ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA LỊCH SỬ
BỘ MÔN KHẢO CỔ HỌC

Giảng viên: PGS.TS. Lâm Thị Mỹ Dung

LỊCH SỬ
KHẢO CỔ HỌC VIỆT NAM
(ĐỀ CƢƠNG BÀI GIẢNG)

Hà Nội - 2007


ĐỀ CƢƠNG MÔN HỌC
Lịch sử Khảo cổ học Việt Nam
Đại học Quốc gia Hà Nội
Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn
Khoa: Lịch sử

Bộ môn: Khảo cổ học

1. THÔNG TIN VỀ GIẢNG VIÊN
1.1. Họ và tên giảng viên 1: Lâm Thị Mỹ Dung
Chức danh, học hàm, học vị: Giảng viên chính, Phó Giáo sư, Tiến sĩ
Thời gian, địa điểm làm việc: Thứ 2, 5.
Tại: Bảo tàng Nhân học, tầng 3 nhà D, Trường Đại học Khoa học Xã Hội
và Nhân Văn, số 336 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội.
Địa chỉ liên hệ: Bảo tàng Nhân học, Trường Đại học Khoa học Xã Hội và
Nhân Văn, Phòng Tư liệu hoặc Phòng Giám đốc, tầng 3, nhà D, số 336 Nguyễn
Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội.

2.2. Mã số mơn học: HIS3062
2.3. Số tín chỉ: 2
2.4. Môn học: Tự chọn
2.5. Các môn học tiên quyết: Cơ sở Khảo cổ học
2.6. Các môn học kế tiếp:
2.7. Giờ tín chỉ đối với các hoạt động:
- Nghe giảng lý thuyết

: 22 giờ tín chỉ

- Thảo luận

: 4 giờ tín chỉ

- Bài tập

:0

- Tự học, tự nghiên cứu : 4 giờ tín chỉ
2.8. Địa chỉ khoa phụ trách mơn học: Khoa Lịch sử
Tầng 3 nhà D, Trường Đại học Khoa học Xã Hội và Nhân Văn, số 336
Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội.
2.9. Yêu cầu đối với môn học: Giảng đường, máy chiếu, thăm quan và
học tập tại Bảo tàng Nhân học và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam...
3. MỤC TIÊU MÔN HỌC
3.1. Mục tiêu chung:
3.1.1. Mục tiêu về kiến thức: Thu nhận các kiến thức chung về lịch sử
Khảo cổ học Việt Nam. Phân chia được các giai đoạn phát triển khảo cổ học của
Việt Nam. Các thành tựu cũng như các hạn chế của mỗi một giai đoạn nghiên
cứu. Phương hướng nghiên cứu khảo cổ học trong tương lai.

Bậc 22

- Tính sử - một đặc -

Những

Bậc 33
quan - Mối quan hệ giữa

Sự hình thành điểm riêng của con điểm khác nhau về khoa học khảo cổ
và phát triển người.

bản chất của khoa và sưu tập cổ vật.

của khoa học - Những quan tâm học khảo cổ.

- Nghiên cứu khảo

đầu tiên của nhân - Sự khác nhau cổ học và phát

khảo cổ

loại về quá khứ giữa nghiên cứu, triển kinh tế.
của mình.

khai quật khảo cổ

- Điều kiện và cơ và sưu tập cổ vật.
sở hình thành khoa
học khảo cổ.

triển

chính - Giai đoạn tiến hình thành khoa pháp nghiên cứu

của khoa học hành những cuộc học khảo cổ.

khảo cổ học

khai quật lớn ở - Cống hiến cơ bản - Một số trường

khảo cổ

của một số nhà phái khảo cổ học

châu Âu.

- Giai đoạn phát khảo cổ học.

trên thế giới.

triển lý thuyết ba - Một số tác phẩm - Đặc điểm của
thời đại và ứng nổi tiếng nghiên một số lý thuyết
dụng PP địa tầng.

cứu khảo cổ học khảo cổ học hiện

- Khảo cổ học Cựu (lý thuyết và thực đại.
và Tân thế giới.
Nội dung 3.



ngồi ở Việt Nam

nghiên cứu khảo

và Đơng Nam Á.

cổ

học

ở

Việt

Nam.
Nội dung 4.

Tự học
1. Tìm hiểu lịch sử hình thành và các giai đoạn phát triển
công tác đào tạo của bộ môn Khảo cổ học.

Nội dung 5.

Thảo luận:
4


Bậc 11



đầu đầu thế kỷ XX cách tiếp cận và Vi – Hòa Bình;
đến những thành phương
tựu hiện nay.
trọng

Bình-Bắc

nghiên cứu chính Sơn.

- Một số tên tuổi trong
quan

pháp Hòa
từng

giai - Về khái niêm

và đoạn.

“Cách

mạng

đá

những phát hiện - Một số vấn đề mới” ở Việt Nam.
chính.

trong nghiên cứu

- Quá trình phát sau cách mạng.

tiến

Tiền

Sa

hiện và xác lập ba - Việc mở rộng Huỳnh-Sa Huỳnh,
trung tâm văn hóa hợp tác quốc tế về các giai đoạn
thời dại kim khí trong nghiên cứu của văn hóa Đồng
Việt Nam.

và những hệ quả Nai.
5


Bậc 11

Nội dung

Bậc 22

Bậc 33

- Những thành tựu của quá trình này - Vị thế của thời
cơ bản và hạn chế trong nghiên cứu đại kim khí Việt
trong nghiên cứu thời đại kim khí Nam

trong


nghiên cứu khảo

nghiên cứu liên

cổ học: Một số

ngành

thành

tựu

về

chức

nghiên

cứu

con

khảo cổ và nghiên

người

và

mơi

nhận thức về văn văn hóa Đơng Sơn. Sơn ở Đơng Nam
trong hóa Đơng Sơn.

- Nhận thức về Á.

cứu - Một số vấn đề Văn hóa Đơng Sơn - Một số ý kiến

văn hóa Đơng quanh nội dung và qua một số cuộc quanh vấn đề chủ
Sơn

phạm vi “văn hóa khai quật mới.

nhân của văn hóa

Đơng Sơn”. Vị thế

Đơng Sơn và quan

và vai trị của văn

hệ giữa người Việt

hóa Đông Sơn ở

cổ và Việt hiện đại

Việt Nam và Đông
Nam Á.
- Văn hóa Đơng
6


Thuộc và chông - Phương hướng

thành tựu và CN.

- Khảo cổ học Bắc Thuôc; Gốm, nghiên cứu giai

vấn đề

người Việt, KCH Thành, Mộ...

đoạn hiện nay.

Champa, KCH Óc - Những nghiên - Khả năng ứng
cứu về khảo cổ dụng khoa học kỹ

Eo..

- Mức độ nghiên học Champa hai thuật và tiếp cận
cứu

và

phương thập kỷ cuối của liên ngành trong

pháp nghiên cứu TK XX.

nghiên cứu.

các vấn đề khảo cổ - Văn hóa Ĩc Eo - Thách thức và trở

cứu - Nghiên cứu điêu kiến trúc cổ: kết trường hợp Hoàng

khảo cổ học khắc-kiến trúc cổ quả và bài học Thành,
thiên niên kỷ (Đình, chùa).

kinh nghiệm.

Đàn

Xã

Tắc.
7


Bậc 11

Nội dung

Bậc 22

Bậc 33

II sau Công - Nghiên cứu gốm - Ứng dụng kỹ - Thái độ và hành
sứ qua những khai thuật

Nguyên

hiện


Qc

Vượng
+ Hà Văn Tấn
+ Chử Văn Tần...
- Những đóng góp
học

thuật

phương

và
pháp

nghiên cứu của họ.
Nội dung 14.
Tƣơng

- Những nét cơ - Luật Di sản văn - Độ chênh giữa

lai bản

phát triển của triển

trong
của

phát hóa và những điều Luật và Thực tế.
KCH quy dịnh về khai - Thực chất của

Nội dung

Bậc 22

Bậc 33

- Triển vọng phát - Trình độ thực tế giữa nhà khảo cổtriển

của

KCH của đội ngũ nghiên nhà

VN.

hoạch

định

cứu KCH VN hiện chính sách- nhà

- Nghịch lý giữa nay.

quản lý và người

Phát triển và Bảo

dân trong ứng xử

tồn.



9


1.3.

Sự tách ra từ Triết học của một số ngành khoa học Xã hội-Cơ sở lý
thuyết cho việc hình thành khoa học khảo cổ

1.4.

Một số điều kiện lịch sử tác động đến sự hình thành và phát triển của
khoa học khảo cổ

1.5.

Sự hình thành của ngành khoa học khảo cổ: Những quan điểm khác
nhau về bản chất của khoa học khảo cổ

1.6.

Mối quan hệ giữa nghiên cứu khảo cổ học và sưu tập cổ vật

1.7.

Quan hệ giữa kinh tế và khảo cổ: Thực chất của vấn đề

Nội dung 2. Những giai đoạn phát triển chính của ngành khoa học khảo
cổ
2.1.


3.3.

Những mốc quan trọng đánh dấu sự hình thành ngành khoa học khảo
cổ ở Việt Nam

3.4.

Mục đích của nghiên cứu khảo cổ học qua các giai đoạn

3.5.

Mối quan hệ trong phương pháp và mục đích nghiên cứu của các nhà
nghiên cứu bản địa và nước ngồi ở Việt Nam và Đơng Nam Á

3.6.

Khái quát về các tổ chức, cơ quan nghiên cứu khảo cổ học ở Việt
Nam

3.7.

Một số quy định và luật pháp về nghiên cứu KCH ở Việt Nam

10


Nội dung 4. Tự học
1. Tìm hiểu lịch sử hình thành và các giai đoạn phát triển công tác đào tạo của
bộ môn Khảo cổ học.

Phương hướng và triển vọng nghiên cứu thời đại đá Việt Nam giai
đoạn hiện nay

6.7.

Tác giả và tác phẩm chính

Nội dung 7. Một trăm năm nghiên cứu thời đại kim khí Việt Nam
7.1.

Những phát hiện về văn hóa Đơng Sơn và Sa Huỳnh từ đầu thế kỷ
XX của các học giả Pháp và triển vọng nghiên cứu thời đại kim khí
Việt Nam

7.2.

Quá trình phát hiện và xác lập ba trung tâm văn hóa thời đại kim khí
Việt Nam: cơng hiến của các nhà nghiên cứu Việt Nam trong việc
xác định cơ tầng văn hóa lâu đời và bản địa của các cộng đồng dân
tộc Việt Nam

7.3.

Áp dung phương pháp khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật và PP
liên ngành trong xác lập phả hệ văn hóa Đồng thau – Sắt sớm ở ba

11


miền Bắc-Trung – Nam

9.1.

Vai trị của Bộ mơn Khảo cổ học trong nghiên cứu văn hóa Tiền
Đơng Sơn và Đơng Sơn

9.2.

Văn hóa Đơng Sơn với nhận thức về thời kỳ dựng nước của vua
Hùng

Nội dung 10. Khảo cổ học 10 thế kỷ đầu Công nguyên - Thành tựu và vấn
đề
10.1.

Những chủ đề chính trong nghiên cứu khảo cổ 10 thế kỷ đầu Công
nguyên

10.2.

Mức độ nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu khảo cổ 10 thế kỷ
đầu Công nguyên theo vùng địa lý và theo chủ đề

10.3.

Một số thành tựu nghiên cứu chính trong nghiên cứu khảo cổ học
Champa, Ĩc Eo

10.4.

Khả năng ứng dụng khoa học kỹ thuật và pp tiếp cận liên ngành


Ứng dụng kỹ thuật hiện đại trong quy hoạch và quản lý di tích

12.4.

Xã hội hóa vấn đề trùng tu di tích: Thực trạng và vấn đề quản lý
chuyên môn qua một số trường hợp ở Hà Tây, Hà Nội

12.5.

Nghịch lý giữa xây dựng mới và bảo tồn qua các trường hợp Hồng
Thành, Đàn Xã Tắc (Hà Nội)

12.6.

Tiếng nói của các nhà chuyên môn đối với việc bảo tồn di tích và
cách thức bảo tồn. đến mức độ nào? Lý thuyết và thực tiễn

Nội dung 13. Cuộc đời và sự nghiệp của một số nhà khảo cổ học Việt Nam
13.1.

GS. Trần Quốc Vượng

13.1.1. GS. Trần Quốc Vượng và phương pháp điền dã của ông
13.1.2. Giới thiệu một số tác phẩm nghiên cứu chính
13.2.

GS. Hà Văn Tấn

13.2.1 GS. Hà Văn Tấn với những cống hiến trong nghiên cứu lý thuyết


14.7.

Tác động của nền kinh tế thị trường và sự thiếu hiểu biết về văn hóa
của một số nhà quản lý đối với nghiên cứu và bảo tồn các di tích, di
vật khảo cổ
Luật Di sản: Độ chênh giữa Lý luận và Thực tiễn.

14.8.

Nội dung 15. Thảo luận
1. Vấn đề khảo cổ học dự án: Triển vọng và thách thức
2. Tương lai của các nhà khảo cổ học trẻ và khảo cổ học nữ ở Việt Nam
6. HỌC LIỆU
6.1. Học liệu bắt buộc:
1.

Viện Khảo cổ học: Một thế kỷ khảo cổ học Việt Nam, tập I, II, Nxb Khoa
học Xã hội, Hà Nội, 2004, 2005, tư liệu Khoa Lịch sử và Bảo tàng Nhân
học.

2.

Hà Văn Tấn (chủ biên): Khảo cổ học Việt Nam, tập I, II, III, Nxb Khoa
học Xã hội, Hà Nội, 1998, 1999, 2002, tư liệu Khoa Lịch sử và tư liệu
Bảo tàng Nhân học.

3.

Phạm Minh Huyền: Văn hóa Đơng Sơn - Tính thống nhất và đa dạng.

và Tương lai, bản dịch của Lâm Thị Mỹ Dung và Chu Hương Ly, Hà
Nội, 2006, tư liệu Khoa Lịch sử và Bảo tàng Nhân học.
Colin Renfrew và Paul Bahn: Khảo cổ học Lý thuyết, Phương pháp và

9.

Thực hành, bản dịch của Đặng Văn Thắng, Lê Long Hồ và Trần Hạnh
Minh Phương, Nxb Trẻ, TP. Hồ Chí Minh, 2007.
10.

Reinecke Andreas và Lê Duy Sơn: Hành trình vào khảo cổ học Việt
Nam, LINDEN SOFT, Koln, 1998, tư liệu Bảo tàng Nhân học và Khoa
Lịch sử.

7. HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC
7.1. Lịch trình chung:
Hình thức tổ chức dạy học
Lên lớp

Nội dung

Lý

Thực

Bài Thảo hành, thí

thuyết tập

luận


Tuần 5 (Nội dung 5)

2

2
2

Tuần 6 (Nội dung 6)

2

2

Tuần 7 (Nội dung 7)

2

2

Tuần 8 (Nội dung 8)

2

2

Tuần 9 (Nội dung 9)

2



2

2

Tuần 15 (Nội dung 15)
Tổng

2
22

2
4

4

30

7.2. Lịch trình tổ chức dạy cụ thể:
Tuần 1 (Nội dung 1): Sự hình thành và phát triển của khoa học khảo cổ
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Nội dung chính


và

khảo cổ : Bản chất

của vấn đề.

16


Tuần 2 (Nội dung 2): Những giai đoạn phát triển chính của ngành khoa học
khảo cổ
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên
chuẩn bị

Lý thuyết

1. Giai đoạn khởi đầu: sư

Đọc trước


Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Nội dung chính

Yêu cầu sinh
viên chuẩn bị
Đọc trước

Lý thuyết

1. Những quan tâm đầu

(2 giờ tín chỉ)

tiên tới cổ vật trong lịch sử 1. Học liệu số 4,
Việt nam

chương 5.

2. Điều kiện lịch sử và 2. Học liệu số 1,
nguyên nhân CT-KT-XH tập 1, tr. 9-18, 53117


của những nghiên cứu 533.
khảo cổ học ở Việt Nam.


chuẩn bị

Tự học

1. Tìm hiểu lịch sử hình 1. Học liệu số 6,

(2 giờ tín chỉ)

thành và các giai đoạn bài “Bộ mơn Khảo
phát triển trong cơng tác cổ học Hình thành
đào tạo của Bộ môn và Phát triển trong
Khảo cổ học

Khoa Lịch sử nửa
thế kỷ xây dựng và
phát triển (19562006)”.

Tuần 5 (Nội dung 5): Thảo luận
18


Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Nội dung chính

Địa điểm

Nội dung chính

Yêu cầu sinh viên
chuẩn bị
Đọc trước

Tự học

1. Những phát hiện chính

(2 giờ tín chỉ)

và việc xác lập các văn 1. Học liệu số 4,
hóa khảo cổ thời đại đá chương 5.
Việt Nam
2. Học liệu số 1,
2. Xu hướng tiếp cận và tập 1, tr. 26-61.
phương pháp nghiên cứu
thời đại đá Việt Nam qua

3. Học liệu số 2,

tập 1, chương I.

các thời kỳ .
3. Ý kiến và tranh luận
quanh sơ kỳ đá cũ Việt
Nam.

(2 giờ tín chỉ)

văn hóa Đơng Sơn và văn 1. Học liệu số 4,
hóa Sa Huỳnh: Những chương 5.
cống hiến và hạn chế trong 2. Học liệu số 2,
nghiên cứu của học giả tập 2, phần lịch sử
nước ngoài.
nghiên cứu vấn đề.
2. Những phát hiện về văn
3. Học liệu số 1,
hóa Tiền Đông Sơn, Tiền
tập 1, tr. 45-52;
Sa Huỳnh của Khảo cổ
226-238; 381-392;
học Việt Nam và việc xác
727-741.
lập ba trung tâm văn hóa
thời đại kim khí Việt Nam
3. Hiệu quả của ứng dụng
phương pháp nghiên cứu
liên ngành và khoa học kỹ
thuật trong nghiên cứu
4. Thời đại kim khí Việt
Nam trong bối cảnh Đông
Nam Á qua một số nghiên
cứu so sánh.
5. Về nguồn gốc và biến
chuyển văn hóa và xu
hướng nghiên cứu hiện
nay.

Đơng Sơn.
3. Vị thế và vai trị của văn 2. Học liệu số 3,
hóa Đông Sơn ở Việt Nam
chương 1.
và Đông Nam Á.
3. Học liệu số 1,
4. Về nguồn gốc và niên
tập 1, tr. 470-484;
đại của trống Đông Sơn: Ý
603-627.
kiến và tranh luận
5. Văn hóa Đơng Sơn với
nhận thức về thời kỳ dựng
nước của vua Hùng.
6. Bộ mơn Khảo cổ học
với q trình phát hiện và
nghiên cứu văn hóa Đơng
Sơn.

Tuần 10 (Nội dung 10): Khảo cổ học 10 thế kỷ đầu Công nguyên – Thành
tựu và vấn đề
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Tự học

Champa và Óc Eo
KCH Champa và Óc
4. Khả năng ứng dụng Eo.
khoa học kỹ thuật và
phương pháp tiếp cận liên
ngành trong nghiên cứu
5. Tình trạng của di tích
6. Xu thế nghiên cứu hiện
nay

Tuần 11 (Nội dung 11): Tự học
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Nội dung chính

u cầu sinh
viên chuẩn bị

1. Luật Di sản văn hóa: Lý 1. Học liệu số 5.

Lý thuyết

thuyết và thực tiễn


điêu khắc cổ, gốm sứ, kinh tập 3, phần lịch sử
đô cổ
nghiên cứu vấn đề
2. Hợp tác trong nghiên khảo cổ học Lý22


cứu và bảo tồn di tích: Trần-Lê-Nguyễn.
Trường hợp Lam Kinh, 2. Học liệu số 1, tr.
Huế, Mỹ Sơn

84-131.

3. Ứng dụng kỹ thuật hiện
đại trong quy hoạch và
quản lý di tích.
4. Khai quật và trung tu di
tích: Thực trạng của vấn
đề. Hậu quả của chính sách
xã hội hóa trùng tu di tích
qua việc trùng tu dình chùa
ở Hà Nội, Hà Tây...
5. Nghịch lý giữa bảo tồn
cái cũ và xây dựng cái mới
và hiệu quả của ý kiến
chuyên môn đối với những
nhà quản lý.

Tuần 13 (Nội dung 13): Cuộc đời và sự nghiệp của một số nhà khảo cổ học
Việt Nam
Hình thức tổ

3. Tác phẩm Văn
hóa Việt Nam-Tìm
tịi và suy ngẫm của
GS.

Trần

Quốc

Vượng.

Tuần 14 (Nội dung 14): Tƣơng lai phát triển của khảo cổ học Việt Nam: Cơ
hội và thách thức
Hình thức tổ

Thời gian,

chức dạy học

Địa điểm

Nội dung chính
1. Thực trạng khảo cổ học

Lý thuyết

Yêu cầu sinh viên
chuẩn bị
Đọc trước


Yêu cầu sinh viên
chuẩn bị

1. Vấn đề khảo cổ học dự 1. Ý tưởng và nội
án: Triển vọng và thách dung cần thảo luận
thức

của người học

2. Tương lai của các nhà
khảo cổ học trẻ và khảo cổ
học nữ ở Việt Nam
24