ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA HÓA

MAI THỊ ĐOAN TRANG

NGHIÊN CỨU CHIẾT TÁCH VÀ XÁC ĐỊNH
THÀNH PHẦN HÓA HỌC TRONG MỘT SỐ
DỊCH CHIẾT RỄ CÂY BỒ CÔNG ANH
Ở ĐÀ NẴNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
CỬ NHÂN HÓA HỌC
CHUYÊN NGÀNH HÓA DƯỢC

ĐÀ NẴNG, NĂM 2017
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA HÓA

NGHIÊN CỨU CHIẾT TÁCH VÀ XÁC ĐỊNH
THÀNH PHẦN HÓA HỌC TRONG MỘT SỐ
DỊCH CHIẾT RỄ CÂY BỒ CƠNG ANH
Ở ĐÀ NẴNG

KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP
CỬ NHÂN HÓA HỌC
CHUYÊN NGÀNH HÓA DƯỢC

5. Ngày giao đề tài: 3/6/2016
6. Ngày hoàn thành: 25/4/2017
Giáo viên hướng dẫn
( Ký và ghi rõ họ tên )

Sinh viên
(Ký và ghi rõ họ tên )

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo cho Khoa ngày 28 tháng 4 năm 2017


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
KHOA HÓA
**********

Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
*******************

NHIỆM VỤ KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
Họ tên sinh viên: Mai Thị Đoan Trang
Lớp: 13CHD
1. Tên đề tài: Nghiên cứu chiết tách và xác định thành phần hóa học trong
một số dịch chiết rễ cây bồ công anh ở Đà Nẵng
2. Ngun liệu hóa chất, dụng cụ và thiết bị chính:
 Nguyên liệu :Rễ cây bồ công anh thu hái ở Đà Nẵng
 Dụng cụ và thiết bị chính : Bộ chiết Soxhlet , cơ quay chân khơng , bình
tỉ trọng và một số dụng cụ khác
3. Nội dung nghiên cứu:
 Nghiên cứu chiết tách, lựa chọn dung mơi chiết thích hợp
 Xác định thành phần hóa học trong một số dịch chiết h u c của rễ cây

Bên cạnh đó trong q trình nghiên cứu và làm việc tại phịng thí nghiệm em
cịn nhiều sai sót, kính mong thầy cơ và các bạn bỏ qua.Em xin chân thành cảm n
Đà Nẵng, ngày 28 tháng 4 năm 2017
Sinh viên

Mai Thị Đoan Trang


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ..............................................................................................................................1
1 Tính cấp thiết của đề tài ..............................................................................................1
2 Mục tiêu nghiên cứu....................................................................................................2
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .............................................................................2
4 Phư ng pháp nghiên cứu ............................................................................................2
5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ..................................................................3
6 Bố cục đề tài .................................................................................................................3
CHƯƠNG 1..........................................................................................................................4
TỔNG QUAN ......................................................................................................................4
1 1 TỔNG QUAN VỀ CÂY BỒ CÔNG ANH...........................................................4
1.1.1. Giới thiệu chung về cây bồ công anh..............................................................4
1 1 2 S lược về họ họ Cúc ........................................................................................4
1.1.3 S lược về chi Lactuca......................................................................................5
1.1.4. Giới thiệu một số đặc điểm của cây bồ công anh Việt Nam ........................6
1 1 5 Công dụng của cây bồ công anh trong đời sống............................................7
1 1 6 Nghiên cứu về dược tính cây bồ cơng anh .....................................................8
1.1.7. Một số cơng trình nghiên cứu về cây bồ cơng anh........................................9
1.2.THÀNH PHẦN HĨA HỌC CỦA CÂY BỒ CÔNG ANH .................................9
1.3. MỘT SỐ KỸ THUẬT THỰC NGHIỆM TRONG NGHIÊN CỨU CHIẾT
TÁCH HỢP CHẤT THIÊN NHIÊN .......................................................................... 13
1.3.1. Kỹ thuật chiết Soxhlet.................................................................................... 13

bằng dung mơi n-hexan ............................................................................................ 29
3.2.2 Khảo sát thời gian chiết và xác định thành phần hóa học trong dịch chiết
bằng dung mơi diclometan ....................................................................................... 33
3.2.3 Khảo sát thời gian chiết và xác định thành phần hóa học trong dịch chiết
bằng dung mơi etyl axetat ........................................................................................ 38
3.2.4 Khảo sát thời gian chiết và xác định thành phần hóa học trong dịch chiết
bằng dung mơi metanol ............................................................................................ 42
3 2 5 Hiệu quả chiết rễ cây bồ công anh bằng các dung môi theo thời gian ......... 47


3 2 6 Tổng hợp xác định thành phần hóa học của dịch chiết rễ cây bồ công anh
bằng các dung môi..................................................................................................... 47
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ..................................................................................... 51


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
AAS

: Atomic AbsorptionSpectrophotometric

DCM

: Diclometan

EtOAc

: Etyl axetat

GC


9

2.1

Hóa chất được sử dụng trong q trình làm thí nghiệm

23

3.1

Kết quả xác định độ ẩm của mẫu rễ bồ công anh khô

27

3.2
3.3
3.4

3.5

3.6

3.7

3.8

3.9.

3.10


32

34

36

39

40

43

45
47
48


DANH MỤC CÁC HÌNH
Số hiệu hình

Tên hình

Trang

2.1

Cây bồ cơng anh ở huyện Hịa Vang, thành phố Đà Nẵng

21


3.4

GC-MS của dịch chiết methanol từ rễ cây bồ công anh

44


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Với sự phát triển quá nhanh của xã hội hiện nay dẫn đến nhiều vấn đề chưa
được giải quyết kịp thời như: khí thải, nước thải công nghiệp, rác thải, … làm cho
môi trường ngày càng trở nên ô nhiễm; dẫn đến hậu quả là con người phải đối mặt
với nhiều khó khăn và thách thức, cũng như phải đối mặt với nhiều nguy c bệnh
tật. Thực tế đó đã thúc đẩy chúng ta phải tìm ra các thuốc ch a bệnh mới, có hiệu
quả cao h n, tác dụng chọn lọc h n và giá thành rẻ h n để điều trị các bệnh hiểm
nghèo.
Ngày nay, y học hiện đại đã chứng minh nhiều loại thảo dược có tác dụng
ch a bệnh thần kỳ. Ưu điểm của các loại thảo dược là có tác dụng vào nhiều bộ
phận c

thể h n là thuốc tây, không gây nghiện và không gây tác dụng phụ khơng

mong muốn.Trong số các lồi cây thảo dược, cây bồ công anh được biết đến như là
phư ng thuốc h u hiệu có tác dụng thanh nhiệt giải độc, trị các chứng ung nhọt,
sang lở, nhũ ung, trường ung, đau họng, mắt sưng đỏ đau, chứng viêm gan vàng da,
viêm tiết niệu. Bồ cơng anh cịn có tên gọi khác là rau bồ cóc, diếp hoang, diếp dại,
mót mét, mũi mác, diếp trời, rau mũi cày Bồ công anh thường mọc hoang dại ven
đường, các sườn đồi nhiều nắng. Bồ công anh là loại cây thân cỏ sống dai, rễ đ n,
dài, khỏe, thuộc loại rễ hình trụ. [18], [21]
Theo nghiên cứu của các nhà khoa học tại Đại học Windsor, họ phát hiện ra

- Thu nhập, tổng hợp các tài liệu, tư liệu về nguồn nguyên liệu, phư ng pháp
nghiên cứu các hợp chất tự nhiên, thành phần hóa học và ứng dụng của rễ cây bồ
cơng anh.
- Tìm hiểu phư ng pháp lấy mẫu, chiết tách và xác định cấu trúc hóa học các
chất từ thực vật
 Nghiên cứu thực nghiệm
- Phư ng pháp lấy mẫu, thu hái và xử lý mẫu.
- Phư ng pháp phân tích trọng lượng để xác định các thơng số hóa lý (xác
định độ ẩm trong nguyên liệu khô).
- Phư ng pháp phân hủy mẫu phân tích để khảo sát hàm lượng tro.
- Khảo sát định tính một số hợp chất h u c trong rễ cây bồ công anh.
- Phư ng pháp chiết: chiết soxhlet trong dung môi n-hexan, diclometan
(DCM), etyl axetat (EtOAc), metanol (MeOH)
- Phư ng pháp vật lý: phư ng pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) để

2


xác định hàm lượng các kim loại nặng; phư ng pháp sắc ký khí ghép phổ khối (GCMS) nhằm xác định thành phần, định danh các cấu tử trong mỗi dịch chiết.
5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
a. Ý n

ĩa k oa ọc

- Cung cấp các thơng tin khoa học về quy trình chiết tách và thành phần cấu
tạo một số hợp chất có trong rễ cây bồ công anh
- Cung cấp các số liệu thực nghiệm cho các nghiên cứu tiếp theo sâu h n về rễ
cây bồ công anh
b. Ý n


1.1.2. S lược về họ họ Cúc
Họ Cúc (danh pháp khoa học: Asteraceae hay Compositae), còn gọi là họ
Hướng dư ng, họ Cúc tây, là một họ thực vật có hoahai lá mầm Tên gọi khoa học
của họ này có từ chi Aster (cúc tây) Họ Asteraceae là họ lớn thứ nhất hoặc thứ hai
trong ngành Magnoliophyta, chỉ có họ Phong lan (Orchidaceae) là có thể có sự đa
dạng lớn h n, với khoảng 25 000 loài đã được miêu tả Họ này theo các định nghĩa
khác nhau chứa khoảng 900-1 650 chi và từ 13 000-24 000 loài Theo d liệu của
Vườn thực vật hồng gia Kew mà APG II trích dẫn, họ này chứa 1 620 chi và
23 600 loài Các chi lớn nhất là Senecio (1.500 loài), Vernonia (1.000 loài),
Cousinia (600 loài), Centaurea (600 loài).
Họ Cúc là một họ lớn có mức tiến hóa cao nhất trong các lồi thực vật hạt kín
hai lá mầm. Họ này có h n 350 đại diện ở Việt Nam, gần đây có thêm rất nhiều loài
được nhập về trồng phục vụ ngành hoa kiểng, tên khoa học các loài này chưa được
cập nhật trong các sách tra cứu thực vật.
Họ Asteraceae phân bố rộng khắp thế giới, nhưng phổ biến nhất tại các khu
vực ôn đới và miền núi nhiệt đới Bộ Asteraceae có thể được đặc trưng ở mức độ
phân tử và hình thái học Các đặc điểm chung bao gồm nhóm các oligosacarit
nguồn gốc tự nhiên (các phân tử đường sacaroza liên kết với nhau) như là n i lưu

4


tr

chất dinh dưỡng và các nhị hoa thông thường được tập hợp lại dày dặc xung

quanh vòi nhụy hoặc thậm chí được hợp nhất lại thành ống xung quanh nó. Thuộc
tính thứ hai có lẽ gắn liền với sự thụ phấn đầu c (hay thứ cấp) và điều này rất phổ
biến trong các họ của bộ này. Một số cây thuộc họ Cúc được giới thiệu trong Hình
1.1.

-Tên tiếng Anh: Indian Lettuce
-Tên khoa học: Lactuca indica L.
b. Phân loại khoa học
G ớ (regnum)

Plantae

Bộ (ordo)

Asterales

Họ (familia)

Asteraceae

Tông (tribus)

Cichorieae

Chi (genus)

Lactuca

c. Đặc điểm thực vật, phân bố
Cây Bồ công anh Việt Nam (Lactuca indica) là một loài cây thân thảo
thuộc họ Cúc (Asteraceae), sống một năm hoặc hai năm, không lông

6



tính lọc máu, tẩy độc cho c thể và làm gia tăng sức đề kháng [19].
Chữa mụn cóc: cắt ngang phần gốc của cây và lấy chất dịch tiết ra từ cây bơi
lên chỗ mụn cóc, 2-3 lần mỗi ngày, sẽ thấy hiệu quả [19], [20].
Chữa viêm tuyến vú, tắc tia sữa: phụ n sau khi sinh bị viêm tuyến vú gây
đau nhức d dội, dùng lá sắc lấy nước uống [4].
Chữa các chứng viêm lt:bồ cơng anh cịn ch a viêm loét dạ dày, ung thư
vú, mụn nhọt, ghẻ lở, các bệnh ngoài da, giúp làn da tư i sáng, trẻ hóa, ngừa ung
thư nhờ tác dụng tăng cường thải độc cho gan [4], [7].
1.1.6. Nghiên cứu về dược tính cây bồ công anh
Bồ công anh (Đông y cho là thuộc về hàn lư ng) được áp dụng phư ng pháp
lồng cử động đã thể hiện tác dụng an thần Flavonoid của bồ công anh đã được
nghiên cứu tác dụng sinh học thấy có tác dụng ức chế men oxy hóa khử peroxydaza
và catalaza máu chuột cống trắng Nh ng thí nghiệm tiến hành với huyết thanh
người cüng cho nh ng kết quả ức chế men oxy hóa khử rõ rệt [4], [7], [18], [19],
[20].
Các tác dụng dược lí của bồ công anh:
 Tác dụng kháng khuẩn in vitro trên các vi khuẩn Bacillus subtilis,
Staphylococcus aureus, Salmonellatyphi, Escherichia coli với nồng độ đến 25
µg/ml.
 Tác dụng chống nấm in vitro trên Candida albican, Cryptococcus
neoformans, trichophyton mentagrophytes, Microsporum canis, Aspergillus aiger
với nồng độ đến 25µg/ml.
 Tác dụng chống amib trên Entamoeba histolytica chủng STH đến nồng độ
125µg/ml.
 Tác dụng chống sán Hymenolepis nana ở chuột cống trắng với liều
250mg/kg.
Tác d ng chốn un t ư tr n tế bào un t ư b u mô mũ -thanh quản n ười
in vitro; trên tế bào un t ư bạch cầu dòng lympho, tế bào sarcom 180 và tế bào

8


9


STT

Tên

Hoạt tính

Cơng thức cấu tạo

sinh học
Giúp

tăng

cường

hệ

thống miễn dịch và ngăn
ngừa sỏi mật ung thư
1

β-sitosterol

ruột kết , ung thư cổ tử
cung, giảm hàm lượng
cholesterol trong máu

tuyến limphơ, đinh độc

Taraxasterol

nhọt sưng, viêm viêm
amidan cấp tính, viêm
phế quản cấp [13].
H3C

CH3

CH3

28
H3C 29

4

Sterols

CH3

CH3

Giúp

tăng

cường


Tên

Hoạt tính

Cơng thức cấu tạo

sinh học
Thiamin

(vitamin

B1)

quan trọng trong việc
chuyển
6

Thiamin

hóa

carbohydrates

từ thực

phẩm

các

thành


9

Tác dụng trừ thấp, tiêu

acid

viêm, lợi tiêu hố

Melissic

Phytol có tác dụng giải
10

độc gan, thông mật, lợi

Phytol

tiểu, nhuận tràng [6].

11


STT

Tên

Hoạt tính

Cơng thức cấu tạo

nấm

ene
Hợp chất terpen có hoạt

13

Caryophyll

tính chống oxi hóa rất cao,

ene oxide

trị chứng đau bụng lạnh,
nơn, tiêu chảy
Vitamin E có tác dụng
tái tạo tế bào da, giúp
các mơ trên da tránh

14

được sự oxy hố, do đó

Vitamin E

giúp làm chậm q trình
lão hố và dưỡng da
hiệu quả

Nhận xét: Các nghiên cứu cho thấy bồ công anh có tác dụng rất lớn bởi nó