấn “Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định
hướng phát triển năng lực học sinh trường trung học cơ sở” môn Địa lí của Bộ
giáo dục và đào tạo năm 2014. Tài liệu đã đề cập đến việc đổi mới đồng bộ phƣơng
pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá trong giáo dục trung học cơ sở theo hƣớng tiếp
cận năng lực, xác định đƣợc các năng lực chung cũng nhƣ những năng lực chuyên
biệt của môn Địa lí cần hình thành cho học sinh. Tài liệu cũng đƣa ra các phƣơng
4


pháp, kĩ thuật và hình thức tổ chức dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực cho
học sinh cũng nhƣ những hƣớng dẫn để biên soạn câu hỏi kiểm tra gắn liền với
thực tiễn theo định hƣớng phát triển năng lực của học sinh.
Các công trình nghiên cứu trên đều đề cập đến việc đổi mới dạy học theo
định hƣớng phát triển năng lực là cần thiết, phù hợp với giáo dục hiện đại.
Trên cơ sở kế thừa và phát triển các công trình, các báo cáo khoa học có liên
quan, tác giả sẽ nghiên cứu cụ thể, tập trung đi sâu và làm rõ hơn phƣơng pháp dạy
học dự án trong chƣơng trình Địa Lí lớp 11 - THPT nhằm góp phần nâng cao chất
lƣợng dạy và học Địa lí nói chung và dạy học Địa lí lớp 11 nói riêng. Chính vì vậy,

Địa lí ở trƣơng phổ thông.
6.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tổng quan cơ sở lí luận và thực tiễn của việc áp dụng phƣơng pháp dạy
học dự án trong chƣơng trình Địa lí lớp 11 – THPT.
- Xây dựng các yêu cầu và nguyên tắc tổ chức dạy học dự án trong chƣơng
trình Địa lí lớp 11 – THPT.
- Đƣa ra quy trình tổ chức dạy học bằng phƣơng pháp dự án
- Thiết kế một số dự án trong chƣơng trình Địa lí lớp 11 - THPT.
- Tổ chức thực nghiệm sƣ phạm một số dự án để kiểm tra giả thuyết khoa
học và tính khả thi của đề tài.
- Đƣa ra kết luận và kiến nghị.
7. Quan điểm và phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Quan điểm nghiên cứu
7.1.1 Quan điểm giáo dục định hướng phát triển năng lực
Mục tiêu của đổi mới dạy học hiện nay là dạy học nhằm phát triển ở ngƣời
học những năng lực, phẩm chất cần thiết cho cuộc sống. Theo quan điểm
giáo dục định hƣớng phát triển năng lực, dạy học không chỉ chú ý tích cực hoá
6


học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn
với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thời gắn hoạt động
trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn. Tăng cƣờng việc học tập trong nhóm,
đổi mới quan hệ giáo viên – học sinh theo hƣớng cộng tác có ý nghĩa quan trọng
nhằm phát triển năng lực xã hội. Quan điểm này là quan điểm định hƣớng để tác
giả đƣa ra quy trình, cách thức tổ chức dạy học dự án để phát huy đƣợc tối đa
những năng lực cần thiết cho học sinh nhƣ: năng lực giải quyết vấn đề, năng lực
sáng tạo, năng lực tự học….; học sinh có thể chủ động, tích cực với việc giải quyết
các vấn đề thực tiễn; đáp ứng đƣợc yêu cầu của xã hội và thời đại.
7.1.2. Quan điểm hệ thống

phƣơng pháp, kĩ thuật dạy học…, lập kế hoạch thực hiện, triển khai thực hiện, trình
bày và đánh giá kết quả thể hiện vai trò chủ động của học sinh dƣới sự chỉ đạo trực
tiếp hoặc gián tiếp của giáo viên. Học sinh luôn đƣợc đặt trong môi trƣờng hoạt
động và buộc phải hoạt động để thực hiện và hoàn thiện sản phẩm, thông qua đó
phát triển năng lực bản thân.
7.2. Phương pháp nghiên cứu
7.2.1 Phương pháp thu thập – tổng hợp tài liệu
Phƣơng pháp này sẽ đƣợc thực hiện bằng cách thu thập những thông tin kiến
thức có liên quan đến đề tài từ những nguồn khác nhau nhƣ: Sách, báo, mạng
internet, tạp chí, luận văn, luận án của những ngƣời nghiên cứu trƣớc…từ đó tổng
hợp, chọn lọc và đƣa ra những kiến thức có giá trị nhất cho đề tài và đây sẽ là
phƣơng pháp đƣợc sử dụng trong suốt quá trình thực hiện.
7.2.2 Phương pháp phân tích
Phƣơng pháp này đƣợc dùng để phân tích cấu trúc, nội dung của chƣơng
trình Địa lí lớp 11 để đƣa ra những kiến thức cơ bản nhất trong dạy học. Đồng thời
phân tích những ƣu, nhƣợc điểm của phƣơng pháp dạy học dự án theo hƣớng trải
nghiệm sáng tạo trong quá trình dạy học Địa lí lớp 11 – THPT
7.2.3 Phương pháp chuyên gia

8


Phƣơng pháp này đƣợc sử dụng nhằm thu thập những ý kiến và kinh nghiệm
quý báu của các thầy cô đang giảng dạy tại khoa Địa lí cũng nhƣ những giáo viên
có thâm niên dạy môn Địa Lí ở trƣờng THPT nhằm làm sáng tỏ những vấn đề lí
luận, thực tiễn.
7.2.4 Phương pháp khảo sát
Sử dụng phƣơng pháp nhằm phục vụ cho việc thu thập những thông tin
phản hồi từ đối tƣợng thực nghiệm thông qua các bài trắc nghiệm, bảng hỏi…để
phát hiện ra những vấn đề có liên quan, đúc kết những kinh nghiệm, thiếu sót của

1.1.1 Một số biện pháp đổi mới PPDH theo hƣớng hình thành năng lực cho học
sinh
1.2 Phƣơng pháp dạy họcdự án
1.2.1 Khái niệm phƣơng pháp dạy học dự án
1.2.2 Vai trò của dạy học dự án
1.2.3 Đặc điểm của dạy học theo dự án
1.2.4 Cách phân loại dự án
1.3 Dạy học định hƣớng phát triển năng lực
1.3.1 Khái niệm
1.3.2 Đặc điểm dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực
1.3.3 Mô hình cấu trúc thành phần năng lực
1.3.4 Đặc trƣng của dạy học phát triển năng lực
1.4 Đặc điểm tâm sinh lí và nhận thức của học sinh trung học phổ thông.
1.5 Mục tiêu và nội dung chƣơng trình và SGK Địa lí lớp 11 - THPT
1.6 Tình hình sử dụng phƣơng pháp dạy học theo dự án trong chƣơng trình
Địa lí ở trƣờng trung học phổ thông.
Chƣơng 2: Tổ chức dạy học dự án trong chƣơng trình Địa lí lớp 11 - THPT
2.1. Yêu cầu và nguyên tắc tổ chức dạy học dự án
2.2. Quy trình tổ chức dạy học dự án
2.3. Đề xuất một số dự án trong chƣơng trình Địa lí lớp 11 – THPT
2.4. Một số kế hoạch dạy học dự án minh họa
Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm
3.1 Mục đích thực nghiệm

10


3.2 Nguyên tắc thực nghiệm sƣ phạm
3.3. Phƣơng pháp thực nghiệm
3.4. Tiến trình thực nghiệm

hƣớng cho nền giáo dục – đào tạo Việt Nam nhƣ sau:
-

Giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà
nƣớc và của toàn dân. Đầu tƣ cho giáo dục là đầu tƣ phát triển, đƣợc ƣu tiên
đi trƣớc trong các chƣơng trình, kế hoạch phát triển kinh tế-xã hội;

12


-

Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới những vấn đề lớn,
cốt lõi, cấp thiết, từ quan điểm, tƣ tƣởng chỉ đạo đến mục tiêu, nội dung,
phƣơng pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện bảo đảm thực hiện; đổi mới từ
sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nƣớc đến hoạt động quản trị của
các cơ sở giáo dục - đào tạo và việc tham gia của gia đình, cộng đồng, xã hội
và bản thân ngƣời học; đổi mới ở tất cả các bậc học, ngành học.

-

Trong quá trình đổi mới, cần kế thừa, phát huy những thành tựu, phát triển
những nhân tố mới, tiếp thu có chọn lọc những kinh nghiệm của thế giới;
kiên quyết chấn chỉnh những nhận thức, việc làm lệch lạc. Đổi mới phải bảo
đảm tính hệ thống, tầm nhìn dài hạn, phù hợp với từng loại đối tƣợng và cấp
học; các giải pháp phải đồng bộ, khả thi, có trọng tâm, trọng điểm, lộ trình,
bƣớc đi phù hợp.

-


Dạy học dự án giúp ngƣời học học đƣợc nhiều hơn vì trong hầu hết các dự
án, học viên phải làm những bài tập liên quan đến nhiều lĩnh vực. Học sinh
nào cũng có cơ hội để hoạt động vì nhiệm vụ học tập đến đƣợc với tất cả
mọi ngƣời. Học sinh có cơ hội để thử các năng lực khác nhau của bản thân
khi tham gia vào một dự án. Học sinh đƣợc rèn khả năng tƣ duy, suy nghĩ
sâu sắc khi gặp những vấn đề phức tạp. Học sinh có điều kiện để khám phá,
đánh giá, giải thích và tổng hợp thông tin. Học sinh đƣợc rèn khả năng vận
dụng những gì đã học, đặc biệt các kiến thức về khoa học, công nghệ. Có thể
nói rằng DHDA là một trong những phƣơng pháp dạy học mang lại hiệu quả
học tập cao, đúng theo tinh thần định hƣớng chỉ đạo của Đảng và Nhà nƣớc
ta.

-

Đổi mới hệ thống giáo dục theo hƣớng mở, linh hoạt, liên thông giữa các
bậc học, trình độ và giữa các phƣơng thức giáo dục, đào tạo. Chuẩn hóa,
hiện đại hóa giáo dục và đào tạo;

-

Chủ động phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trƣờng,
bảo đảm định hƣớng xã hội chủ nghĩa trong phát triển giáo dục và đào tạo.
Phát triển hài hòa, hỗ trợ giữa giáo dục công lập và ngoài công lập, giữa các
vùng, miền. Ƣu tiên đầu tƣ phát triển giáo dục và đào tạo đối với các vùng
đặc biệt khó khăn, vùng dân tộc thiểu số, biên giới, hải đảo, vùng sâu, vùng

14


xa và các đối tƣợng chính sách. Thực hiện dân chủ hóa, xã hội hóa giáo dục

15


Trong cách học theo dự án, HS học tập theo nhóm để giải quyết những vấn
đề có thật trong cuộc sống (authentic), những vấn đề ấy gắn với chƣơng trình học
(curriculum – based) và có phạm vi kiến thức liên môn (interdisciplinary). HS sẽ
hóa thân vào các vai thuộc các ngành nghề khác nhau trong cuộc sống, tham gia
giải quyết những vấn đề có thật thuộc lĩnh vực các ngành nghề ấy. GV định hƣớng,
gợi ý các vai có nội dung gắn với nội dung bài học cho HS và hỗ trợ HS hoàn thành
tốt các vai trò ấy. GV tạo điều kiện và hƣớng dẫn HS sử dụng các nguồn tƣ liệu
nhƣ: sách giáo khoa; internet; CD hoặc DVD; sách, báo… và thậm chí, trao đổi với
các chuyên gia. Dự án có thể chỉ bó hẹp trong phạm vi lớp học, trƣờng học trong 1
tiết, 1 tuần hoặc 2 tuần; đồng thời dự án cũng có thể vƣợt ra ngoài phạm vi lớp học,
trƣờng học và kéo dài trong một tháng, một học kì hoặc cả khóa học [7].
Nói tóm lại, ta có thể định nghĩa về PP dự án nhƣ sau: “ Dạy học dự án là
một phương pháp thiết kế, triển khai, tổ chức các dự án học tập trong đó giáo viên
là người hướng dẫn, tổ chức còn học sinh là người huy động kiến thức với kĩ năng
phức hợp của các môn học để cùng nhau thiết kế các chủ đề, thực hiện các dự án
học tập để tạo ra sản phẩm có giá trị thực tiễn”.
1.2.2 Vai trò của dạy học dự án
Theo các tác giả Nguyễn Thị Kim Liên,… trong [8], [11], dạy học dự án có
những vai trò nhƣ sau:
1.2.2.1Dạy học dự án làm cho nội dung học tập trở nên có ý nghĩa hơn
- Trong dạy học dự án, nội dung học tập trở nên có ý nghĩa hơn bởi vì nó
đƣợc tích hợp với các vấn đề của đời sống thực, từ đó kích thích hứng thú học tập
của ngƣời học.
- Dạy học dự án gắn lý thuyết với thực hành, tƣ duy và hành động, nhà
trƣờng và xã hội, giúp việc học tập trong nhà trƣờng giống hơn với việc học tập
trong thế giới thật. Ngƣời học có cơ hội thực hành và phát triển khả năng của mình