MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC DẠY VĂN NGHỊ LUẬN
TRONG CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG
Abstract. Teaching debatable writing in secondary school has been carried out for a long
time. However, the one-sidedness of the topics, types of debatable writing in school keeps
existent. The method and effectiveness of teaching this kind of writing needs to put into
discussion. In this composition, we just give out some ideas about teaching debatable writing
within the current philogical curriculum and the experimental one in secondary school in
the way that is under the profundity. We would like to receive colleagues and readers’
comments.
Tóm tắt. Việc dạy văn nghị luận trong nhà trường phổ thông đã được tiến hành từ lâu.
Song tính phiến diện về đề tài, thể loại của văn nghị luận trong nhà trường trước đây còn thể
hiện khá rõ. Phương pháp và hiệu quả giảng dạy văn nghị luận trong nhà trường phổ thông cũng
còn nhiều điều cần trao đổi. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi mạnh dạn trình bày những
suy nghĩ bước đầu về việc dạy văn nghị luận trong chương trình Ngữ văn THCS hiện hành và
chương trình Ngữ văn THPT thí điểm. Rất mong được cùng trao đổi với các bạn đồng nghiệp
và độc giả.
I. ĐẶT VẤN ĐỀ:
Văn nghị luận là thể loại văn: “Viết về những vấn đề nóng bỏng thuộc nhiều lĩnh vực đời sống
khác nhau: chính trị, kinh tế, triết học, văn hóa… Mục đích của văn nghị luận là bàn bạc, thảo
luận, phê phán hay truyền bá tức thời một tư tưởng, một quan điểm nào đó nhằm phục vụ trực
tiếp cho lợi ích của một tầng lớp, một giai cấp nhất định… Đặc trưng cơ bản của văn nghị luận
là tính chất luận thuyết – khác với văn học nghệ thuật, văn chương nghị luận trình bày tư tưởng
và thuyết phục người đọc chủ yếu bằng lập luận, lý lẽ…(Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn
Khắc Phi (chủ biên) - Từ điển thuật ngữ Văn học – NXB Đại học Quốc gia, 4, 1999).
Trước đây do quan niệm phiến diện về văn học nên nhiều người cho rằng văn chương chỉ bao
gồm những sáng tác bằng tưởng tượng, hư cấu mà ít nghĩ đến văn nghị luận. Hoặc có nghĩ đến
thì lại cho rằng đây là thể loại thường đề cập đến những tư tưởng cao siêu, trừu
tượng, lập luận khó, diễn đạt khô nên không hấp dẫn. Do vậy mà văn chương nghị luận rất ít
được đưa vào chương trình phổ thông. Chỉ có một vài tác phẩm nghị luận trung đại (Sông núi
nước Nam, Hịch Tướng sĩ, Bình Ngô đại cáo) và rất ít tác phẩm nghị luận hiện đại (Tuyên ngôn
Độc lập) được đưa vào dạy trong chương trình THCS và cả THPT (theo quan điểm đồng tâm

1. Nắm được yêu cầu chung của một bài văn nghị luận:
Nội dung: phải nêu rõ được sự việc, hiện tượng có vấn đề; phân tích mặt đúng, mặt sai, mặt lợi,
mặt hại của nó; chỉ ra nguyên nhân và bày tỏ thái độ, ý kiến nhận định của người viết.
Hình thức: bố cục phải mạch lạc, có luận điểm rõ ràng, luận cứ xác thực, phép lập luận phù hợp,
lời văn chính xác, sinh động, thuyết phục.
Tuy nhiên, khi dạy học ta không thể chỉ dừng lại ở những điểm chung này. Bởi sức hấp dẫn của
mỗi tác phẩm nghị luận nằm ở sự độc đáo trong cách chọn luận điểm, cách triển khai luận điểm,
cách lập luận, giọng điệu, ngôn từ… Hay nói cách khác là ở phong cách nghị luận riêng của
mỗi tác giả, tác phẩm. Do vậy cần triển khai phân tích trên những bình diện đó để thấy giá trị
nội dung và sự hấp dẫn thẩm mỹ riêng của từng tác phẩm. Chẳng hạn Tuyên ngôn Độc lập của
Hồ Chí Minh thuộc văn phong hùng biện, giọng điệu hào hùng, trang trọng.
Còn Thuế máu của Nguyễn Ái Quốc lại đậm chất trào phúng và tính chiến đấu mạnh mẽ với
nhiều hình thức thể hiện đa dạng (từ cách xây dựng mâu thuẫn, sử dụng giọng điệu đến bình
diện ngôn từ… tạo cho văn bản một sắc thái thẩm mỹ riêng). Đơn cử một ví dụ so sánh hai tác
phẩm của cùng một tác giả cho thấy hai phong cách nghị luận độc đáo, hấp dẫn. Ngoài ra cần
nắm đặc điểm của từng thể loại văn nghị luận về kết cấu, văn phong, giọng điệu…
2. Cần phát hiện được những luận điểm mới mẻ, độc đáo ở mỗi tác phẩm:
Luận điểm là tư tưởng, quan điểm của người viết đối với vấn đề nghị luận trong bài văn. Nó
thường được thể hiện dưới hình thức tiêu đề bài văn hoặc những câu văn có tính chất khẳng
định hay phủ định. Luận điểm phải đúng đắn, sáng rõ, tập trung, mới mẻ, đáp ứng đòi hỏi của
thực tế thì mới có sức thuyết phục người đọc, người nghe.
Thông thường trong một bài văn nghị luận bao giờ cũng có một luận điểm trung tâm. Đồng thời
có một hệ thống các luận điểm bộ phận nhằm triển khai luận điểm trung tâm theo những cách
lập luận cụ thể làm cho bài văn có sức thuyết phục. Như vậy luận điểm là nội dung, còn lập luận
là hình thức diễn đạt nội dung ấy.
Ví dụ: Trích đoạn Nước Đại Việt ta (Trích Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi) dạy ở lớp 8 là
một Tuyên ngôn Độc lập, trong đó luận điểm trung tâm là khẳng định chủ quyền độc lập dân
tộc được phát triển thật sâu sắc, hệ thống và toàn diện qua một loạt các luận điểm bộ phận:
- Có nền văn hiến từ lâu đời
- Có lãnh thổ riêng, cương vực rõ ràng

người đọc, người nghe. Nguyễn Trãi trong Bình Ngô đại cáo cũng đã sử dụng thành công nghệ
thuật so sánh, cường điệu để diễn tả sức mạnh của nghĩa quân: “Gươm mài đá, đá núi cũng
mòn. Voi uống nước, nước sông phải cạn” và sự thảm bại nhanh chóng của kẻ thù “Cơn gió to
quét sạch lá khô, tổ kiến hổng sụt toang đê vỡ”; Nghệ thuật lặp cú pháp trong Hịch
tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn “Nay các người nhìn… mà không biết căm” có tác dụng giãi
bày tâm sự đau xót của tác giả.; khơi dậy liêm sỉ, lương tâm nhằm thức tỉnh tướng sĩ trước sự
bàng quan về nỗi nhục mất nước… Giọng văn nghị luận thường trang nghiêm. Song cũng có
trường hợp người viết sử dụng giọng mỉa mai bóng gió (Thuế máu của Nguyễn Ái Quốc. Hay
khi Trần Quốc Tuấn nói về sứ giặc “Uốn lưỡi cú diều mà sỉ mắng triều đình. Đem thân dê chó
mà bắt nạt tể phụ” trong Hịch Tướng sĩ). Đây thường là chỗ người viết trực tiếp bày tỏ cảm xúc,
thái độ của mình như sự yêu ghét, khinh trọng, đồng tình hay phản đối…
Như vậy, trong văn nghị luận lý lẽ, hình ảnh, cảm xúc và giọng điệu thường hòa quyện chặt chẽ
đem lại sự thuyết phục cả về lý trí và tình cảm đối với người đọc, người nghe.
4. Phân tích vẻ đẹp ngôn từ của văn nghị luận.
Mỗi thể loại văn học có phong cách ngôn ngữ riêng phù hợp. Để phục vụ cho lập luận chặt
chẽ, lô gíc, văn nghị luận hay dùng loại câu khẳng định và phủ định với nội dung thường là các