Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG DẠY-HỌC VĂN HỌC NƯỚC NGOÀI
Ở TRUNG HỌC CƠ SỞ
Phần I
ĐẶT VẤN ĐỀ
Văn chương nước ngoài là một bộ phận quan trọng trong chương trình Ngữ
văn trung học cơ sở ,gồm những sáng tác dân gian, văn thơ cổ điển, văn thơ hiện đại
được chọn và bố trí song song với chương trình văn học dân tộc. Cùng với văn học
dân tộc, văn chương nước ngoài đã góp phần tạo điều kiện cho học sinh mở rộng tầm
nhìn và khả năng cảm thụ tinh hoa văn hoá nhân loại, hiểu biết thêm về cuộc sống và
tài năng sáng tạo của các dân tộc từ đó hiểu rõ hơn đất nước, dân tộc và văn hoá dân
tộc đồng thời phát triển tinh thần quốc tế và ý thức về cộng đồng văn hoá nhân loại.
Đó là những sáng tác được chọn lọc trong kho tàng văn học của các dân tộc.
Nói rộng ra đó là tinh hoa văn hoá nhân loại đủ sức vượt qua sự thử thách khắc nghiệt
của thời gian, của không gian đến với chúng ta hôm nay. Ta bắt gặp ở đây những tác
phẩm đã thành mẫu mực của văn học thế giới từ các chuyện cổ tích như :Cây bút
thần (Trung Quốc), Ông lão đánh cá và con cá vàng (Nga ) cho đến các tác phẩm
văn chương nổi tiếng của các nhà văn lớn của các dân tộc cũng là của thế giới như
Đôn- ki-hô-tê” của (Xéc-van-tét), Cô bé bán diêm của (An-đéc-xen), Chiếc lá cuối
cùng của (OHen-ry), thơ của Lý Bạch, Đỗ Phủ; Truyện của Lỗ Tấn, A. Tôn-xtôi, Mô-
pa-xăng, Giắc Lơn-đơn, Ai-ma-tốp, các trích đoạn kịch cổ điển Pháp, Anh của Mô-li-
e, Sếc-xpia.
Nhìn chung, đó là những tác phẩm rất giàu giá trị nhân bản, giàu tinh thần dân
tộc có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục tình cảm cao đẹp, bồi dưỡng tâm hồn trong
sáng và ý thức vươn tới điều thiện để phát triển và hoàn thiện nhân cách cho học sinh.
Đó còn là những tác phẩm có giá trị nghệ thuật lớn, đạt trình độ mẫu mực được viết
ra bởi tài nghệ bậc thầy của các nhà văn xuất sắc.
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
4

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài

chương trình ở các khối 6, 7, 8, 9 của năm học: 2009-2010.
+ Thông qua các buổi sinh hoạt tổ, nhóm chuyên môn, qua dự giờ đồng nghiệp,
thăm lớp rút kinh nghiệm và đánh giá chất lượng, kết quả của các tiết dạy và học từ
đó rút ra những phương pháp và biện pháp chung trong dạy và học các loại thể văn
học nước ngoài.
+ Sử dụng phiếu học tập với những câu hỏi trắc nghiệm để kiểm tra việc nắm kiến
thức bài học, sự hiểu biết của học sinh về các tác giả, tác phẩm văn học nước ngoài.
+ Tiến hành cho học sinh làm các bài kiểm tra viết để đánh giá tổng quát khả năng
cảm thụ, phân tích những giá trị nghệ thuật và nội dung của các tác phẩm văn học
nước ngoài.
2, Kết quả khảo sát:
Khối Lớp Sĩ số Giỏi Khá TB Yếu
SL (%) SL (%) SL (%) SL (%)
6
6B 36 01 2.8 13 36.1 18 50 4 11.1
6D 35 02 5.7 16 45.7 12 34.3 5 14.3
7
7A 40 01 2.5 15 37.5 21 52.5 3 7,5
7B 38 0 0 16 42.1 20 52.6 2 5.3
8
8A 34 01 2,9 17 50 13 38.2 3 8.8
8B 38 01 2.6 16 43.2 13 35.1 8 21
9
9A 35 1 2,9 20 57.1 11 31.4 03 8.6
9D 35 0 0 17 48.6 16 45.7 2 5.7
Qua thực tế và kết quả khảo sát tôi nhận thấy rằng:
+ Sự hiểu biết của học sinh về các tác giả cũng như các tác phẩm văn học nước
ngoài được học trong chương trình còn rất hạn chế.
+ Khả năng tiếp thu và cảm nhận những tác phẩm văn chương nước ngoài chưa
cao.

Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
7

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
Vì vậy việc tìm đọc các tài liệu có liên quan trên các tạp chí, các sách báo rất
cần thiết đối với giáo viên và học sinh nhất là giáo viên trong việc dạy học tác phẩm
văn chương, nhất là tác phẩm văn chương nước ngoài.
1c. Muốn dạy tốt tác phẩm cần hiểu đúng tác phẩm:
Muốn dạy tốt văn bản thì phải hiểu đúng nó, tìm hiểu nó đúng trong vị trí tác
phẩm, hiểu được toàn bộ tác phẩm và dụng ý nghệ thuật của tác giả ,từ đó mới lựa
chọn được vấn đề và cách hướng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá và lĩnh hội cho
phù hợp với trình độ học sinh. Đây là một yêu cầu cao song với tác phẩm văn chương
nước ngoài thì việc hiểu đúng tác phẩm là một yêu cầu quan trọng.
Hầu như giáo viên chỉ mới biết được nhà văn Giắc-lơn-đơn và "Tiếng gọi nơi
hoang dã" qua một đoạn trích không trọn vẹn trong sách giáo khoa. Cũng vì vậy mà
chưa hiểu được tinh thần của văn bản cũng như chưa hiểu sâu sắc tác giả và nội dung
toàn bộ tác phẩm. Thực ra, đây chỉ là một đoạn trích trong tác phẩm
' Tiếng gọi nơi hoang dã"của Giắc-lơn-đơn, một nhà văn Mỹ nổi tiếng thế kỷ XIX
đầu thế kỷ XX. “Tiếng gọi nơi hoang dã" là một kiệt tác của nhà văn nhằm chứng
minh: mâu thuẫn giữa sự tạn bạo dã man của cái gọi là văn minh và sự tự do của loài
vật sống hoang dã trong thiên nhiên. Kiệt tác này được nhà văn viết từ 1903.
Truyện kể về số phận của con chó Bấc bị bắt cóc mang đi khỏi trang trại của một
người chủ giàu có ở Ca-li-phoóc-ni-a, và bị ném vào vùng Bắc cực hoang dã trong
cuộc săn vàng của con người. Thiên nhiên nguyên thuỷ, sự nghiệt ngã tàn bạo của
môi trường đã đánh thức và làm phát triển mạnh mẽ trong đáy sâu thẳm của nó những
bản năng thú dữ của tổ tiên nó. Nó đã sống với đủ hạng người phần lớn họ là những
kẻ độc ác, tàn bạo đối với thú vật. Chỉ có một người là chiếm được thiện cảm của nó
bằng lòng nhân đạo và tình thương yêu rộng lớn. Đó là Giôn Thoóc Tơn.
Truyện toát lên một nhân sinh quan rõ rệt: Lòng thương yêu loài vật, ông cho
rằng chỉ có trên cơ sở một tình thương yêu vô hạn đối với loài vật mới chiến thắng

cũng là một yêu cầu có tính nguyên tắc. Dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài
thì việc tìm hiểu bối cảnh lịch sử và việc sáng tác thật là việc vô cùng quan trọng. Vì
đây là những điều rất xa lạ đối với học sinh. Sự phụ thuộc của tác phẩm văn chương
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
9

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
vào hoàn cảnh lịch sử sẽ rất khó giải thích cho học sinh nếu như không gắn liền với
những điểm phân tích, đánh giá chung với hoàn cảnh cuộc sống và hoạt động sáng
tác của nhà văn. Có như thế mới giúp học sinh có điều kiện tìm hiểu sâu tác phẩm.
Ví dụ: Dạy học bài: “Thạch Hào lại”( Kẻ lại ở thạch hào) của Đỗ Phủ mà không
đả động gì đến hoàn cảnh xã hội, đến sự biến An Lộc Sơn và Sử Tư Minh (755-763)
và sự phức tạp của các mâu thuẫn trong xã hội đương thời của Trung Quốc thì cũng
khó mà hiểu được một cách đúng đắn bài thơ này.
2b. Tìm hiểu phong tục, tập quán sinh hoạt, quan niệm đạo đức, thẩm mĩ
của dân tộc đã sản sinh ra tác phẩm trong mối tương quan với văn hoá dân tộc.
Để hiểu cảm đúng tác phẩm văn chương nước ngoài, giáo viên cần giúp học
sinh hiểu được phong tục, tập quán sinh hoạt cũng như quan niệm đạo đức, thẩm mĩ
của dân tộc mà tác phẩm phản ánh trong mối tương quan với nền văn hoá dân tộc
mình.
Đặt tác phẩm văn học vào mối tương quan văn học của hai dân tộc là để khai
thác đến cạn kiệt những tư tưởng hữu dụng cho đời sống tinh thần công dân tương
lai, kích thích những truyền thống tốt đẹp hiện tại, để hiểu sâu sắc hơn nhân loại.
Cho đến nay, dạy học văn học phục hưng Anh hay Tây Ban Nha trong nhà
trường vẫn là vấn đề khó với thầy và trò. Thời đại phục hưng ở Châu Âu, từ Ý qua
Pháp rồi đến nhiều nước. Ở mỗi nước lại có màu sắc riêng. Vì sao chàng Đôn- ki-hô-
tê lại nói nhiều lời có cánh? Nhưng chính chàng lại là một hiệp sĩ đạo không hợp
thời, hình ảnh hiệp sĩ đạo ở Việt Nam học sinh khó hình dung ra. Đôn Ki-hô-tê yêu tự
do, công bằng, nhân đạo, Xan-trô-pan-xa thì thực tế, lạc quan, lành mạnh, yêu đời. Cả
hai nhân vật chung đúc lại đã làm nổi bật truyền thống đạo đức của nhân dân Tây

- Chuyển dịch một tác phẩm từ một thời gian này (thời gian lich sử xuật hiện
nguyên bản) sang một thời gian khác (thời gian lịch sử của bản dịch) và,
- Chuyển dịch một tác phẩm từ một không gian văn hoá này sang một không
gian văn hoá khác.
Như vậy, dịch bản là văn bản hình tượng. Dạy học tác phẩm văn chương nước
ngoài chủ yếu là dạy học trên văn bản hình tượng gặp phải những bài thơ nước ngoài
từ nguyên bản đến bản dịch nghĩa, sang đến bản dịch thơ thì về mặt ngôn từ đã có sự
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
11

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
khác nhau rất xa những bài thơ của Đỗ Phủ, Lý Bạch trong thơ Đường đều nằm trong
trường hợp đó. Thế là việc bám lấy ngôn từ để khai thác như với trường hợp thơ nói
chung là không thể được. Nhưng các đặc điểm khác của thi pháp bài thơ lại có thể
giúp ta hiểu cảm bài thơ thì lại phải khai thác. Tuỳ từng bài mà có cách vận dụng linh
hoạt, sáng tạo để đạt hiệu quả cao trong các tiết dạy và học tác phẩm. Đó là điều cần
được quán triệt trong dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài. Ta có thể thấy, biện
pháp so sánh, đối chiếu là biện pháp đặc trưng, đắc dụng trong quá trình dạy học tác
phẩm văn chương nước ngoài. Biện pháp đó được thực hiện trong việc đối chiếu bản
dịch với nguyên tác, so sánh các chi tiết, các hình ảnh cùng một phong cách, một
giọng điệu để giúp học sinh hiểu cảm tác phẩm sâu sắc hơn.
VD: Khi dạy văn bản "Tình dạ tứ"(Cảm nghĩ trong đêm thanh tĩnh) của Lý
Bạch, qua biện pháp đối chiếu, so sánh bản dịch thơ với nguyên tác ta thấy:
Trong nguyên tác ta thấy nhà thơ viết là "minh nguyệt quang", bản dịch thơ
dịch là "ánh trăng rọi", dùng từ "rọi" (động từ), thay cho "sáng' (tính từ) đã làm nhạt
mối liên tưởng trong bài thơ vì trăng phải sáng nhà thơ mới nhầm là sương, hơn nữa,
trăng rọi và sương phủ làm cho bài thơ tăng thêm hai chủ thể, làm mờ đi cái chủ thể
cô độc, nhớ quê. Trong nguyên tác chỉ có một chủ thể là Lý Bạch. Trong bản dịch
việc thêm hai chủ thể nữa đang hoạt động làm giảm đi cái thanh tĩnh, yên ắng của
đêm khuya.

một theo mùa đông rét mướt qua đi. chiếc lá cuối cùng sót lại không phải bởi cây ấy
là cây trường xuân, không phải bởi lá cây là lá trường xuân mà bởi nét vẽ tài hoa của
ông lão Bơ-men làm trường xuân lá ấy. Cây tuy là trường xuân cũng không giữ được
lá của mình. Người tuy hữu hạn nhưng lại giữ được lá.
Vậy ra điều duy nhất để giữ được lá kia lại trên dương thế này là tấm lòng.
Tấm lòng đã thăng hoa thành nghệ thuật. Và nghệ thuật đã mang thiên chức cứu
người. Với O.Henry nghệ thuật phải phụng sự cái đẹp, phải phụng sự cuộc sống. Mà
cuộc sống, tồn tại trong ý nghĩ cao đẹp nhất, là phải biết hi sinh. Có thể nói, nhân loại
tồn tại trong ý thức cao đẹp nhất, là phải biết hi sinh.Và có thể nói, nhân loại tồn tại
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
13

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
và phát triển là nhờ sự hi sinh kế tục của các thế hệ tiếp nối. Xét ở góc độ này,
O.Henry đặt vấn đề về ý nghĩa tồn tại và khả năng duy trì sự sống của con người.
Cuộc sống là đáng quí, nhưng theo Bơ-men, nếu cần, lão sẵn sàng hi sinh tính
mạng của mình vì những điều cao quí hơn. đến đây ta thấy rõ hơn dụng ý nghệ thuật
tạo độ căng của O.Henry: sử dụng thủ pháp tăng cấp nhưng khi truyện phát triển lên
đến đỉnh điểm thì khéo léo đan cài tư tưởng, chủ đề khác vào, đây mới là chủ đề
chính của tác phẩm. Vậy ra, cả hai cô gái, bác sĩ, bức tường gạch, dây trường xuân
kia và cả cách tự sự duyên dáng từ đầu tác phẩm đến đây tất cả đều là nền để ông lão
Bơ-men xuất hiện. Với kĩ thuật tự sự này, tác giả tạo dựng được độ hẫng thẩm mĩ
trong tâm lí tiếp nhận. Đây là nét độc đáo của "Chiếc là cuối cùng" bởi độ hẫng thẩm
mĩ thì dễ được thực hiện ở thi ca chứ văn xuôi thì quả là rất khó. Vậy nên ta có thể ví
"Chiếc lá cuối cùng" như một bài thơ- tranh đặc biệt.
Xét ở góc độ khác, "Chiếc lá cuối cùng" được xem như là một truyện ngắn có
kết cấu mẫu mực vào hạng bậc nhất. Cốt truyện, nhân vật, giọng điệu, trần thuật, đối
thoại. Đều có thể được xem như là một trong những khuôn mẫu của thể loại này ở thế
kỉ XIX
2d. Tìm hiểu những dấu hiệu thi pháp của tác phẩm theo đặc trưng loại thể.

đi “từ khái quát đến cụ thể”. Trước đến nay dạy và học thơ Đường chúng ta thường
chủ yếu khám phá cấu trúc: đề, thực, luận, kết (đối với thể thất ngôn bát cú) hoặc:
khai, thừa, chuyển, hợp (đối với thể thất ngôn tứ tuyệt). Nhưng trên thực tế của khối
lượng đồ sộ những bài thơ đường, nó thể hiện cả một trào lưu thơ ca độc đáo: ý tứ, đề
tài của trào lưu này thể hiện cả một ý chí sáng tạo. Thi ý thường nhiều tầng nghĩa.
Luật bằng trắc: 1-8, 2-3, 4-5, 6-7. Sự đối ngẫu thường diễn ra ở các câu 3-4, 5-6
ngoài đối thanh “bằng”, “trắc”, còn có tới 24 loại đối thuận, nghịch, tương thành,
tương phản… mà người giáo viên dạy văn cần quan tâm khai thác trong dạy và học,
giúp học sinh hiểu đến cạn kiệt những tầng ý nghĩa trong thi tứ và thi ý của từng câu
thơ Đường theo đặc trưng thi pháp, thể loại.
3, Kết quả đạt đươc:
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
15

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
Sau khi vận dụng những kinh nghiệm này vào thực tế giảng dạy, tôi đã mạnh
dạn thực nghiệm đối với khối 6 (ở lớp 6B và 6C), khối 8 (lớp 8A và 8B), còn ở khối
7 và khội 9 tôi chưa có điều kiện áp dụng. Để biết được kết quả của việc vận dụng
“kinh nghiệm trong dạy-học các thể loại văn học nước ngoài”. Tôi đã tiến hành khảo
sát ở các tiết văn học của khối 6, khối 8 . Cách khảo sát được tiến hành như ở phần:
Điều tra thưc trạng trước khi nghiên cứu.
Kết quả khảo sát như sau:

Khối Lớp Sĩ số Giỏi Khá TB Yếu
SL (%) SL (%) SL (%) SL (%)
7
6B 36 2 5.5 19 52.8 13 36.1 02 5.5
6D 35 3 8.6 17 48.6 13 37.1 02 5.7
8
8A 34 02 5.9 19 55.9 12 35.3 01 2.9

- Các em phải là những bạn đọc thưc sự say mê, yêu thích văn học đặc biệt là các
tác phẩm văn chương nước ngoài.
- Mỗi học sinh luôn có ý thức đọc trước tác phẩm, tự tìm hiểu hệ thống câu hỏi
qua phần đọc hiểu văn bản.
- Mỗi học sinh luôn có ý thức tự rèn luyện các kỹ năng phân tích, tìm hiểu các yếu
tố ngôn ngữ, nhân vật trong các tác phẩm văn chương nước ngoài.
Vận dụng tốt những kinh nghiệm trên, theo tôi kết quả các giờ học văn phần văn
học nước ngoài mới có kết quả cao. Đồng thời khắc phục được tình trạng lười học,
chán học và ngại học bộ môn do quan niệm phần văn học này là khó của học sinh.
IV. Những vấn đề kiến nghị.
Hiện nay chất lượng dạy và học văn đang thu hút sư chú ý quan tâm của dư
luận xã hội và các bậc phụ huynh học sinh. Trong chương trình văn học được giảng
dạy ở tất cả các trường THCS, phần văn học nước ngoài chiếm một khối lượng không
nhỏ bao gồm các tác giả tác phẩm của nhiều nền văn học khác nhau trên thế giới.
Việc giảng dạy phần văn học nước ngoài thường gặp khó khăn về nguồn tư liệu, về
cách tiếp nhận và việc khai thác tìm hiểu các giá trị thẩm mĩ của các tác phẩm văn
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
17

Kinh nghiệm dạy - học văn học nước ngoài
học. Vì vậy để nâng cao chất lượng các giờ dạy và học văn, đặc biệt là phần văn học
nước ngoài. Tôi mạnh dạn nêu một số kiến nghị sau:
+Tăng cường bồi dưỡng kiến thức lịch sử văn hoá, văn học, ngoại ngữ cho giáo
viên dạy văn.
+ Khẩn trương bổ sung nguồn tư liệu mới có liên quan đến tác phẩm (cho đến nay
rất ít thầy cô được đọc tác phẩm trọn vẹn, nhưng đã dạy đoạn trích mấy năm nay).
+ Nên giới thiêu các tác phẩm trọn vẹn để minh hoạ bằng đoạn trích chứ không nên
trích giảng. Từ đó tiến tới phân tích minh hoạ tiêu biểu.
+ Với các giáo viên đứng lớp cần tạo cho việc chiếm lĩnh thơ, văn nước ngoài bằng
những biện pháp khác nhau với từng loại cụ thể của từng tác giả khác nhau, tránh sự

2. kết quả khảo sát.
II. Những công việc thức tế đã làm và kết quả đạt được.
1. Những nguyên tắc chung.
2. Những công việc thực tế đã làm.
3. Kết quả đạt được.
III. Bài học kinh nghiệm.
IV. Những vấn đề kiến nghị.
Phần III
Kết luận
Tài liệu tham khảo
Giáo viên : Dương Thị Tố Loan - Trường THCS Hồng Thuỷ
20