ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
Hoàng Thị Đường KHẢO SÁT ĐỊA DANH
Ở THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. PHẠM HÙNG VIỆT THÁI NGUYÊN - NĂM 2008
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
1
MỤC LỤC
Mục lục ................................................................................................................................................................................. 1
Lời nói đầu ...................................................................................................................................................................... 4
Danh mục qui ƣớc chữ viết tắt ................................................................................................................ 5
Danh mục bảng biểu ............................................................................................................................................ 6
Bản đồ hành chính thành phố Thái Nguyên ......................................................................... 7
MỞ ĐẦU......................................................................................................................................................................................... 8
1. Lí do chọn đề tài ......................................................................................................................................................... 8
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu......................................................................................................... 9
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .......................................................................................................... 9
4. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu ............................................................................. 9
5. Lịch sử vấn đề ........................................................................................................................................................... 10
6. Ý nghĩa khoa học và đóng góp của đề tài ................................................................................... 14
7. Cấu trúc của luận văn ......................................................................................................................................... 15
2.1.4. Về tên riêng ............................................................................................................................................... 57
2.1.4.1. Khái niệm tên riêng ............................................................................................................... 57
2.1.4.2. Đặc điểm tên riêng trong phức thể địa danh ở thành phố Thái
Nguyên .................................................................................................................................................. 57
2.2. Ý nghĩa địa danh thành phố Thái Nguyên ............................................................................ 70
2.2.1. Vấn đề ý nghĩa được phản ánh trong địa danh .................................................... 70
2.2.2. Các nhóm ý nghĩa được phản ánh trong địa danh ............................................ 71
2.2.2.1. Địa danh chỉ hình dáng, kích thước đối tượng ........................................... 71
2.2.2.2. Địa danh chỉ phương hướng, vị trí đối tượng .............................................. 72
2.2.2.3. Địa danh chỉ nghề nghiệp và sản phẩm kinh tế đặc trưng của
địa phương ....................................................................................................................................... 72
2.2.2.4. Địa danh mang tên người .................................................................................................. 72
2.2.2.5. Địa danh chỉ số ............................................................................................................................. 73
2.2.2.6. Địa danh chỉ đặc trưng, tính chất đối tượng.................................................. 73
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
3
2.2.2.7. Địa danh chỉ tâm lí, nguyện vọng ............................................................................ 73
2.2.2.8. Địa danh phản ánh tín ngưỡng, tôn giáo và đời sống văn hoá
tâm linh ................................................................................................................................................. 74
Tiểu kết .......................................................................................................................................................................... 75
CHƢƠNG 3. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HOÁ THỂ HIỆN TRONG
ĐỊA DANH THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN ............................................................... 76
3.1. Một số vấn đề về ngôn ngữ - văn hóa ......................................................................................... 76
3.1.1. Khái niệm văn hoá ............................................................................................................................. 76
3.1.2. Mối quan hệ giữa ngôn ngữ - văn hoá .......................................................................... 77
3.2. Một số đặc điểm văn hoá thể hiện trong địa danh ......................................................... 79
3.2.1. Các dạng tồn tại của văn hoá được thể hiện trong địa danh .................. 79
3.2.1.1. Đặc điểm văn hoá trong địa danh thành phố Thái Nguyên
qua hiện tượng phản ánh sự tồn tại của các di sản vật thể .................. 79
Thành uỷ, các cơ quan thuộc Sở văn hoá Thông tin, Uỷ ban Nhân dân các
Phường, Xã, các bạn đồng nghiệp đã giúp đỡ chúng tôi có những tư liệu để
hoàn thành Luận văn này.
Tác giả Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
5
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
C. G Phường Cam Giá
Đ. Q Phường Đồng Quang
G. S Phường Gia Sàng
H. S Phường Hương Sơn
H. V. T Phường Hoàng Văn Thụ
L. S Xã Lương Sơn
P. Đ. P Phường Phan Đình Phùng
P. H Xã Phúc Hà
P. Trìu Xã Phúc Trìu
P. Xá Phường Phú Xá
P. Xuân Xã Phúc Xuân
Q. Thắng Xã Quyết Thắng
Q. Triều Phường Quan Triều
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
7
BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
9
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích
Qua việc nghiên cứu hệ thống địa danh của người Việt trên địa bàn thành
phố Thái Nguyên, luận văn hướng tới việc tìm ra quy luật cơ bản cũng như
những nét đặc thù về cấu tạo, ý nghĩa, nguồn gốc, phương thức định danh, và
mối quan hệ với các nhân tố lịch sử, địa lí, văn hoá... của hệ thống địa danh
thành phố Thái Nguyên.
2.2. Nhiệm vụ
2.2.1. Tìm hiểu các vấn đề lý thuyết về địa danh.
2.2.2. Điều tra, khảo sát các địa danh trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
2.2.3. Phân tích, miêu tả hệ thống địa danh về các mặt: cấu tạo, ý nghĩa,
phương thức định danh, v.v.
2.2.4. Chỉ ra đặc điểm ngôn ngữ - văn hoá qua hệ thống địa danh trên địa
bàn thành phố Thái Nguyên.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thống địa danh trên địa bàn
thành phố Thái Nguyên.
3.2. Với nhiệm vụ trọng tâm là khảo sát địa danh trên địa bàn thành phố
Thái Nguyên, chúng tôi tập trung khảo sát các địa danh đang tồn tại trên địa
bàn (có chú ý đến một số địa danh đã có trước đây). Riêng lớp từ ngữ chỉ tên
gọi: công ty, xí nghiệp, cơ quan... không được chúng tôi đưa vào đối tượng
khảo sát vì xuất phát từ quan niệm và hướng nghiên cứu của luận văn.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
4.1. Phương pháp
Để thực hiện được mục đích đã nêu, luận văn vận dụng các phương pháp:
4.1.1. Điều tra, điền dã, khảo sát các địa danh đang tồn tại.
4.1.2. Thống kê định lượng, so sánh - đối chiếu.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
11
môn khoa học thực sự, có đối tượng nghiên cứu riêng, có hệ phương pháp,
nguyên tắc nghiên cứu riêng, có hệ thống lí thuyết riêng, theo các nhà nghiên
cứu, chỉ thực sự bắt đầu vào thế kỉ 19 ở Tây Âu.
Vấn đề nguồn gốc, ngữ nghĩa của các địa danh thường được các nhà khoa
học quan tâm nghiên cứu và họ coi đây là những vấn đề trung tâm, quan trọng.
Khi nghiên cứu về địa danh lịch sử văn hoá du lịch và thương mại Hoà
Bình, các nhà nghiên cứu đã viết: “Cuộc tranh luận của họ thường xoay quanh
hai nội dung: một là, địa danh cũng như tên riêng, có nghĩa hay không có
nghĩa, nếu có thì biểu hiện ngữ nghĩa của nó ra sao, liên quan đến những
thành tố nào; hai là, địa danh được hình thành do ai, thần thánh hay con người
là chủ thể của nó. Tuy nhiên, sự bàn luận của họ thường được nhìn nhận và
xem xét từ góc độ bản thể luận (ontology) nhưng đã có một số điều chỉnh, họ
thường hướng đến góc độ quy chiếu trong lí thuyết quy chiếu (reference
theory), ví dụ như John R. Searle, Keith Dounellan. Những bàn luận như vậy
xuất hiện nhiều ở các nhà triết học cổ đại như Socrates, Platon. Ngoài ra, ở
Trung Quốc có rất nhiều người đã tiến hành công tác ghi chép, sưu tập, tổng
hợp và phần nào đó giải thích cách đọc, ngữ nghĩa của địa danh. Ví dụ như:
Ban Cố đời Đông Hán (32- 92) đã sưu tập và ghi chép đến 4000 địa danh
trong Hán Thư ; sách Thuỷ kinh chú đời Bắc Ngụy (380- 535) đã đề cập đến
hơn 2 vạn địa danh...
Các công trình về địa danh và liên quan đến địa danh sau đó thường là
những công trình sưu tầm, tập hợp các địa danh lại với tư cách là những cuốn
sổ tay, những cuốn từ điển địa danh.
Đến cuối thế kỉ 19, ngành địa danh học chính thức ra đời ở Châu Âu. Các
công trình thời kì này đi sâu nghiên cứu nhiều vấn đề lí thuyết, nguồn gốc,
diễn biến, sự lan toả và sản sinh của địa danh. Cũng vào cuối thế kỉ 19, đầu
thế kỉ 20 đã xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về địa danh có tính chất lí
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
13
những người nghiên cứu về ngôn ngữ dân tộc, nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ.
Các tổ chức nghiên cứu về địa danh ngày càng được thành lập nhiều hơn. Mặt
khác, đối tượng, tính chất, phương pháp nghiên cứu của ngành địa danh học
cũng ngày càng được mở rộng cả về hệ thống lí thuyết và thực tiễn.
5.2. Ở Việt Nam
Cùng với xu hướng phát triển của ngôn ngữ học, đặc biệt là của địa danh
học trên thế giới, vấn đề nghiên cứu địa danh ở Việt Nam cũng đã có từ lâu
nhưng mới chỉ đề cập tới góc độ địa lí - lịch sử, địa chí... nhằm tìm hiểu đất
nước, con người. Phải đến những năm 60 của thế kỉ trước, các vấn đề nghiên cứu
địa danh và lí luận về địa danh học mới được quan tâm một cách đích thực.
Một số tác giả như Đào Duy Anh, Hoàng Thị Châu, Phạm Đức Dương,
Trần Trí Dõi, Lê trung Hoa, Nguyễn Kiên Trường, Từ Thu Mai... đã vận dụng
nhiều tri thức, phương pháp của ngôn ngữ học so sánh lịch sử vào trong
nghiên cứu địa danh. Nhiều kết luận của họ rút ra có tính chất liên ngành cao,
được nhiều ngành sử dụng, tham chiếu.
Hoàng Thị Châu được xem là người đầu tiên nghiên cứu địa danh dưới
góc nhìn của ngôn ngữ học với bài viết Mối liên hệ về ngôn ngữ cổ đại ở
Đông Nam Á qua một vài tên sông (1964). Lê Trung Hoa khi nghiên cứu Địa
danh ở Thành phố Hồ Chí Minh (1991) đã đưa ra những cơ sở lí thuyết để
phân tích và chỉ ra những đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi
của địa danh. Đến năm 1996, với luận án Những đặc điểm chính của địa
danh Hải Phòng, Nguyễn Kiên Trường đã bổ sung một số vấn đề lí thuyết
địa danh mà Lê Trung Hoa đã đưa ra trước đó. Đặc biệt, luận án khái quát
được những đặc điểm về cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi của địa
danh Hải Phòng trong sự so sánh với địa danh các vùng khác ở Việt Nam.
Tiếp đó, nhằm góp phần cho sự đa dạng của các khuynh hướng, các
phương pháp nghiên cứu địa danh, tác giả Trần Trí Dõi đã công bố một số bài
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
15
Quảng Trị và các vùng khác. Luận văn của chúng tôi tập trung khảo sát địa
danh thành phố Thái Nguyên về cấu tạo, ý nghĩa, nguồn gốc, phương thức
định danh và sự biến đổi của nó cũng như mối quan hệ của địa danh với văn hoá.
6.2. Luận văn mô tả bức tranh tổng thể về hệ thống địa danh ở thành phố
Thái Nguyên. Những tư liệu và kết quả có được trong luận văn có thể sẽ là sự
chuẩn bị để xây dựng Từ điển địa danh thành phố Thái Nguyên.
6.3. Luận văn thống kê và trình bày hệ thống địa danh ở 26 xã, phường
thuộc thành phố Thái Nguyên. Tìm, phân tích những địa danh tiêu biểu cho
các đối tượng địa lí, tự nhiên và nhân văn ở địa bàn.
6.4. Từ góc độ địa danh học, đề tài góp phần tìm hiểu các mặt địa lí, lịch
sử, văn hoá của thành phố Thái Nguyên.
7. Cấu trúc của luận văn
Theo mục đích, nhiệm vụ đã được xác lập, ngoài phần mở đầu, kết luận,
luận văn gồm có ba chương:
Chương 1: Một số vấn đề chung.
Chương 2: Đặc điểm cấu trúc và ý nghĩa địa danh thành phố Thái Nguyên.
Chương 3: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hoá thể hiện qua địa danh thành phố
Thái Nguyên.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
16
Chương 1:
MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
1.1. Khái niệm địa danh và địa danh học
1.1.1. Khái niệm địa danh
Tuỳ theo mục đích, qui ước nhất định trong từng hoàn cảnh, không gian
của các địa hình thiên nhiên, các đơn vị hành chính, các vùng lãnh thổ
(không có ranh giới rõ ràng) và các công trình xây dựng thiên về không gian
hai chiều" [23, tr.21]. Nguyễn Kiên Trường quan niệm "Địa danh là tên riêng
của các đối tượng địa lí tự nhiên và nhân văn xác định trên bề mặt trái đất"
[44, tr.16]. Phan Xuân Đạm xem "Địa danh là lớp từ đặc biệt được sinh ra để
đánh dấu vị trí, xác lập các tên gọi đối tượng địa lí và nhân văn" [18, tr.16].
Từ Thu Mai lại cho rằng "Địa danh là những từ ngữ chỉ tên riêng của các đối
tượng địa lí có vị trí xác định trên bề mặt trái đất" [27, tr.22].
Từ góc độ địa lí - văn hoá, Nguyễn Văn Âu quan niệm "Địa danh là tên
đất, gồm tên sông, núi, làng mạc,... hay là tên các địa phương, các dân tộc"
[3,tr.5]. Tác giả Đào Duy Anh cho rằng "Địa danh là tên gọi các miền đất"
[1, tr.220].
Theo chúng tôi, sự khác biệt trong các quan niệm trên chủ yếu là xuất
phát từ phương diện, góc nhìn không giống nhau. Vì thế, để tiện cho thao tác
làm việc, chúng tôi chấp nhận cách hiểu chung nhất về địa danh như sau: Địa
danh là những từ, cụm từ dùng để gọi tên các đối tượng, không gian địa lí,
các đặc trưng địa hình, địa vật; có tác dụng khu biệt, định vị những đối
tượng, không gian địa lí, các đặc trưng địa hình, địa vật này với các đối
tượng, không gian địa lí, các đặc trưng địa hình, địa vật khác. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
18
1.1.2 Khái niệm địa danh học
Địa danh học (toponymy, toponomasiology, toponomastics), theo các
nhà nghiên cứu, là một trong những bộ môn của danh học (onomastics). Đặt
trong khung cảnh của ngôn ngữ học, địa danh học nằm trong lòng bộ môn từ
vựng học, vì đối tượng nghiên cứu của địa danh học chính là các từ ngữ được
sử dụng để gọi tên, đặt tên. Địa danh học là một bộ môn khoa học có tính chất
liên ngành, đa ngành, nó sử dụng nhiều phương pháp, thao tác nghiên cứu, kết
con người đặt tên cho chúng. Với đặc trưng như vậy, địa danh cũng đồng thời
giúp con người thực hiện tốt quá trình giao tiếp, tư duy.
Mỗi địa danh hay một lớp địa danh đều gắn với văn hoá của từng cộng
đồng, từng khu vực địa lí cụ thể. Vì thế, phản ánh đặc điểm văn hoá cũng là
một chức năng của địa danh.
Ngoài ra, địa danh hay một lớp địa danh đều ra đời trong những bối cảnh
lịch sử xã hội nên chúng còn có chức năng phản ánh lịch sử địa phương. Trên
thực tế có những địa danh đã trở thành tấm bia ghi lại những biến cố, những
sự kiện lịch sử đã xảy ra ở địa phương. Địa danh cầu Gia Bẩy, chùa Đán, đồi
Cao Xạ đã để lại những chứng tích về cuộc đấu tranh hào hùng và oanh liệt
của quân và dân Thái Nguyên trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược.
1.2.2. Phân loại địa danh
1.2.2.1. Cách phân loại của các nhà địa danh học Phương Tây
Phân loại địa danh là một vấn đề hết sức phức tạp. Hiện nay vẫn chưa có
mô hình phân loại khái quát tối ưu nào để có thể áp dụng phổ biến cho mọi
công trình nghiên cứu. Vì vậy, tuỳ từng đối tượng nghiên cứu, tuỳ từng cách
tiếp cận và tuỳ mục đích mà người nghiên cứu cần đưa ra cách phân loại địa
danh sao cho phù hợp.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
20
Theo Phan Xuân Đạm trong luận án "Địa danh Nghệ An" [18, tr.103] thì:
A. Dauzat trong "La toponymie Francaise" (1948) đã chia địa danh làm bốn
phần và mỗi phần đều gắn với vấn đề nguồn gốc ngôn ngữ:
1- Vấn đề những cơ sở tiền Ấn - Âu.
2 - Các danh từ tiền La tinh về nước trong thuỷ danh học.
3 - Các từ nguyên Gô Loa - La Mã.
4 - Địa danh học Gô Loa - La Mã của người Auvergne và Velary.
Nếu như A. Dauzat thiên về phân chia địa danh theo nguồn gốc ngôn ngữ
thì Ch. Rostaing trong "Les noms de lieux" (1963) lại lấy tiêu chí của sự hỗn
1.2.2.2. Cách phân loại của các nhà địa danh học Việt Nam
Các nhà địa danh học Việt Nam, trong quá trình nghiên cứu cũng đã đưa
ra những tiêu chí cho riêng mình để phân loại địa danh.
Theo Từ Thu Mai trong “Địa danh Quảng Trị”[27,tr.22-23] thì: Nguyễn
Văn Âu đã dựa vào tiêu chí địa lí - lịch sử để đưa ra cách phân chia theo:
- Loại địa danh
- Kiểu địa danh
- Dạng địa danh.
Theo ông, có hai loại địa danh là:
- Địa danh tự nhiên
- Địa danh kinh tế - xã hội.
Trong hai loại địa danh này lại có 7 kiểu địa danh là:
- Sơn danh
- Thuỷ danh
- Lâm danh
- Làng xã
- Huyện thị
- Tỉnh - thành phố
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
22
- Quốc gia.
Trong các kiểu địa danh đó, tác giả đưa ra 11 dạng nhỏ hơn là:
- Sông ngòi
- Hồ đầm
- Hải đảo
- Đồi núi
- Rừng rú
- Truông trảng
- Làng xã
nhóm là:
. Các địa danh chỉ đơn vị dân cư - hành chính và địa danh gắn với hoạt
động của con người
. Địa danh đường phố và địa danh chỉ công trình xây dựng.
- Căn cứ tiêu chí nguồn gốc ngôn ngữ, có thể chia địa danh thành 5 nhóm:
+ Địa danh có nguồn gốc Hán - Việt
+ Địa danh có nguồn gốc thuần Việt
+ Địa danh có nguồn gốc Pháp
+ Địa danh có nguồn gốc Tày - Thái, Việt Mường, Môn - Khơme
+ Địa danh có nguồn gốc hỗn hợp
+ Địa danh chưa xác định được nguồn gốc.
- Căn cứ vào tiêu chí chức năng giao tiếp, có thể phân chia địa danh
thành các loại:
+ Tên chính thức
+ Tên gọi dân gian
+ Tên cổ, cũ
+ Tên khác.
Copyright: Tài liệu đại học ©