Bàn về nguyên nhân của quan niệm coi thơ ca dân gian là "thơ ca tự
nhiên", là "thơ ca có tính chất tự nhiên"

TS. Nguyễn Hằng Phương (ĐHSP, ĐH Thái Nguyên)

Thẩm định giá trị của văn hóa văn nghệ là một công việc hết sức khó khăn. Đối với văn
học dân gian, điều đó còn khó hơn gấp bội. Vì vậy, đòi hỏi người nghiên cứu không phải
chỉ có cái nhìn thiện chí, mà còn phải có cách làm thận trọng đối với vốn di sản truyền
thống này.

Để làm rõ nguyên nhân của quan niệm coi thơ ca dân gian, là "thơ ca tự nhiên", là "thơ ca
có tính chất tự nhiên”, chúng tôi thấy trước hết cần tìm hiểu khái niệm “thơ ca dân gian”,
nhằm tạo nên ngôn ngữ đối thoại thống nhất trong phạm vi bài viết; đồng thời đặt đối
tượng nghiên cứu của bài viết (thơ ca dân gian) vào một quỹ đạo nhất định để có điều
kiện xem xét những ý kiến đánh giá về nó trên phương diện thẩm mỹ. Tiếp đó, vấn đề
cần làm sáng tỏ là: nguyên nhân nào đã khiến các học giả có quan niệm hoặc là “duy lý”
hoặc là “viển vông” (chữ dùng của giáo sư Đinh Gia Khánh) như vậy về thơ ca dân gian.

1. ở đây, chúng tôi không có điều kiện và thấy cũng không cần thiết phải trình bày
một cách có hệ thống khái niệm "thơ ca dân gian". Xác định khái niệm để đưa ra một
cách hiểu cơ bản thống nhất là mục đích chính của chúng tôi trong phần này

1.1. Trước hết điểm qua vài nét về khái niệm dân ca dân gian của các nhà nghiên cứu
trong và ngoài nước

ở nước Nga trước Cách mạng, những tên gọi như “văn học dân gian”, “văn học dân gian
truyền miệng”, “thơ ca dân gian” dùng để chỉ khái niệm “ Sáng tác thơ ca dân gian” [1.5].
Như vậy, các nhà folklore Nga đã từng dùng khái niệm thơ ca dân gian để chỉ toàn bộ
những sáng tác nghệ thuật ngôn từ truyền miệng của quần chúng lao động.

ở Việt Nam, nhiều nhà khoa học có tên tuổi đã đề cập đến khái niệm “thơ ca dân gian”

1.2. Như vậy, các tác giả không đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh về thơ ca dân gian,
nhưng đó là những định hướng rất cơ bản giúp ta hiểu khái niệm này. Chúng tôi cho rằng
có thể giới thuyết như sau về khái niệm thơ ca dân gian: Thơ ca dân gian không chỉ toàn
bộ sáng tác dân gian như quan niệm của các nhà folklore Nga. Thơ ca dân gian là khái
niệm dùng để chỉ toàn bộ lời thơ (bao gồm lời của các loại dân ca (tức ca dao) và lời thơ
trong các hình thức sáng tác dân gian khác). Vì vậy, đối tượng quan tâm chủ yếu của bài
viết này là lời thơ, kể cả lời thơ của những tác phẩm tự sự như sử thi, anh hùng ca cổ (vì
chúng ít nhiều cũng có nội dung trữ tình). Và mặc nhiên, ở đây là xem xét những quan
điểm, những hiện tượng đã diễn ra trong quá khứ, vì vậy, tất sẽ phải chấp nhận những
khái niệm, những cách hiểu có thể không hoàn toàn trùng khít với những khái niệm,
những cách hiểu hiện đại, kể cả nội hàm khái niệm “thơ ca dân gian” và một vài khía
cạnh nào đó của quan niệm trong thẩm định văn học nghệ thuật mà chúng tôi trình bày
sau đây:

2. Tìm căn nguyên của quan niệm coi thơ ca dân gian là "thơ ca tự nhiên" là "thơ
ca có tính chất tự nhiên" phải bắt đầu từ việc xem xét bản thân quan niệm. Có thể quy
các quan niệm đó về hai cấp độ:

- Coi thơ ca dân gian là thơ ca tự nhiên , thơ ca của sự hồn nhiên và chính vì sự tự nhiên,
hồn nhiên đó mà nó vĩ đại, bất tử.

- Đẩy quan niệm trên tới mức cực đoan, cho rằng thơ ca dân gian là thơ ca thần linh (có
“bước đi của thần linh” hoặc có được là do “linh khí của núi sông”).

Những quan niệm trên đã được giáo sư Đinh Gia Khánh trình bày kỹ lưỡng trong chuyên
luận Văn học dân gian với sự phát triển của xã hội Việt Nam [6.124-138]. Bằng sự nhìn
nhận sâu sắc và có cơ sở khoa học, giáo sư đã chỉ ra hạt nhân duy lý trong quan niệm về
"thơ ca tự nhiên" cũng như sự viển vông của quan niệm về "thơ ca thần linh”. Từ những
quan niệm của các học giả phương tây như: Thomas Gray, Césarôtti Cocchiara, Jacob
Grimm, Wilhem Grimm... đến ý kiến của các nho sĩ Việt Nam như Phạm Đình Toái,

đứng đầu trường phái lãng mạn Đức) cho rằng: “ Thơ ca dân gian là sự biểu hiện một
cách nhân loại của tính thần linh”. Ông còn viết: “Anh hùng ca thể hiện ra một cách trần
trụi, bản nhiên và nó phản ánh bản thân hình tượng của Thượng đế”. Còn Jacôb Grimm
(tức Grimm anh) thì cho rằng anh hùng ca của người Giecmanh cổ (người Đức cổ) có
nguồn gốc siêu nhiên... vì nó được sáng tác một cách bột phát.

Phạm Đình Toái, một nho sĩ Việt Nam thế kỷ XIX lại đi sâu vào một thể thơ (thể lục bát)
để chỉ ra cái”tự nhiên” trong sự xuất hiện, “tự nhiên” trong phương thức “bắt chước” của
thể thơ lục bát ở Việt Nam. Trong bài tựa sách Quốc âm thi tập, ông viết như sau: ... “Thể
này thông dụng khắp bờ cõi, không hẹn mà cùng như nhau, những bậc tao nhân mặc
khách mở miệng thành vần, những kẻ khuê phụ, điền phu buông lời hợp điệu (...). Than
ôi! trời đất còn dài, non sông vẫn thế, có cõi bờ nhân vật, phận thuộc sao Dực, sao Chẩn,
tức là có phong tục, thanh âm của nước Viêm bang...” (Viêm bang: xứ nóng, chỉ nước ta).
Đó là cách giải thích sự ra đời và phát triển của thể thơ lục bát bằng “linh khí núi sông”
của Phạm Đình Toái. Phạm Đình Toái tuy không dùng đến thuật ngữ “thơ ca tự nhiên”
nhưng qua cách giải thích đã cho thấy ông coi thơ ca dân gian là thơ ca tự nhiên và hơn
thế còn đưa quan niệm đó đến chỗ thần bí.

Sau Phạm Đình Toái, Ngô Giáp Đậu (một nho sĩ Việt Nam đầu thế kỷXX) lại giải thích
hiện tượng toàn dân, khắp nơi sử dụng thơ ca dân gian bằng quan niệm về “dóng thớ” tự
nhiên. Tức ông so sánh việc nối vần trong sáng tác thơ ca dân gian với việc chẻ tre.
Người đời chỉ việc lựa theo “dóng thớ” ấy mà đặt thơ.

Đặc biệt, Nguyễn Can Mộng (một nho sĩ đầu thế kỷ XX) cho rằng ngạn ngữ, phong dao
không phải do văn sĩ tạo nên, “thôi xao” mà thành (Thôi xao ngụ ý chỉ khổ công trong
sáng tác văn học), mà là thứ văn chương tự nhiên, bột phát. Và, vì “thơ ca tự nhiên mà trở
nên vĩnh hằng” v.v...

Như vậy, sự xuất hiện và “bùng nổ” của thơ ca dân gian là một hiện tượng mà các học giả
thời đó rất khó lý giải. Đó là nguyên nhân thứ hai mà chúng tôi nghĩ đến khi giải thích

Sáng tạo văn hóa nói chung là công lao của cả nhân loại, sáng tạo thơ ca dân gian nói
riêng - công đầu thuộc về đại bộ phận người dân lao động. Coi thơ ca dân gian là “thơ ca
tự nhiên” là "thơ ca có tính chất tự nhiên”, là “linh khí núi sông”, là nghệ thuật trong đó
có “thần linh trong từng bước đi” thoạt nghe là quan niệm đề cao, thậm chí tuyệt đối hóa
thơ ca dân gian, song xem xét kỹ, lại là phủ nhận thơ ca dân gian, phủ nhận vai trò của
những người sáng tạo ra nó.

Và quan niệm trên cho rằng “Văn chương tự nhiên mượn cửa miệng dân chúng mà thể
hiện ra”. Như vậy, hóa ra là: những tác phẩm văn chương ấy dù có “bùi tai nghe lọt”,
“văng vẳng mãi ở bên tai chúng ta”... cũng nhờ cái tự nhiên mà thần linh điều khiển chứ
không phải cái tự nhiên sáng tạo mà những kẻ “điền phu, dã lão, hạng phụ tầm thường”
“thôi xao” qua bao thế hệ mà thành. Như vậy, thử hỏi, có bất công quá chăng?!

=================== Tài liệu tham khảo

1. Nôvicôva A. M. (chủ biên) - Sáng tác thơ ca dân gian Nga Tập I. (Đỗ Hồng Chung và
Chu Xuân Diên dịch). Nhà xuất bản Đại học và trung học chuyên nghiệp. H., 1983.
2. Đinh Gia Khánh và Chu Xuân Diên - Lịch sử văn học Việt Nam, phần văn học dân
gian Tập II.
3. Đỗ Bình Trị - Nghiên cứu tiến trình lịch sử của văn học dân gian Việt Nam, trường Đại
học Sư phạm Hà Nội I xuất bản năm 1978.
4. Hoàng Tiến Tựu - Văn học dân gian tập II. Nhà xuất bản Giáo dục, 1990.
5. Đinh Gia Khánh - Văn hóa dân gian Việt Nam trong bối cảnh văn hóa Đông Nam á.
Nhà xuất bản Khoa học xã hội, H., 1993.
6. Đinh Gia Khánh - Văn hóa dân gian Việt Nam với sự phát triển của xã hội Việt Nam.
Nhà xuất bản Chính trị quốc gia H., 1995.