Báo cáo Phát trin Vit Nam 2006
Kinh doanh
Báo cáo chung ca các nhà tài tr
ti Hi ngh Nhóm t vn các nhà tài tr Vit Nam
Hà Ni, 6-7/12/2005

NG TIN TNG NG

BYT B Y t
CGE Mô hình cân bng t ng quát tính toán c
CPRGS Chin lc Xoá ói Gim nghèo và T!ng tr"ng Toàn din
CPIA ánh giá Môi trng th ch và Chính sách Qu#c gia
CTCP Công ty c phn
CTQLTS Công ty Qun lý tài sn
DAF Qu$ H% tr Phát trin
DATC Công ty Mua bán N và Tài Sn
DFID B Phát trin Qu#c t Vng qu#c Anh
DNNN Doanh nghip Nhà nc
DNVVN Doanh nghip va và nh&
THKD i'u tra H kinh doanh
TMSDC i'u tra Mc s#ng dân c
TMSHG i'u tra mc s#ng h gia ình
TMTT i'u tra Môi trng u t
EVN T ng công ty in lc Vit Nam
FDI u t trc tip nc ngoài
GCNQSD Giy chng nhn Quy'n s( dng t
GDP T ng Sn ph)m Qu#c Ni
IFC Công ty Tài chính Qu#c t
ILO T chc Lao ng Qu#c t
IMF Qu$ Ti'n t Qu#c t
LMHHCNTM Liên minh các Hip hi Công nghip và Thng mi

LMHTXVN Liên minh các hp tác xã Vit Nam
LTQD Lâm trng qu#c doanh
MPDF B phn Phát trin kinh t t nhân Mê-kông
NHCSXH Ngân hàng Chính sách Xã hi
NHTPTVN Ngân hàng u t-Phát trin Vit Nam
NHNNVN Ngân hàng Nhà nc Vit Nam

VPCP V!n phòng Chính ph
VQLKTT/ Vin Qun lý Kinh t Trung ng
WTO T chc Thng mi Th Gii LI CM N Báo cáo này c Ngân hàng Phát trin Châu Á (ADB), B Phát trin Qu#c t Vng
qu#c Anh (DFID), Ngân hàng Hp tác Qu#c t Nht Bn (JBIC), Chng trình Phát trin Kinh t
T nhân Mê-kông (MPDF) ca Công ty Tài chính Qu#c t, Chng trình Phát trin Liên Hp
qu#c (UNDP), C quan Phát trin Qu#c t Hoa K0 (USAID) và Ngân hàng Th gii (NHTG)
cùng son tho. Mt s# nhà tài tr ã tin hành các phân tích chính cung cp các t liu u vào
rt b ích cho vic son tho báo cáo, trong ó D án Nâng cao Hiu qu Th trng cho Ngi
nghèo ca ADB, Sáng kin nâng cao nng lc cnh tranh ca Vit Nam ca USAID và ánh giá
Môi trng u t ca Ngân hàng Th gii là nh1ng ni dung n i bt. Các nhà tài tr tham gia
son tho báo cáo này c2ng ã óng góp nh1ng t liu then ch#t thông qua các nghiên cu phân
tích c th, trong ó có ánh giá thng k0 Sáng kin chung Vit Nam – Nht Bn ca JBIC, các
báo cáo Tho lun v Khu vc Kinh t T nhân ca MPDF, nghiên cu v' tác ng ca vic gia
nhp T chc Thng mi Th gii (WTO) ca Oxfam Anh, rt nhi'u nghiên cu ca các c
quan thuc Liên Hip Qu#c nh T chc Lao ng Qu#c t (ILO), công tác xây dng s# liu ti
T ng cc Th#ng kê do Ngân hàng Th gii và các nhà tài tr khác tham gia h% tr.
Các nhà tài tr tham gia vào vic xây dng báo cáo chung này còn cung cp thông tin và
hng d3n cho toàn b quá trình lp báo cáo thông qua Ban Ch o g-m có Kanokpan Lao-
Araya (ADB), Alan Johnson (DFID), Yuho Hayakawa, (JBIC), Nguy,n Phng Qu0nh Trang
(MPDF), Jonathan Pincus (UNDP) và Dennis Zvinakis (USAID).
Báo cáo nhn c s tham gia óng góp ý kin vi t cách cá nhân ca các nhà nghiên

x( lý s# liu i'u tra doanh nghip, Lê Kim Sa (VKHXH) v' phân tích so sánh các nghiên cu v'
tác ng ca WTO, và Ngô Th An (i h.c Nông nghip Hà Ni) v' bn -. V2 Th Nha
(Trung tâm Thông tin Phát trin Vit Nam) chu trách nhim lp danh mc tài liu nghiên cu và
tham kho. Các nhân viên ca NHTG h% tr thc hin báo cáo g-m: Trn Th Ng.c Dung v'
biên tp, Hoàng Thanh Hà v' xut bn, Nguy,n Thu Hng và Hedwig E. Abbey v' hành chính.
Vic son tho báo cáo c thc hin di s ch o chung ca Homi Kharas và Klaus
Rohland (Ngân hàng Th gii). Steve Price-Thomas (Oxfam GB) và Mary Hallward-Driemeier
(Ngân hàng Th gii) .c phn bin.

Báo cáo c2ng c Qu$ Ti'n T Qu#c t (IMF) óng góp ý
kin. Nhóm son tho xin chân thành cm n ý kin nhn xét và góp ý ca nhi'u -ng nghip
khác.MC LC
Li cm n
Tóm tt Tng quan………………………………………………………………………i

I.

MT

NN

KINH

T


III.

CHÍNH

SÁCH

I

VI

DOANH

NGHIP………………………………..113
9. Hi nhp toàn cu……………………………………………………………...115
10. Ci cách trong nc……………………………………………………………128
11. Yu t# a phng……………………………………………………………..144
12. Tác ng xã hi………………………………………………………………...155 Tài liu tham kho……………………………………………………………………...167
Ph lc th#ng kê

Khung


Bng 1.1: Không lãi nhi'u, nhng có óng thu…………………………………………….12
Bng 4.1: Nh1ng hn ch ràng buc " Vit Nam và các nc khác………………………..47
Bng 4.2: Tham nh2ng " khu vc ông Á…………………………………………………52
Bng 4.3: C quan Chính ph nào tham nh2ng nhi'u nht?..................................................54
Bng 5.1: Quy mô tng #i ca các nh ch tài chính …………………………………..65
Bng 5.2: Th trng chng khoán nh&……………………………………………………..71
Bng 6.1: Tin  Cp giy chng nhn quy'n s( dng t nông nghip…………………..75
Bng 7.1: C cu Lc lng Lao ng……………………………………………………...88
Bng 8.1: B*t kp vi láng gi'ng…………………………………………………………...103

Bng 8.2: u t vào h tng c s", t tr.ng trên GDP……………………………………104
Bng 8.3: Ngu-n v#n ly t âu?.........................................................................................105
Bng 9.1: Rào cn thng mi và mc  bo h có hiu lc…………………………….118
Bng 9.2: Các ch s# chính v' các công ty thng mi……………………………………123
Bng 11.1: S tng phn ln, t B*c n Nam…………………………………………..145
Bng 12.1: Tác ng Kinh t và Xã hi trong mt s# ngành………………………………161
Bng 12.2: Mng li an sinh cho lao ng d tha t các DNNN……………………….164
Hình

Hình 1.1: Mt qu#c gia giàu óc kinh doanh ………………………………………………….5
Hình1.2: !ng ký doanh nghip ang trên chi'u hng gia t!ng……………………………7
Hình 1.3: … nhng phân b# không 'u trên phm vi c nc…………………………….....9
Hình 1.4: T tr.ng Kinh t Qu#c doanh Gim dn trong N'n kinh t……………………….11
Hình 1.5: FDI ly li à phát trin ………………………………………………………….14
Hình 1.6: … nhng ch tp trung vào mt s# vùng………………………………………….15
Hình 1.7: Vic làm tính theo quy mô doanh nghip………………………………………...16

Hình 8.1: /u tiên h tng c s": Quan im ca doanh nghip…………………………..104
Hình 10.1: Doanh thu thu và s phát trin ca doanh nghip va và nh&………………..140
Hình 10.2: Tham nh2ng theo c quan: T#t, Xu và Rt Xu……………………………...142
Hình 11.1: Các tr" ngi ràng buc gi1a các vùng…………………………………………150
Hình 11.2: Qun tr " cp tnh và vic !ng ký doanh nghip……………………………..152
Hình 12.1: Thay  i Sn lng theo Ngành do Hi nhp Toàn cu……………………….160
Hình 12.2: Thay  i v' Li nhun trên v#n u t và Ti'n lng………………………...162
Hình 12.3: Tác ng ci cách so vi các cú s#c t bên ngoài …………………………….163
Hình 12.4: Tr cp ngân sách cho các tnh và Gim nghèo……………………………….165
TÓM TT TNG QUAN
Phát trin kinh doanh là mt trong nh1ng ng lc chính góp phn gim nghèo nhanh
chóng " Vit Nam. Cùng vi vic phân chia li t nông nghip và mc  bao ph cao ca các
dch v xã hi, phát trin kinh doanh ã cho phép mt b phn ln dân c tham gia vào nh1ng
l4nh vc hot ng có n!ng sut cao hn và ci thin mc s#ng ca mình. Quá trình ci cách b*t
u gn hai thp k6 trc ây ã gii phóng mt n!ng lc kinh doanh to ln. Các h gia ình "
nông thôn b*t u a sn ph)m nông nghip ca mình ra th trng, và tin hành các hot ng
kinh doanh nh&. ã thu hút c mt s# lng ln các nhà u t nc ngoài. Các doanh nghip
nhà nc (DNNN) ã b*t u quá trình tái c cu dài hn c tin hành theo tng bc, m"
ng cho s phát trin ca n'n kinh t nhi'u thành phn. Các doanh nghip t nhân ã c
!ng ký chính thc và m" rng phát trin. Quá trình này ã t!ng t#c mnh m7 k t n!m 2000 và
hin nay kh#i doanh nghip t nhân ã chim n 33% giá tr ngành công nghip ch to. Cùng
vi hàng nghìn công ty có v#n u t nc ngoài và hàng triu doanh nghip h gia ình, các
doanh nghip t nhân ã mang li vic làm cho 21% lc lng lao ng ca Vit Nam. To vic
làm vi qui mô ln ã cho phép hp th t 1,4 n 1,5 triu lao ng mi bc vào th trng lao

ii
 xây dng mt xã hi ph-n vinh vi s tham gia h"ng li ca m.i ngi dân. Các mc tiêu
cho tng lai v3n thng c nh*c ti bng t#c  t!ng T ng sn ph)m Qu#c ni (GDP), gi lên
mt quá trình tích l2y c h.c. Nhng hin nay Vit Nam ã có th có mt tham v.ng cao hn: ó
là tr" thành mt nc có thu nhp " mc trung bình. i'u này òi h&i phi vt lên trên khuôn
kh ca ci cách c cu và to n'n móng cho mt n'n kinh t th trng hin i. a yu t#
cnh tranh và nh1ng quy nh phù hp vào các dch v h tng, hin i hóa công tác qun lý
thu, ci cách h th#ng lut pháp và t pháp, gim t nn tham nh2ng, ci thin qun tr công "
cp a phng, tt c 'u là nh1ng ni dung ca th h ci cách th hai cn c thc hin 
Vit Nam có th chuyn sang c giai on tip theo ca phát trin. Nh1ng ci cách này s7 thúc
)y kinh doanh phát trin và nâng cao mc s#ng cho ngi dân. -ng thi, chúng c2ng cn i ôi
vi nh1ng ci cách nhm giúp cho quá trình t!ng tr"ng có s tham gia và h"ng li ca m.i
ngi dân. Mng li an sinh xã hi và nh mc phân b ngân sách có hiu qu s7 giúp cho các
h gia ình và các vùng ng u vi nh1ng cú s#c bt li, và giúp gim bt gia t!ng khác bit
gi1a các vùng phát sinh khi n'n kinh t thay  i c cu và Vit Nam tr" thành mt thành viên
trên sân chi toàn cu. V' lâu dài, hin i hóa các l4nh vc xã hi s7 là cn thit  m bo hi
nhp xã hi.

Kt qu vng chc

Ch trong cha y hai thp k6, k t khi b*t u ci cách kinh t, Vit Nam ã to c
mt khu vc doanh nghip rt a dng. Vi mt n'n v!n hóa coi tr.ng u óc kinh doanh, hin
nay gn nh mt n(a s# h gia ình " Vit Nam có hot ng kinh doanh nh& di hình thc này
hay hình thc khác. Do áp dng chin lc phát trin vi vai trò ch o ca nhà nc k t sau
ngày th#ng nht t nc nên Chính ph hin nay v3n còn s" h1u hàng ngàn DNNN, trong ó có
nh1ng doanh nghip rt ln. Vit Nam c2ng là mt trong nh1ng nc nhn u t trc tip nc
ngoài (FDI) ln nht trên th gii xét theo giá tr tng #i, trong ó có nh1ng n!m giá tr ca các
d án c phê duyt lên ti gn mt phn mi GDP. Trong n!m n!m va qua ã có hin tng
bùng n vic !ng ký các doanh nghip t nhân, g-m c vic hp thc các doanh nghip ã t-n
ti và c s hình thành các doanh nghip mi. Tính a dng n i bt này ca khu vc doanh

quan tr.ng mà hin nay các doanh nghip ang g5p phi. i'u tra môi trng u t (TMTT)
mi c thc hin vi m3u i'u tra i din c cho các doanh nghip t nhân trong nc,
DNNN và các doanh nghip có v#n u t nc ngoài ã thu c nhi'u kt qu trong vic nhn
din nh1ng hn ch này. ; nhi'u qu#c gia ang phát trin khác, nguy c b mt v#n do mt n
nh chính tr, ti phm ho5c các chính sách không d báo trc c, là m#i quan ngi hàng
u. i'u này không úng trong trng hp Vit Nam, ni các tr" ngi c bn #i vi s phát
trin doanh nghip ít n5ng n' hn, nh ó cho phép các doanh nhân tp trung nhi'u hn vào vic
x( lý các tr" ngi trên thc t. #i vi trên mt phn ba s# doanh nghip tr li i'u tra, tip cn
vi tín dng c coi là tr" ngi chính hay tr" ngi nghiêm tr.ng #i vi vic phát trin kinh
doanh. Ngoài các công ty nc ngoài dng nh không g5p khó kh!n v' tín dng, các doanh
nghip khác 'u coi vn ' này khó kh!n nh nhau. Tip cn vi t ai là là hn ch ln th hai.
i'u này c các công ty nc ngoài coi là 5c bit nghiêm tr.ng, song hn ch này không nh
h"ng nhi'u n các DNNN và i'u này không có gì áng ngc nhiên. Lc lng lao ng thiu
k$ n!ng và có trình  h.c vn tng #i thp là hn ch c xp hng th ba, còn h tng giao
thông vn ti yu kém ng th t. Trong c b#n trng hp (ngoi tr k$ n!ng) thì mc 
nghiêm tr.ng ca vn ' " Vit Nam cao hn h9n so vi các nc còn li trong khu vc ông Á
hay nh1ng nc khác trên th gii.
M5t khác, mt s# vn ' c nhn mnh trong các ánh giá xp hng n!ng lc cnh
tranh nh h th#ng pháp lý, các th tc hành chính quan liêu và tình trng tham nh2ng li không
b các doanh nghip tham gia cuc i'u tra coi là nghiêm tr.ng. T l ý kin ánh giá nh1ng vn
' này là ln hay nghiêm tr.ng #i vi vic phát trin kinh doanh " Vit Nam thp hn h9n so
vi các nc khác " ông Á hay các khu vc khác trên th gii. Kh n!ng thc hin các giao
dch gi1a doanh nghip vi doanh nghip da trên ch1 tín, hay s( dng các c ch thc thi thô s
nhng áng tin cy có th gii thích cho vic vì sao h th#ng pháp lý li không c coi là có tm
quan tr.ng cao. Các th tc c tinh gin áng k t n!m 2000 theo Lut Doanh nghip và c
cng c# thông qua mt s# c ch nh c ch mt c(a c2ng có th gii thích vì sao t quan liêu
giy t không b coi là nghiêm tr.ng. Vic coi tham nh2ng không phi là vn ' quan tr.ng là
i'u bt ng hn c. Kt qu này ã c tip tc kim chng bng các ngu-n thông tin khác
nhau. Chúng 'u cho mt bc tranh th#ng nht, trong ó tham nh2ng trc tip nh h"ng n các
doanh nghip là rt ph bin, song ch " " mc  nh&. Tham nh2ng xy ra ph bin hn " các c

có kh n!ng tr n. Th trng v#n chính thc c2ng còn quá kém phát trin, không  kh n!ng
huy ng nh1ng ngu-n v#n ln cho các d án mi. Nhng s phát trin mnh m7 ca nh1ng giao
dch phi chính thc các chng khoán không niêm yt cho thy th trng v#n có kh n!ng phát
trin nhanh nu có các quy nh úng *n.
Th trng t ai ã b*t u hình thành " Vit Nam, m5c dù công vic xác nh quy'n
s( dng t chính thc v3n còn cha c hoàn tt. Nhi'u giao dch v3n di,n ra dù không có giy
t hp pháp, n gin là vì cán b " a phng và hàng xóm 'u bit t ai hay bt ng sn
nào “thuc v'” ai, và có th làm tr.ng tài phân x( trong trng hp có tranh chp. T góc  này,
vic không có quy'n s" h1u chính thc không có gì xung kh*c vi s phát trin ca th trng.
Tuy nhiên, vic xác nhn quy'n s( dng t góp phn nâng cao hiu qu s( dng và còn to c
n'n móng v1ng ch*c cho s phát trin ca th trng bt ng sn. ng thái ca th trng bt
ng sn trong nh1ng n!m gn ây c2ng cho thy ch có xác nhn quy'n s" dng t v3n cha 
 m bo tính hiu qu. Cn phi kim soát c “bong bóng” giá c bt ng sn bng cách
làm cho các giao dch mang tính u c tr" nên khó kh!n hn, nh Chính ph Vit Nam gn ây
ã thc hin. Mt s# vn ' khó kh!n nht, ví d nh to i'u kin d-n i'n  i th(a t nông
nghip, c cu li t rng ca Nhà nc, h% tr công tác qun lý t ai da vào cng -ng "
vùng -ng bào dân tc thiu s#, và thu h-i li t nhàn r%i t các doanh nghip Nhà nc… v3n
cn có các chính sách c th, vt ra ngoài phm vi vic cp Giy chng nhn quy'n s( dng t.
Khi Vit Nam tip tc phát trin và t!ng cng ô th hóa, mt trong nh1ng thách thc khó kh!n
nht là chuyn  i t nông nghip thành t th c và t công nghip trên quy mô ln. Thành
công s7 ph thuc rt nhi'u vào vic ch#ng tham nh2ng trong vic chuyn  i mc ích s( dng
t và 'n bù th&a áng cho ngi dân b nh h"ng.
Trong nh1ng n!m gn ây, vic phát trin c s" h tng " Vit Nam ã có nh1ng tin b
vt bc. Vit Nam hin nay u t khong 9% giá tr GDP vào các d án in, giao thông, vi,n
thông, cp nc và v sinh, nh ó nhanh chóng b*t kp vi các nc láng gi'ng v' mc  s<n
có và chi phí dch v. in khí hoá và in thoi là nh1ng tin b ln nht, h th#ng ng b
c2ng c m" rng áng k. Tuy nhiên, các doanh nghip " Vit Nam v3n phàn nàn v' c s" h
tng giao thông không y ; giá in và in thoi quá *t &.  t c tin b hn n1a
trong phát trin c s" h tng cn phi a dng ngu-n v#n và t!ng tính minh bch trong huy ng
v#n, 5c bit " cp c s". Vic thc hin các khuôn kh i'u tit úng *n h% tr thu h-i chi phí

#i vi các doanh nghip Vit Nam trong ng*n hn.
Nu hi nhp qu#c t là mt trong nh1ng sc )y chính ca ci cách kinh t " Vit Nam
thì ng lc ca nó rõ ràng b*t ngu-n t trong nc. K t khi b*t u quá trình  i mi, Chính
ph Vit Nam ã liên tc thc hin  i mi trong tt c các l4nh vc chính sách vi mc tiêu xây
dng mt n'n kinh t th trng theo nh hng xã hi ch ngh4a. Các k hoch n!m n!m phn
ánh tm nhìn này c2ng thay  i theo thi gian. Các k hoch này da ít hn vào các mc tiêu
nh lng v' sn xut vt cht mà chú tr.ng nhi'u hn vào các chính sách và kt qu phát trin.
Tham vn rng rãi c2ng ã tr" thành mt phn ca quá trình và các hip hi doanh nghip ngày
càng có nhi'u nh h"ng.
Ci thin tình hình huy ng v#n " c trong khu vc t nhân c2ng nh khu vc nhà nc
là mt trong nh1ng ni dung quan tr.ng còn cha c hoàn tt ca chng trình ci cách. H
th#ng ngân hàng cn phi ci cách sâu rng. Công vic này bao g-m chuyn  i các ngân hàng
thng mi nhà nc (NHTMNN) thành các th ch t ch hot ng vì li nhun và xây dng
mt ngân hàng trung ng hin i, chu trách nhim giám sát hot ng ngân hàng và chính sách
ti'n t. Ci cách ngân hàng cn phi d3n ti vic phân b tín dng hiu qu hn và gim bt gánh
n5ng ti'm tàng ca các khon n xu #i vi ngân sách nhà nc. #i vi khu vc nhà nc, cn
hoàn thành quá trình c phn hóa và vic qun lý các DNNN còn li trong tay nhà nc cn phi
c tách kh&i các b ch qun ph trách các ngành mà doanh nghip hot ng  có th )y
mnh c cnh tranh trong toàn b n'n kinh t. T!ng cng công tác qun tr công là mt ni

vi
dung then ch#t khác trong chng trình ci cách còn cha c hoàn tt. Cn phi hoàn thin ci
cách công tác qun lý tài chính công, b*t u t qun lý thu, hình thành các c ch qun lý n
công " tt c các cp và t!ng cng tính minh bch trong u thu mua s*m công. -ng thi cn
phi u tranh ch#ng tham nh2ng, 5c bit vào thi im mà t!ng tr"ng kinh t nhanh s7 to c
hi cho t nn h#i h sinh sôi nhanh hn t#c  ci thin ca h th#ng Chính ph. Ngoài ra, phi
theo u i mnh m7 chng trình ci cách lut pháp và t pháp di tác ng ca Hip nh
thng mi song phng Vit M$ và vic gia nhp WTO. Nh1ng giao dch ch da trên ch1 tín
và các c ch thc thi tng #i n gin s7 càng ngày càng tr" nên không thích hp #i vi nhu
cu ca các doanh nghip khi n'n kinh t phát trin và các doanh nghip trong nc ln mnh

mc  thù lao ca th trng lao ng dành cho nh1ng ngi có trình  thì ngày mt t!ng lên
và i'u này m" ra kh n!ng cho mt dng bt bình 9ng mi khi Vit Nam ngày càng phát trin.
i'u quan tr.ng là m5c dù s chuyn  i c cu rt mnh m7, tình hình tht nghip cha phi là
vn ' ln. Phn ln nh1ng ngi không có vic làm là thanh niên, tng #i có trình  và mi
bc vào th trng lao ng, m5c dù tình trng d tha lao ng c2ng v3n còn ph bin trong
khu vc nhà nc. Chính tình trng luân chuyn vic làm quá cao ca các công nhân có tay ngh'
mi là vn ' #i vi doanh nghip. Tuy nhiên, nhc im chính ca th trng lao ng Vit
Nam là h th#ng bo tr xã hi. T trc n nay, h th#ng này v#n c coi là ch dành cho lao
ng trong khu vc nhà nc và do vy nó cn hoàn tt quá trình chuyn  i sang c ch th
vii
trng  có th cung cp bo him " mc hp lý giúp cho ngi lao ng #i phó vi nh1ng ri
ro ln khi mc  dch chuyn v' ngh' nghip l3n a lý ca h. ngày càng t!ng.
Tip tc hi nhp sâu hn vào n'n kinh t th gii, hoàn thành các ni dung cha c
hoàn tt ca chng trình ci cách và t!ng cng qun tr công " cp a phng, tt c nh1ng
vic này s7 giúp )y mnh hot ng kinh doanh và t!ng hiu qu ca n'n kinh t. Mt m5t,
nh1ng bc phát trin này là chìa khóa  Vit Nam tr" thành mt nc có thu nhp trung bình.
Nhng mt vn ' quan tr.ng là liu Vit Nam có phi tr giá v' m5t xã hi hay môi trng 
t!ng c hiu qu hay không. Vic trông cy nhi'u hn vào c ch th trng s7 giúp gii phóng
c ti'm n!ng ca các thành viên làm vic có n!ng sut nht trong xã hi, nhng c2ng có th
gây nh h"ng bt li cho nh1ng ngi yu kém nht. Và thm chí ngay c mt th trng hoàn
ho c2ng có th không gii quyt c nh1ng tác ng t bên ngoài #i vi môi trng, do vy
t!ng tr"ng nhanh -ng thi c2ng làm t!ng tình trng ô nhi,m và suy thoái môi trng. Da trên
mt ánh giá h th#ng nh1ng bng chng có c, nh1ng tác ng tiêu cc có th nhìn thy
dng nh không ln, ngoi tr tác ng #i vi môi trng. i'u này òi h&i phi s( dng mt
cách h th#ng hn các tiêu chu)n môi trng có th thc thi c. Tuy nhiên, nh1ng tác ng xã
hi có th ln hn li không d, tiên liu c vi nh1ng công c phân tích tng #i thô s hin
có. Do vy cn phi a ra nh1ng c ch h1u hiu nhm nhanh chóng #i phó vi nh1ng hu qu
không lng trc c. H% tr cho nh1ng công nhân mt vic làm và i'u hòa li ngân sách t
nh1ng tnh c li nhi'u nht t ci cách kinh t sang cho nh1ng tnh b nh h"ng bt li có
th m bo rng mc tiêu công bng xã hi s7 không b hy sinh trên con ng kim tìm s

viii
cn. i'u cu#i cùng và c2ng r)t quan tr.ng là s phát trin có s tham gia và chia s8 rng rãi là
g#c r, ca s n nh xã hi. Và ây li là mt trong nh1ng li th chính ca Vit Nam so vi
nh1ng #i th cnh tranh ca mình. PHN

I:
MT

NN

KINH

TMI

NI


H kinh doanh

Có th ngc nhiên khi bit rng ngi Vit Nam thm chí còn có chí kinh doanh hn c
ngi Hoa. ây ít ra c2ng là mt trong nh1ng phát hin ca i'u tra Giá tr Th gii (World
Values Survey, WVS) c tin hành ti 65 qu#c gia trên kh*p các châu lc. WVS c Vin
Nghiên cu Con ngi thc hin ln u tiên " Vit Nam vào n!m 2001. Mt trong nh1ng mc
tiêu ca phiu i'u tra là nhm ánh giá thái  ca #i tng i'u tra v' n'n kinh t th trng.
Có mt câu h&i dùng thang im 10  tìm hiu mc  tán -ng #i vi vic s" h1u doanh
nghip t nhân (10 im) so vi s" h1u nhà nc (1 im). im trung bình ca các #i tng
tham gia ph&ng vn ngi Vit Nam là 5,6, trong khi im s# ca ngi Hoa là 4,2. Nhìn chung,
các #i tng c ph&ng vn " c hai nc này 'u t& ra g*n bó vi s tham gia ca Chính ph
nhi'u hn so vi công dân ca các nc có n'n kinh t th trng phát trin khác. Tuy nhiên, s
khác bit này là không ln, và thái  ca nh1ng #i tng tham gia tr li i'u tra ngi Vit rt
gn vi thái  ca ngi Nht.
KINH DOANH
4
Mt i'u hoàn toàn bình thng là nh1ng ngi tr8 tu i hn có thái  ng h hn #i
vi s" h1u t nhân và cnh tranh so vi ngi ln tu i. Có th thy i'u này qua vic chia các #i
tng tham gia i'u tra WVS theo n!m sinh, ly n!m 1975 làm m#c. ; ây, cn lu ý mt 5c
im là khong hai phn ba dân s# Vit Nam c sinh ra sau ngày th#ng nht t nc. Thái 
ng h kinh t th trng mnh m7 hn c2ng có m#i liên h ch5t ch7 vi trình  h.c vn.
Kt qu i'u tra hi bt ng khi phân loi #i tng tr li theo khu vc và a bàn sinh
s#ng. Xét v' nhi'u m5t, mi'n B*c và mi'n Nam Vit Nam có nhi'u s khác bit v!n hoá. Ngi
dân mi'n Nam c2ng có xut x t mi'n B*c, nhng khi i khai kh)n vùng t mi h. phi da
vào nh1ng sáng kin cá nhân nhi'u hn là vào vic ra quyt nh tp th " làng xã. Ngi mi'n
Nam c2ng quen t*m mình trong n'n kinh t th trng ngay t trc khi t nc th#ng nht. Tuy
nhiên, #i tng tham gia tr li i'u tra ngi mi'n B*c li có thái  tích cc hn #i vi n'n
kinh t th trng so vi ngi mi'n Nam. i'u này có th lý gii là do tác ng ca ci cách
kinh t #i vi i s#ng hàng ngày " mi'n B*c mnh m7 hn so vi " mi'n Nam.

hot ng kinh doanh. Con s# chênh lch 6.4 triu h gi1a hai ngu-n s# liu là rt ln. Hiu c nguyên
nhân ca s chênh lch này này s7 giúp cho vic ánh giá các h qu #i vi vic tính GDP da trên
THKD.
Theo TMSHG 2004, mt doanh nghip h gia ình phi nông nghip làm  các hot ng kim
thu nhp c lp và không liên quan n vic sn xut hay tiêu th các sn ph)m nông nghip (di các
hình thc khác nhau). TMSHG thu thp thông tin cho thi gian 12 tháng trc khi cán b th#ng kê
n i'u tra, do ó bao g-m c các hot ng kinh doanh phi nông nghip mà h nông dân thc hin vào
mùa nông nhàn.
Mt phng pháp thc t  tìm hiu v' s khác bit trong kt qu i'u tra ca THKD và
TMSHG là gi nh rng TMSHG ã tính n tt c các vic làm t do phi nông nghip, không k
quy mô ln nh& ra sao, và áp dng các tiêu chu)n a vào #i tng i'u tra ca THKD cho các hot
ng này. Thc t, mc tiêu ca TMSHG là ánh giá tình hình thu nhp, nghèo ói và mc s#ng ca
các h gia ình, m bm rng các vic làm t do phi nông nghip 'u c bao quát mt cách y .
Sáu tiêu thc ch.n m3u i'u tra c áp dng cho các hot ng ca h gia ình trong
TMSHG: (i) ngu-n thu nhp có c!n c, (ii) thông tin tr li i'u tra hoàn chnh, (iii) các doanh nghip
phi hot ng c ít nht 3 tháng trong n!m, tr trng hp doanh nghip mi c thành lp, (iv)
doanh nghip phi có a im c# nh, tr trng hp là doanh nghip vn ti, (v) doanh nghip hot
ng phn ln thi gian trong tháng, và (vi) doanh nghip hot ng vào ngày u ca tháng 10. Các i'u
kin ch.n m3u này ã làm gim t ng s# h kinh doanh xu#ng còn 6,1 triu. Tuy nhiên, nhi'u h tin hành
-ng thi vài hot ng kinh doanh. i'u kin ch.n m3u này ã làm gim s# h tin hành ít nht mt
hot ng kinh doanh xu#ng còn 4,5 triu h. Do ó, hin có 1,6 triu h kinh doanh không c a vào
THKD.
Vic tính không y  s# lng h kinh doanh trong THKD có nh h"ng n vic tính toán
GDP ca Vit nam. Theo TMSHG, giá tr gia t!ng trung bình trong mt n!m ca mt h kinh doanh là
vào khong 15,5 triu -ng. Nhân s# này lên vi 6,1 triu s7 c t ng giá tr gia t!ng ca khu vc doanh
nghip h gia ình " Vit Nam, tng ng vi gn 13% t ng GDP. Do 3,2 triu trong s# 6,1 triu
doanh nghip h gia ình không c tính n trong THKD, tài khon qu#c gia có th ánh giá không
ht giá tr gia t!ng ca khu vc ó theo t6 l này. i'u này có ngh4a là GDP ca Vit Nam cao hn mc
công b# chính thc gn 7%. Tuy nhiên con s# tính thiu có th ít hn, do 1,6 triu h kinh doanh không
c tính trong THKD có l7 là nh1ng h kinh doanh nh& nht.

Hình 1.1: Mt qu#c gia giàu óc kinh doanh
0
10
20
30
40
50
60
70
80
0 2,000 4,000 6,000 8,000 10,000
GDP trên u ngi theo sc mua ngang giá US$
T l lao ng phi nông nghip
 nông thôn
Costa Rica
Chile
Brazil
Thailand
Rwanda
Vietnam '98
Vietnam
'04

Ngu-n: T tính, da trên s# liu ca TCTK, Jean O. Lanjouw và Peter Lanjouw
(2001). S# liu v' vic làm da trên ngh' nghip chính.

Các h kinh doanh xut hin ph bin hn " vùng -ng bng. N!m 2004, doanh nghip
h gia ình chim n 28% s# lng vic làm " vùng -ng bng sông H-ng và -ng bng sông
C(u Long. Vic làm " ây có ngh4a là ly kinh doanh h gia ình làm ngu-n thu nhp chính ho5c
th hai. Tuy nhiên, theo thi gian, s óng góp ca lao ng t do phi nông nghip vào thu nhp

Vic thông qua Lut u t Trc tip Nc ngoài vào n!m 1986 ã mang li li ích cho các
doanh nghip trong nc m5c dù theo mt cách gián tip. Khung pháp lý ln u tiên c thit
lp vào n!m 1990 vi s phê chu)n Lut Doanh nghip T nhân và Lut Công ty. Hin pháp ã
chính thc tha nhn vai trò ca kinh t t nhân vào n!m 1992. Lut Khuyn khích u t trong
nc ban hành n!m 1994 và c s(a  i n!m 1998 ã giúp cho các nhà u t Vit Nam tip
cn vi mt s# c ch u ãi nh #i vi các nhà u t nc ngoài. Nhng rõ ràng, m#c quan
tr.ng nht #i vi s phát trin ca kinh t t nhân chính là Lut Doanh nghip ban hành tháng
1/2000. V' hình thc, v!n bn lut này là s kt hp ca các Lut Công ty và Lut Doanh nghip
T nhân trc ây. Trên thc t, lut này th hin s thay  i c!n bn trong cách tip cn. Cho ti
trc thi im này, các doanh nghip t nhân ch c phép hot ng vi i'u kin h. tuân th
hàng lot bc phê duyt và kim tra ca Chính ph. Ngc li, Lut Doanh nghip bo v quy'n
ca công dân c phép thành lp và vn hành doanh nghip t nhân mà không cn có s can
thip không cn thit t phía các quan chc chính quy'n.
Nét mi quan tr.ng nht ca Lut Doanh nghip là vic tinh gin các th tc !ng ký
kinh doanh. Cng -ng doanh nghip xem im  i mi này là cho phép “ti'n !ng, hu kim”.
Lut Doanh nghip còn d3n ti vic bãi b& trên mt tr!m loi giy phép kinh doanh. Kt qu là
thi gian và chi phí cho vic !ng ký kinh doanh ã c gim bt. Lut còn cng c# lòng tin ca
cng -ng doanh nghip vào b máy chính quy'n a phng, bng cách gim bt c hi tham
nh2ng. K t khi Lut Doanh nghip ra i, s# lng doanh nghip t nhân !ng ký hàng n!m
không ngng t!ng lên (Hình 1.2).
Mt vn ' còn gây tranh cãi và ôi khi c a ra tranh lun sôi n i là vic có bao
nhiêu trong s# nh1ng doanh nghip !ng ký theo Lut Doanh nghip thc s là doanh nghip
mi. Ho5c thm chí, có bao nhiêu doanh nghip trong s# ó thc s t-n ti. S không ch*c ch*n
này ôi khi c s( dng  làm dy lên nghi ng v' sc s#ng ca khu vc kinh t t nhân ca
Vit Nam.

CÁC

LO=I


ng 'u có th t-n ti. Mt cuc i'u tra ba vòng v' doanh nghip va và nh& do Vin Khoa h.c
Lao ng và Xã hi (VKHLXH) tin hành cho thy t l rút lui là trên 15%/n!m trong nh1ng
n!m u thp niên 90; con s# này ã gim xu#ng còn di 10% trong nh1ng n!m gn ây. Nh1ng
con s# này không cao mt cách bt thng so vi tiêu chu)n qu#c t. Tuy nhiên phn ln các
trng hp óng c(a doanh nghip li không c ghi nhn " Vit Nam vì thc t không có ng
c khuyn khích các doanh nghip báo cáo li i'u này. Trong nh1ng n!m qua, con s# này tích t
thành mt t l áng k trong t ng s# tt c các doanh nghip ã !ng ký, gii thích cho phn ln
s khác bit gi1a s# liu ca TTTTDNQG và TCTK.
Mt vn ' gây tranh cãi khác là có bao nhiêu doanh nghip trong s# này là các doanh
nghip mi. Các ngu-n thông tin khác nhau cho mt câu tr li là: phn ln, nhng không phi là
tt c. Khong 45% doanh nghip trong cuc i'u tra quy mô nh& ca Ngân hàng Th gii ã nói

0

10.000

20.000

30.000

40.000

50.000

1999

2000

2001