Thụ tinh nhân tạo bò
G.J. Fawcett, R.G. Miller, B. Burns, R.M. Burns
Giới thiệu
Trong chơng này chúng tôi sẽ thảo luận các
khía cạnh khác nhau khi sử dụng thụ tinh nhân
tạo (TTNT) cho bò. Các phạm vi thảo luận gồm:
Cơ quan sinh sản của bò cái
Chu kỳ động dục và các hocmon sinh dục
Giải đông tinh và chuẩn bị súng
Thụ tinh cho bò cái
Vệ sinh
Các sai sót trong kỹ thuật thụ tinh
Lựa chọn bò và công tác chuẩn bị
Cách phát hiện động dục
Gây động dục đồng loạt
Bình bảo quản tinh
Các bệnh về đờng sinh dục
Quy trình dẫn tinh
Cơ quan sinh sản của bò cái
Sự hiểu biết đúng về vị trí, cấu tạo và chức năng
của các cơ quan sinh dục là cần thiết, giúp ngời
dẫn tinh viên thực hiện dẫn tinh có hiệu quả mà
không gây tổn thơng cho bò cái.
của cơ quan sinh sản không cần phải đa tay
vào sâu quá khuỷu tay. ở bò tơ, có thể cầm
đợc cổ tử cung khi đa tay vào sâu đến cổ
tay. Tuy nhiên, nó có thể bị kéo ra khỏi tầm
tay với do sức kéo của khối lợng thai khi bò
có chửa.
Có một đờng ống hẹp xuyên qua giữa cổ tử
cung, ống này có dạng xoắn và thờng khép
chặt. Đờng ống này hé mở khi bò động dục
và mở rộng khi bò đẻ. Điểm bắt đầu của đờng
ống này đợc gọi là miệng cổ tử cung. Nó nhô
vào phía trong âm đạo tạo nên một túi mù.

Tử cung
.
Bao gồm thân và 2 sừng tử cung.
Thân tử cung dài 2-3cm sau đó tách ra thành 2
sừng. Khi sờ khám có cảm giác dài hơn vì các
Sừng tử cung
Buồng trứng
Màng treo

Loa kèn Cổ từ cung
Vòi Falop

vào một phần của găng tay và sờ lớt trên điểm
bắt đầu của 2 ngón tay. Nó gần giống với kích
thớc, hình dáng và độ cứng của tử cung khi bò
tơ không có thai. Dây chằng có thể đợc sờ thấy
khi khám bằng cách móc ngón tay bên dới nó.
Cách này đợc dùng để giúp co tử cung vào
trong xoang chậu. ở bò cái tơ sự co cơ cổ tử
cung có thể là nguyên nhân tử cung cuộn lại khi
bàn tay ngời khám thai xoa nhẹ nhàng. Điều
này giúp xác định dễ dàng cấu trúc của tử cung.
ống dẫn trứng.
Còn đợc gọi là vòi Falop, dài
20-25cm với đờng kính khoảng 1-2mm. Nó
chạy dài từ đầu mút của sừng tử cung đến phần
hứng trứng bao quanh buồng trứng. ống dẫn
trứng rất khó phát hiện khi sờ khám. Sự thụ tinh
đợc xảy ra trong ống dẫn trứng.
Buồng trứng.
Buồng trứng có thể dễ dàng sờ
thấy dọc theo phía bên cạnh sừng tử cung.
Buồng trứng có dạng hình ovan với kích thớc
tuỳ thuộc vào tuổi và giống (thờng có hình
dáng giống quả hạch).
Những ngời có kinh nghiệm có khả năng phát
hiện các cấu trúc trên buồng trứng. Trứng phát
triển trong các bao noãn (mụn chứa dầy dịch
lỏng) nằm trên bề mặt của buồng trứng. Lúc
trứng sắp rụng, các bao noãn rất mềm và linh
động, với kích thớc đờng kính khoảng 2cm.
Khi bao noãn vỡ trứng đợc thải ra, để lại một

đầu phát triển.
Chú ý: Sự chảy máu trong giai đoạn này không
có nghĩa là bò đã thụ thai.
3. Giai đoạn yên tĩnh (giữa hai lần động dục).
Từ ngày thứ 5 đến ngày thứ 19, có đặc điểm là
bò không có sự thèm muốn sinh dục. Nếu bò
có thai nó bỏ qua giai đoạn này và đi vào giai
đoạn không động dục (không có chu kỳ).
4. Giai đoạn tiền động dục. Vào ngày thứ 19
đến ngày thứ 21 của chu kỳ. Đây là giai đoạn
chuẩn bị cho hoạt động sinh dục.
hiện tợng không động dục
Noãn bao chín
Đây là hiện tợng thiếu vắng chu kỳ hoạt động
sinh dục Nó có thể xảy ra do bò mang thai bị ức
chế do tiết sữa hoặc do tình trạng dinh dỡng
nghèo nàn.
Noãn bao
đang phá
t
triển
Trứng
điều hoà chu kỳ động dục
Toàn bộ các giai đoạn của chu kỳ sinh dục đợc
điều hoà bởi các hocmon.
Mặt cắt của buồng trứng
Thể vàng
Noãn bao vỡ
Mô đệm
Mạch quản

thuỳ trớc tuyến yên sau khi nhận đợc các tín
hiệu chính xác từ não.
FSH tác động lên biểu mô mầm của buồng
trứng để hình thành nên noãn bao (noãn bao
Graafian ) có chứa tế bào trứng.
Giai đoạn 2. Động dục. Dịch trong noãn bao
chứa rất nhiều oestrogen (hocmon tính cái).
Oestrogen đợc sản xuất liên tục với số lợng
nhỏ ở phần vỏ của buồng trứng. Nó tạo ra
những đặc tính phát triển đặc trng của con
cái. Với lợng lớn đợc sản sinh bởi các bao
noãn oestrogen tác động lên não của bò, đầu
tiên ức chế sản xuất thêm FSH và sau đó làm
thay đổi hành vi của bò và gây ra hiện tợng
động dục, tức là bò động hớn hay động
đực. Đồng thời oestrogen còn tác động đến bộ
máy sinh sản. Máu đợc cung cấp nhiều hơn,
cơ quan sinh sản sẵn sàng cho phối giống. Âm
hộ sng, trong lúc đó cổ tử cung và tử cung sản
sinh rất nhiều niêm dịch chảy thành dây trong
suốt. động dục

rụng trứng thể vàng hoá
Hành vi động
dục từ não
Noãn bao trên
buồng trứng
Dịch noãn bao
Noãn bao

149
thích sự phát triển của tuyến vú. Sự mang thai
đợc duy trì bởi progesteron. Giai đoạn 5. Trờng hợp (a)- Tiền động dục
(hay Giai đoạn 1 tiếp). Nếu vào ngày thứ 19
của chu kỳ mà bò không có thai thì tử cung tiết
ra các hợp chất giống hocmon đợc gọi là
prostaglandin.
- Prostaglandin khi có mặt trong tinh dịch đóng
góp một vai trò trong cơ chế vận động của tinh
trùng trong tử cung và ống dẫn trứng.
- Prostaglandin tham gia vào các giai đoạn đầu
tiên của quá trình đẻ.
Prostaglandin F
2
và E
2
tự nhiên tìm thấy
trong mô tử cung và có tác dụng gây tiêu biến
thể vàng (phá thể vàng). Đó là nguyên nhân gây

sinh dục khi đẻ. Nó chịu trách nhiệm gây ra
những đặc tính "co giãn" trong giai đoạn chửa
cuối.
yên tĩnh
thể vàng
Giải đông tinh và chuẩn bị súng
Giải đông tinh
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ sống tối đa
của tinh trùng đạt đợc khi quy trình giải đông
là quá trình đảo ngợc của quy trình sản xuất và
đông lạnh tinh. Các bớc của quy trình sản xuất
và đông lạnh là giảm từ từ nhiệt độ xuống -
196
0
C.
Để đạt đợc sự đảo ngợc này, có nghĩa là nâng
nhanh nhiệt độ từ -196
0
C lên 5
0
C phải sử dụng
một dung dịch giải đông. Nớc đạt đợc sự giải
đông nhanh hơn nhiều so với không khí nóng.
Vì lý do đó không nên giải đông trong không
khí, ủng cao su, bằng miệng hoặc bằng bò. Tỷ lệ
thụ thai sẽ bị giảm thấp nếu tinh dịch không
đợc giải đông một cách đúng đắn. Điều này đặc
biệt đúng đối với những bò đực có tỷ lệ thụ thai
tự nhiên thấp.
Các phơng pháp giải đông tinh

với nút màu xanh có thể đợc dùng chung cho
cả với cọng rạ nhỏ và trung bình và sử dụng
với súng đa năng, súng nhỏ hoặc súng trung
bình.

Cách nạp súng bắn cọng rạ
1. Xác định giỏ chứa cọng rạ cần tìm bằng
cách xem bảng danh mục tinh.
Các cọng rạ chỉ giải đông mỗi lần một cái,
tinh dịch phải đợc phối cho bò càng sớm
càng tốt ngay sau khi lấy ra khỏi nitơ lỏng.
2. Đặt và chuẩn bị hộp dụng cụ. Kiểm tra nhiệt
độ dung dịch giải đông, nó phải vào khoảng
35
0
C (tham khảo các phơng pháp giải đông
trong chơng này).
3. Nâng các móc (quai) của giỏ đựng tinh từ
rãnh khía, để nó ở ngang nách cổ bình, nh
vậy giỏ đựng tinh nằm ở vị trí đối diện, hơn là
nâng nó lên độ cao mong muốn.
4. Lấy cọng rạ từ cóng đựng tinh bằng panh
kẹp, kẹp vào phần đầu phía nạp tinh một cách
chắc chắn, lắc mạnh 2-3 lần và đặt ngay vào
dung dịch giải đông.
Vẩy cọng tinh để loại bỏ nitơ lỏng từ nút bông
nằm phía đầu cọng rạ đợc sản xuất ở nhà máy
và làm giảm đến mức tối thiểu sự h hỏng do
bị nổ hoặc cọng rạ bị nứt gãy.
Phần đầu cọng rạ phía nạp tinh luôn để phía

nhiệt độ thay đổi gây sốc cho tinh trùng. Lấy
cọng rạ từ dung dịch giải đông và lau khô bằng
khăn hoặc giấy mềm.
Cầm đầu cọng rạ phía 2 lần nút và xoay tròn
giữa ngón tay cái và ngón tay trỏ nhằm làm
lỏng nút, tạo điều kiện dễ dàng trong khi bơm
tinh. Kiểm tra lại tên và số hiệu bò đực trên
cọng rạ.

Làm khô cọng rạ
Giấy lau
Chỉ giữ ở
đầu cuối

151

7. Lắp cọng rạ vào súng dẫn tinh, phía đầu do
nhà máy sản xuất (phía đầu nạp tinh lên trên).
Nòng súng dẫn tinh (pit tông) đợc đẩy lên
một chút. Cắm cọng rạ theo một phơng thẳng
đứng và dùng kéo gõ nhẹ nhàng vào đầu cọng
rạ phía nạp tinh. Nh vậy sẽ làm những bọt khí
chạy lên trên về phía nút kẹp.
8. Lau kéo để tránh sự nhiễm bẩn do lần cắt
cọng rạ trớc. Giữ súng đã đợc lắp cọng rạ
theo phơng thẳng đứng, ngang tầm mắt rồi
dùng kéo cắt ngang với góc 90
0
so với trục của
cọng rạ qua bọt khí, phía dới đầu kẹp. Cọng

1. Nới lỏng vòng khoá. Đừng để nó trợt vào
phần bị bẩn của vỏ súng.
2. Rút vỏ súng ra khỏi nòng súng, cọng rạ sẽ
đợc lấy ra cùng với vỏ súng.
3. Kiểm tra lại tên, số đợt sản xuất của bò đực
và ghi chép lại trong hồ sơ quản lý phối giống.
4. Vứt bỏ vỏ súng, cọng rạ và sử lý theo cách
hợp vệ sinh.
Dẫn tinh cho bò
Những thử nghiệm đầu tiên về thụ tinh nhân
tạo cho bò đã bơm tinh vào âm đạo. Song sự
thụ thai với kỹ thuật này thấp. Một vài cải tiến
đã thành công với việc TTNT theo phơng
pháp panh mỏ vịt khi tinh dịch đợc bơm vào
trong cổ tử cung. Tỷ lệ thụ thai nhìn chung
đợc tăng lên sau khi áp dụng kỹ thuật trực
tràng-âm đạo.
Kỹ thuật trực tràng-âm đạo
Trong kỹ thuật trực tràng-âm đạo, dụng cụ thụ
tinh đợc đa vào phía trong âm đạo và đợc
dẫn qua cổ tử cung nhờ bàn tay đeo găng ở
trong trực tràng.
Phơng pháp dẫn tinh này có hiệu quả nhất về
phơng diện kết quả, công lao động và vệ sinh.

cổ tử cung
súng
xoang chậu
bóng đái
Trực tràng