Sông Cầu quê hương tôi.

Sông Cầu là một vùng đất thơ mộng, sơn thủy hữu tình. Nơi đó, những vườn dừa mát rượi nằm
bên chân sóng. Nơi đó, những đầm, những vịnh, những đèo dốc đã đi vào ca dao:
Đầm Cù Mông: Cảnh quan đẹp, có nhiều đặc sản nổi tiếng như: ốc nhảy, ghẹ, cá mú, cá ngựa, ...
quanh đầm có các di tích văn hóa, lịch sử như: Miếu Công thần (Hòn Nần), di chỉ khảo cổ Gò Ốc,
Cồn Đình, Giếng Chăm,...
Vịnh Xuân Đài: Có vũng Lắm là thương cảng trong các thế kỷ XVIII, XIX; là căn cứ thủy quân của
quân Tây Sơn trước kia. Trong vịnh có nhiều vũng nhỏ, đảo nhỏ rất đẹp như: vũng La, vũng Sứ,
vũng Lắm, vũng Chào, cù lao ông Xá, Nhất Tự Sơn, Hòn Mù U...
Cụm tuyến du lịch Bãi Bàng, Bãi Bàu, Bãi Nhổm, Bãi Rạng, Bãi Ôm, Bãi Tràm.
Bãi Nồm (Hòa An, xã Xuân Hòa), Bãi Tràm (Hòa Thạnh, xã Xuân Cảnh), Từ Nham (xã Xuân
Thịnh), Gành Đỏ (thôn An - Bình Thạnh) có hệ sinh thái cát biển đẹp.
Sông Cầu có nhiều lễ hội tiêu biểu mang đậm bản sắc văn hoá địa phương như: Lễ hội cầu ngư
tổ chức hàng năm ở các xã Xuân Hải, xã Xuân Hòa, xã Xuân Cảnh, xã Xuân Thịnh. Lễ hội Sông
Nước Tam Giang được tổ chức trong 02 ngày (mồng 5,6 tháng Giêng - Âm lịch), là lễ hội mang
đậm chất dân gian và truyền thống của vùng đất Sông Cầu. Bên cạnh đó trên địa bàn huyện còn
có nhiều công trình kiến trúc tôn giáo có quang cảnh đẹp như: chùa Triều Tôn, Long Ân, Phật Học,
Thiên Thai, Xuân Long, Phước Điền, Linh Thiên...
Sông Cầu được mệnh danh là xứ dừa của Phú Yên. Dừa ở Sông Cầu thân cao tỏa bóng mát rợp
trải dài từ chân đèo Cù Mông đến tận dốc Gành Đỏ. Sông Cầu có một số đặc sản nổi tiếng, trong
đó phải kể đến món đuông dừa.
Đuông là một loại bọ cánh cứng, có họ gần với con kiến vương, chuyên đục phá cây dừa. Đuông
trưởng thành to bằng ngón tay trỏ, dài chừng năm phân, toàn thân có màu nâu, riêng đôi cánh
cứng lại có màu đỏ tươi, bên trên có điểm mấy chấm đen tròn bao lấy hai màng cánh lụa phía
trong. Đến mùa sinh sản, đuông cái đục ngọn và đẻ trứng vào gần cuống của trái dừa. Ấu trùng
lớn gần bằng ngón tay thì hoá nhộng và mỗi con chui vào nằm trong một cái kén được dệt bằng áo
tố dừa rất khéo và chắc chắn. Thời kỳ này, con đuông non nào cũng ứ sữa, mập tròn, trắng phau.
Người ta chỉ tìm được nó khi thấy chòm lá trên ngọn cây dừa bị héo và đổ gục xuống. Khi bắt,
người ta leo lên tận ngọn hốt trọn ổ mang về nhà. Con đuông non đem chiên bột là món đặc sản.
Trước khi chiên, con đuông phải được dội sơ nước sôi cho sạch, sau đó cho vào hỗn hợp bột mì

biển đi vào đầm Cù Mông, thuộc thôn Hoà Lợi, xã Xuân Cảnh. Miếu Công Thần được xây
dựng vào năm 1802, để ghi nhớ công lao những tướng sĩ của Chúa Nguyễn bị tử trận tại
đây, trong cuộc giao chiến với nghĩa quân Tây Sơn.
* Di tích Cù lao Nần, Hòn Hương, Mả 9 tầng (xã Xuân Cảnh) là nơi nghĩa quân
Tây Sơn – Nguyễn Huệ đã giao chiến với quân thuỷ bộ của Nguyễn Ánh.
* Di chỉ khảo cổ học Gò Ốc (thôn Thọ Lộc, xã Xuân Bình): nằm ngay sát đầm Cù
Mông, là di tích về cuộc sống của người nguyên thuỷ thời tiền sử có niên đại cách ngày
nay khoảng trên dưới 3.500 năm. Di chỉ này được bảo tàng lịch sử Việt Nam tiến hành
khai quật năm 1991.
Du khách ra Bắc vào Nam trên Quốc lộ 1A, cả khách du lịch quốc tế đến đây đều
dừng chân ngắm cảnh, thưởng thức những làn gió mát nhẹ, trong lành và các món ăn đặc
sản nổi tiếng như: Ốc nhảy, cá mú, tôm hùm, ghẹ đầm Cù Mông, ….
* Vịnh Xuân Đài: Trên tuyến du hành xuyên Việt, đến đỉnh dốc Găng, du khách sẽ
thấy phong cảnh tuyệt đẹp của một vùng vịnh, với rừng dừa bạc ngàn, núi non hùng vĩ bao
bọc lấy một vùng nước non trong xanh, tĩnh mịch tựa như bức tranh thuỷ mạc. Vịnh Xuân
Đài với diện tích 13.045 ha, trong vịnh có nhiều vũng nhỏ như: Vũng La, Vũng Lắm, Vũng
Sứ, Vũng Chào… và có nhiều đảo và bán đảo trong vịnh như: cù Lao Ông Xá, Nhất Tự
Sơn, mũi Đá Mài, mũi Tai Mã, hòn Mù U…
Vịnh Xuân Đài mang nhiều dấu tích lịch sử, xưa kia là căn cứ quân sự của nghĩa
quân Tây Sơn - Nguyễn Huệ, là thương cảng buôn bán sầm uất và cũng là nơi thực dân
Pháp thường cập tàu chiến vào đánh phá nhân dân ta.
Ngày nay, Vịnh Xuân Đài được các chuyên gia đánh giá là một trong những vịnh
có tiềm năng du lịch lớn ở miền Trung. Nơi đây được qui hoạch phát triển du lịch nghĩ
dưỡng, thể thao dưới nước, du lịch sinh thái biển…
Bãi Bàng - Bãi Bàu - Bãi Nhổm - Bãi Rạng
Là một trong những điểm du lịch biển lý tưởng nằm dọc theo tuyến đường Qui
Nhơn - Sông Cầu( Quốc lộ 1D), thuộc địa phận xã Xuân Hải (phía Đông Bắc huyện Sông
Cầu), cách thành phố Qui Nhơn khoảng 20 km, cách thành phố Tuy Hòa khoảng 80 km.
Nơi đây cảnh quan thiên nhiên hữu tình, có dãy núi cao ôm lấy những bờ cát trắng mịn và
sạch, hình thành những vòng cung hướng nhìn ra biển và hòn Cù Lao Xanh tạo thành

thắng cảnh tự nhiên tuyệt đẹp thuộc thôn Hoà Thạnh, xã Xuân Cảnh,
huyện Sông Cầu. Được dãy núi Hoà An bao bọc ba mặt Bắc – Tây – Nam,
Bãi Tràm trông tựa một lưỡi liềm bạc dài khoảng 1 km. Bờ biển dốc thoai
thoải, nước biển trong xanh lặng sóng, bãi cát trắng mịn và những bóng
dừa xanh mát nối tiếp nhau, cùng dấu tích một ngôi nhà do một thương gia
người Pháp xây dựng làm nơi nghỉ mát.…tất cả tạo nên vẻ đẹp hoang sơ,
quyến rũ mời gọi bước chân du khách.
-Khu du lịch sinh thái Nhất Tự Sơn Nằm trong vịnh Xuân Đài, thuộc
thôn Mỹ Thành, xã Xuân Thọ 1, huyện Sông Cầu. Từ Quốc lộ 1A, tại thôn
Chánh Nam (phía Nam Dốc Găng) đi về phía Đông khoảng hơn cây số
theo con đường khá rộng, du khách sẽ thấy có dãy núi trông tựa như hình
chữ nhất trong Hán tự, có lẽ vì vậy mà gọi là Nhất Tự sơn. Khi thủy triều
xuống, Nhất Tự Sơn được nối liền với bờ bằng một doi cát. Khi thủy triều
lên thì Nhất Tự Sơn hoàn toàn là một Cù lao. Trên núi có rừng nguyên
sinh với nhiều loài cây quí hiếm.
Đèo Cu
̀
Mông
Địa chỉ hiện nay
Xuân Lộc - Sông Cầu - Phú Yên
Đèo Cù Mông nằm trên quốc lộ 1A, giáp ranh giữa hai tỉnh Phú Yên Bà Bình Định. Chân đèo phía
Bắc thuộc địa bàn phường Bùi Thị Xuân, TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định. Chân đèo phí Nam thuộc
xã Xuân Lộc, huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên. Đèo nằm trên núi cũng có tên là Cù Mông, một phần
của dãy Trường Sơn Nam, hay còn gọi là dãy Nam Sơn. Thế núi nằm trải dài từ cao nguyên An
Khê, Gia Lai đổ ra biển, giống như con rồng nằm phủ phục mà đầu là Xuân Lộc ra tới Gành Ráng,
đuôi níu giữ dãy Ngok Linh. Nửa núi phía Bắc thuộc về địa giới huyện Tuy Phước tỉnh Bình Định,
trên núi có trạm Bình Phú là một trạm dịch để liên lạc, thông tin, chạy giấy tờ giữa các địa phương;
phía Tây có núi Nhuệ, núi Giả và Hùng Sơn, phía Đông có núi Hùng, phía Bắc có núi Qui. Núi đồi
trùng điệp, địa thế rất hiểm yếu. Nằm chếch lên hướng Tây có núi Phú Cốc, còn có tên khác là núi
Hổ có hình giống như con hổ nằm phủ phục.

mòn lớp đất che phủ, xương cốt theo triền dốc trôi xuống các khe lũng dưới chân đèo. Hàng năm
cứ đến mùa mưa bão, từ dưới khe sâu chân đèo vọng lên tiếng than khóc ai oán khiến khu vực
này đã quạnh hiu vắng vẻ càng trở nên u tịch huyền bí hơn. Tiếng than khóc nương theo tiếng gió
hú rít trên đỉnh càng bay xa, đến nỗi những người tiều phu không dám vào rừng như trước.
Để cho các linh hồn được siêu thoát, người dân bên kia đèo (phần đất Bình Định) cho xây một am
thờ nhỏ gọi là am cô hồn. Mỗi năm cứ vào dịp Rằm tháng Giêng và tháng Bảy, các nhà sư đến
tụng niệm cúng chay. Dần dà lâu sau đó, có lẽ các linh hồn cô độc đã siêu thoát, nên không còn
nghe thấy tiếng khóc bi thương như trước nữa. Ngôi miếu thờ này tồn tại khá lâu, nhưng mưa
nắng thời gian và chiến tranh đã xóa dần vết tích, không còn nữa.
Cu
̀
lao Ông Xá

Địa chỉ hiện nay
Xuân Thọ 2 - Sông Cầu - Phú Yên
Vị trí
Cù lao Ông Xá nằm phía bên ngoài vũng Lắm, trong biển Đông, cách chân núi Gành Đỏ chừng vài
trăm mét, cũng thuộc xã Xuân Thọ 2, huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên.
Cảnh quan
Cù lao này có hình dạng giống hệt một con cá sấu khổng lồ nằm bất động, đuôi hướng về phía
Bắc Gành Đỏ, đầu nhô lên cao, hướng ra biển Đông. Phần lưng từ đuôi lên gần đầu, có đoạn ễnh
cong xuống, đoạn nhô lên cao như thể cá sấu vừa ăn con mồi no nê. Chung quanh hòn cù lao này
có những rạng những gành, đá ngầm nhô lởm chởm. Ở mạn Nam hòn cù lao có một số gộp nhỏ
ghe có thể vào neo đậu được.
Truyền thuyết
Truyền thuyết kể rằng, thuở xa xưa, từ núi Gành Đỏ ra mỏm đuôi của hòn cù lao Ông Xá có một
dãi đất tựa như một cái bờ chắn ngang mặt vũng. Lúc bấy giờ có một con cá vược khổng lồ từ
biển khơi lạc vào đấy, bị cản trở đường đi, cá vược tức giận đập đuôi quẫy nước, nước văng bắn
lên cao, sóng réo ầm ầm, bờ chắn bị sụt lở gần hết, chỉ còn lại ở hai mỏm núi, người ta gọi đấy là
bờ ngăn cá vược. Rồi từ đó cá quay ra biển Đông, không bao giờ trở lại vũng này nữa.

rồi dùng cây khuấy mạnh, một lát thì bột đặc lại. Tay người thợ vẫn tiếp tục xốc, trộn liên tục cho
đều, đến lúc sờ vào bột không thấy dính thì nhắc xuống lấy bột lăn thành con bỏ vào khuôn ép.
Đến giai đoạn này, cùng lúc phải có hai người thực hiện hai thao tác khác nhau: một người bắt ép
khuôn, một người bắt bánh trải lên vỉ. Một xửng hấp bánh lớn được đặt lên lò lửa hừng hực, khi
nào nước sôi thì vỉ bánh được đưa vào hấp. Mỗi lần có thể hấp từ hai đến ba vỉ. Lửa cháy to,
chừng năm phút thì bánh chín.
Mỗi khi ăn, từng lá bánh được gỡ bày ra đĩa rồi phết lên đó hỗn hợp dầu dừa pha với lá hẹ xắt thật
nhỏ. Dầu dừa phải là loại dầu ép tay vàng óng có màu hổ phách non được thắng tới thơm lừng. Lá
hẹ phải là loại hẹ chỉ, hơi cay và thơm (không bao giờ dùng hành lá hay hẹ trâu lớn cọng mà
không hương vị như ở thành phố). Dùng kèm bánh hỏi Xuân Lộc, để hưởng hết hương vị ngọt bùi
của hạt gạo quê hương, người ta không ăn với tôm chà bông như kiểu ăn của người Huế hay ăn
cùng nhân tôm thịt theo kiểu người Sài Gòn mà lại ăn cùng lòng heo-thịt luộc. Một đĩa lòng heo
dọn kèm đĩa bánh hỏi, cộng thêm đĩa rau sống tươi xanh và chén mắm pha gia vị vừa phải sẽ tạo
nên hương vị đậm đà đặc biệt.
Riêng khoản chọn thịt, luộc lòng cũng không đơn giản. Muốn đĩa lòng heo được ngon, người chủ
phải chọn mua lòng con heo mới làm. Đĩa lòng phải có đủ tim, gan, cật, phèo non và nhất định
không thể thiếu miếng thịt ba chỉ, loại lấy dưới nây bụng. Khi luộc, thịt và lòng được xâu vào một
sợi lạt tre, chờ nước sôi già thả nguyên xâu lòng vào chừng mười phút. Vấn đề quan trọng của
việc luộc thịt luộc lòng không phải là làm thế nào cho chín mà phải làm thế nào cho ngon. Muốn
lòng và thịt ngọt ngon, có độ giòn thì sau khi vớt xâu thịt khỏi nồi nước sôi lập tức thả ngay vào
một thau nước đá cục được chuẩn bị sẵn. Chính cái lạnh dưới 00C của đá sẽ làm cho bề mặt
miếng thịt se lại, giữ nước ngọt trong miếng thịt và đặc biệt làm cho miếng thịt, miếng lòng vừa
trắng vừa giòn.
Miếu Công Thần
Địa chỉ hiện nay
Xuân Cảnh - Sông Cầu - Phú Yên
Vị trí
Miếu ở xã Xuân Cảnh, huyện Sông Cầu, tỉnh Phú Yên. Miếu nằm trên đảo Hòn Nầng, giữa đầm
Cù Mông. Hòn Nầng có chu vi khoảng khoảng 2km, có núi cao đất bằng, chung quanh bao bọc bởi
mặt nước trong xanh của đầm Cù Mông. Đây là ngôi miếu lớn nhất, tế lễ uy nghiêm nhất trong

Người đàn ông chài lưới kia hoảng sợ mang chài về, không dám xuống vịnh chài cá như những
hôm trước đây. Quả nhiên sau đó công việc làm ăn của gia đình ông ngày mỗi khấm khá, trở
thành một ngư dân giàu có trong làng, mua sắm được nhiều ghe bầu chở cá, mắm, muối đi vào
tận Đàng Trong bán, rồi chở gạo, vải vóc về bán lại cho các thương buôn khác trong vùng.
Mãi đến năm ông chín mươi mốt tuổi, nhân dịp cúng lăng, ông vô tình kể lại câu chuyện xảy ra
cách đây bốn mươi năm. Đêm ấy, trong giấc ngủ chập chờn, ông thấy hai thiên tướng xuất hiện,
bảo ông đã phạm lời nguyền. Ông tỉnh giấc, gọi con cháu kể lại giấc mơ rồi nhắm mắt ra đi. Ngày
này, trên mỏm đá Gành Tướng vẫn còn in dấu bàn cờ, mặc dù thời gian, mưa nắng, sóng biển
đánh vào đã làm cho phiến đá mòn đi khá nhiều.
Dốc Xuân Đài
Địa chỉ hiện nay
Xuân Thọ 2 - Sông Cầu - Phú Yên
Dốc Xuân Đài nằm án ngữ trên quốc lộ 1A, đoạn qua địa bàn xã Xuân Thọ 2, huyện Sông Cầu,
tỉnh Phú Yên. Từ thành phố Quy Nhơn vào huyện Tuy Hoà, buộc phải đi ngang qua đây. Dốc cao,
hiểm trở; mùa mưa thì trơn trợt do đất sỏi thấm ướt; mùa nắng nóng leo lên được tới đỉnh dốc cổ
họng khô rốc, mà trên đỉnh thì không có giếng nước nào để uống đỡ khát.
Từ phía Nam đi ra, bắt đầu từ thị trấn Chí Thạnh, huyện Tuy An đến gần dốc Vườn Xoài chừng
3000 mét có con đường đất rẽ trái đi về hướng Tây Bắc độ một cây số thì đến chân dốc Xuân Đài.
Dốc ngược theo triền núi cao khoảng 500 mét. Leo lên dốc như thể ta bước từng cấp một lên đỉnh
núi Yên Tử, hai bên có nhiều cây cổ thụ tán lá che phủ cả con đường đi vào một vùng rộng lớn.
Đỉnh dốc phía Bắc có vườn cam nổi tiếng thơm ngon, đã từng tiến vua cùng với xoài Đá Trắng,
xuống khỏi dốc, đi ngược về phía Nam non 7 km nữa thì tới ngã ba Triều Sơn, nơi trước kia triều
đình nhà Nguyễn có đặt hai khẩu thần công để bảo vệ vịnh Xuân Đài.
Nói về sự hiểm trở của dốc Xuân Đài, ca dao địa phương có câu:
Đèo nào cao bằng đèo Phú Cốc
Dốc nào ngược bằng dốc Xuân Đài
Đèo cao dốc ngược đường dài
Anh còn qua được huống chi vài lạch sông.
Hay:
Không đi thì nhắc thì trông