ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐẢM BẢO CHẤT LƯỢNG ĐÀO TẠO
VÀ NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC
-------------- X W --------------
Ngô Thị Thanh Tùng NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ ĐÁP ỨNG VỚI CÔNG VIỆC
CỦA SINH VIÊN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH KINH TẾ
GIAI ĐOẠN 2000-2005 THÔNG QUA Ý KIẾN NGƯỜI SỬ DỤNG
LAO ĐỘNG CỦA MỘT SỐ DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ GIÁO DỤC
Hà nội, 2009
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là phần nghiên cứu do tôi thực hiện.
Các số liệu, kết luận nghiên cứu trình bày trong luận văn này chưa hề được
công bố ở các nghiên cứu khác.
Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình!
Học viên Ngô Thị Thanh Tùng
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn PGS.TS Nguyễn Công
Khanh đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện. Tôi xin trân
thành cảm ơn Trung tâm Đảm bảo Chất lượng và Nghiên cứu Phát triển Giáo
2.2. Chọn mẫu .................................................................................................................36
2.2.1. Chọn mẫu đối tượng khảo sát bằng bảng hỏi ..................................................36
2.2.2. Chọn mẫu đối tượng phỏng vấn sâu.................................................................38
2.3. Nhập và xử lý số liệu................................................................................................39
2.4. Đánh giá độ tin cậy và độ hiệu lực của bộ công cụ đo lường ..................................39
2.4.1. Độ tin cậy và độ hiệu lực của bảng hỏi dành cho người sử dụng lao động.....42
2.4.2. Đánh giá độ tin cậy và độ hiệu lực của bảng hỏi dành cho người lao động ...47
Chương 3: THỰC TRẠNG VỀ MỨC ĐỘ ĐÁP ỨNG VỚI CÔNG VIỆC CỦA SINH
VIÊN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH KINH TẾ THÔNG QUA Ý KIẾN CỦA
NGƯỜI SỬ DỤNG LAO ĐỘNG........................................................................................53
3.1. Một số thông tin cơ bản về doanh nghiệp ................................................................53
3.2. Tình hình tuyển dụng và vị trí làm việc của sinh viên tốt nghiệp đại học kinh tế ...57
3.3. Mức độ đáp ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học kinh tế.................63
3.4. Các giải pháp nâng cao khả năng đáp ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại
học kinh tế.......................................................................................................................79
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT ................................................................................................84
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................................87
PHỤ LỤC ............................................................................................................................90
Phụ lục 1: Bảng hỏi dành cho người sử dụng lao động ..................................................90
Phụ lục 2: Gợi ý phỏng vấn sâu ....................................................................................100 CÁC CHỮ VIẾT TẮT
DNTN Doanh nghiệp tư nhân
TNHH Trách nhiệm hữu hạn
SX Sản xuất
DV Dịch vụ
TM Thương mại
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Thế giới đang bước vào thiên niên kỷ mới với sự bùng nổ thông tin,
phát triển nhanh chóng của công nghệ cao, nền kinh tế tri thức và xu hướng
toàn cầu hoá. Đảng và Nhà nước chủ trương đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện
đại hoá, thực hiện chiến lược dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh. Trong bối cảnh đó, giáo dục đại học, với vai trò chính trong
đào tạo và phát triển nhân lực phục vụ đất nước cần có sự phát triển vượt bậc,
đặc biệt là về mặt chất lượng. Trong Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ IX, yêu
cầu về nâng cao chất lượng giáo dục đại học được xác định cụ thể: "Mở rộng
hợp lý qui mô giáo dục đại học, làm chuyển biến rõ nét về chất lượng và hiệu
quả đào tạo" (Đảng Cộng sản Việt nam, 2001: 110). Với định hướng rõ rệt
như vậy, từ hàng thập kỷ qua, giáo dục đại học đã bắt đầu quá trình tự đổi
mới, giáo dục đại học đã có nhiều biến chuyển mạnh mẽ với sự phát triển
mạnh cả về qui mô, mô hình và loại hình đào tạo. Tuy nhiên, trong quá trình
phát triển, vấn đề chất lượng của giáo dục đại học còn nhiều bất cập. Chất
lượng đào tạo còn thấp so với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội hiện nay và
so với kết quả đào tạo đại học của nhiều nước trong khu vực và trên thế giới.
Mục tiêu của giáo dục đại học là cung cấp nguồn nhân lực được đào tạo
ở trình độ nhất định cho xã hội, thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất
nước. Với cách tiếp cận này, chất lượng đào tạo có thể được đánh giá qua
năng lực đáp ứng nhu cầu nhân lực của người được đào tạo sau khi hoàn
thành chương trình đào tạo. Việc xác định rõ được quan niệm về chất lượng,
phương pháp đánh giá chất lượng có thể là một cách hiệu quả để đổi mới giáo
dục đại học, là một bước đi quan trọng trong việc cung cấp nguồn nhân lực có
đủ trình độ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước. Trên tinh
-9-
thần đó, luận văn được hình thành nhằm tìm hiểu các vấn đề liên quan đến
khái niệm chất lượng, chất lượng đào tạo đang được băn khoăn hiện nay, làm
rõ phương pháp luận đánh giá chất lượng đào tạo. Mặt khác, nghiên cứu áp
dụng lý thuyết liên quan đến đo lường chất lượng đào tạo vào việc đo lường
mức độ đáp ứng với công việc của sinh viên đại học sau khi ra trường thông
qua cuộc khảo sát thực tế một số doanh nghiệp. Đánh giá được mức độ đáp
ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học ngành kinh tế hiện đang
làm việc tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ là một kết quả lớn nhất mà luận văn
mong muốn hướng tới.
Tuy nhiên, việc xây dựng các tiêu chí đo lường và tiến hành đánh giá
mức độ độ đáp ứng với công việc thực tế của sinh viên đại học nói chung là
quá sức đối với một luận văn thạc sĩ nên việc lựa chọn một nhóm ngành cụ
thể để xây dựng một công cụ minh hoạ cho phương thức đánh giá chất lượng
sinh viên tốt nghiệp thông qua ý kiến người sử dụng lao động là hết sức cần
thiết. Sinh viên tốt nghiệp ngành kinh tế được coi là phù hợp hơn cả bởi lẽ
kinh tế là một ngành quan trọng cho sự phát triển của xã hội, ảnh hưởng mạnh
mẽ nhất đến sự phát triển của các lĩnh vực khác, đặc biệt là nhu cầu nhân lực.
Trong mỗi thời kỳ khác nhau, nền kinh tế có sự phát triển khác nhau, đòi hỏi
số lượng và chất lượng khác nhau của nguồn nhân lực lao động. Nền kinh tế
hiện nay với chủ trương gia nhập, hoà nhập, liên kết với bên ngoài rõ ràng đòi
hỏi về chất lượng những sinh viên tốt nghiệp ngành kinh tế khác hẳn so với
những sinh viên tốt nghiệp 10 hay 15 năm trước đây. Đó là lý do sinh viên tốt
nghiệp ngành kinh tế được lựa chọn để minh hoạ cho hướng tiếp cận nghiên
cứu của luận văn.
-11-
2. Mục đích nghiên cứu
Luận văn được thực hiện nhằm mục đích: Đo lường mức độ đáp ứng
với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học ngành kinh tế thông qua ý kiến
người sử dụng lao động.
3. Phương pháp nghiên cứu
- Khảo sát bằng bảng hỏi soạn sẵn: Khảo sát bằng phiếu hỏi soạn sẵn
đối với cán bộ quản lý doanh nghiệp (giám đốc, phó giám đốc/ cán bộ phụ
trách nhân sự) về mức độ đáp ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp
ngành kinh tế giai đoạn 2000 - 2005 đang làm việc tại các doanh nghiệp trên
địa bàn Hà Nội. Ngoài ra, tại mỗi doanh nghiệp, một sinh viên tốt nghiệp
ngành kinh tế giai đoạn 2000-2005 hiện đang làm việc tại doanh nghiệp
(người lao động) cũng sẽ được khảo sát. Kết quả có 150 cán bộ quản lý và
150 người lao động đã được khảo sát. Những dữ liệu của cuộc khảo sát được
sử dụng làm căn cứ chính để đánh giá thực trạng của vấn đề nghiên cứu.
Đồng thời, làm căn cứ để hình thành lên bộ tiêu chí đánh giá mức độ đáp ứng
với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học.
- Phỏng vấn sâu bán cấu trúc: Được sử dụng như là công cụ thu thập
thông tin bổ trợ cho phương pháp khảo sát bằng bảng hỏi soạn sẵn. Các cuộc
phỏng vấn sẽ chủ yếu tập trung vào cách thức người sử dụng lao động đánh
giá mức độ đáp ứng với công việc của người lao động và những năng lực mà
sinh viên tốt nghiệp ngành kinh tế cần phải có. Tổng cộng có 10 cuộc phỏng
-13-
vấn với quản lý doanh nghiệp và 5 phỏng vấn với sinh viên tốt nghiệp đại học
ngành kinh tế giai đoạn 2000-2005.
4. Phạm vi và thời gian nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu:
Luận văn khảo sát 150 doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội .
Các ngành nghề thuộc nhóm ngành kinh tế được khảo sát bao gồm:
Quản trị kinh doanh, Marketing, Thương mại, Kế toán, Ngân hàng và Tài
chính.
- Thời gian khảo sát: vào tháng 6-7/2008.
-14-
Chương 1: TỔNG QUAN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
liệt kê như là một tiêu chí dùng để đánh giá chất lượng trường đại học trong
một loạt các nghiên cứu về đảm bảo chất lượng trường đại học của Nguyễn
Đức Chính, Phạm Thành Nghị và Nguyễn Quốc Chí. Đồng thời, mức độ đáp
ứng với công việc của sinh viên khi ra trường cũng được coi là một trong
những tiêu chí quan trọng trong các nghiên cứu về "Chất lượng giáo dục -
Những vấn đề lý luận và thực tiễn" của GS.TS. Nguyễn Hữu Châu hay cuốn
"Quan niệm chất lượng giáo dục và đánh giá" của tác giả Đặng Thành Hưng.
Một loạt các nghiên cứu trình bày tại các hội thảo Nâng cao chất lượng
giáo dục đại học và Đảm bảo chất lượng giáo dục đại học được tổ chức định
kỳ hàng năm kể từ năm 2000 trở lại đây là một nguồn tài liệu tham khảo quý
báu. Trong đó, các tác giả đã phân tích, bàn luận về nội hàm của chất lượng
giáo dục đại học, đánh giá chất lượng giáo dục đại học thông qua sản phẩm là
những sinh viên tốt nghiệp. Các tác giả phân tích về những năng lực mà sinh
viên được trang bị trong quá trình đào tạo tại trường đại học. Đây là những
thông tin rất quan trọng để xây dựng tiêu chí đánh giá mức độ đáp ứng với
công việc của sinh viên sau khi ra trường.
Một hướng nghiên cứu khác có liên quan mà luận văn đã tiếp cận là
những nghiên cứu về mối quan hệ giữa đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực.
Các nghiên cứu trình bày trong hội thảo quốc gia "Đào tạo theo nhu cầu xã
hội" do Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức vào các năm 2005 và 2007 cho thấy
vấn đề đáp ứng với công việc của sinh viên sau khi ra trường đã được rất
nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Diễn đàn này là nơi các nhà nghiên cứu trình
bày mối quan tâm của mình về khả năng đáp ứng với yêu cầu thực tế của sinh
viên tốt nghiệp. Tuy nhiên, các bài trình bày trong hội thảo chủ yếu tập trung
-16-
vào: 1/ Khả năng đáp ứng thị trường lao động của nguồn nhân lực hiện có về
số lượng và cơ cấu; 2/ Cơ chế và giải pháp rút ngắn khoảng cách giữa chương
trình đào tạo và nhu cầu sử dụng nhân lực thực tế. Các nhà nghiên cứu và các
trường đại học tham gia hội thảo đã trình bày những đánh giá chất lượng giáo
đại học Việt Nam - Hà Lan. Các nghiên cứu này đều lấy ý kiến của các cơ sở
sử dụng lao động về những sinh viên tốt nghiệp các ngành học của trường.
Tuy nhiên, với mục tiêu điều tra nhằm lấy thông tin về nhu cầu tuyển dụng
sinh viên các ngành trường đào tạo nên các tiêu chí đánh giá mức độ đáp ứng
với công việc không được quan tâm nhiều. Nghiên cứu của Dự án giáo dục
đại học Việt Nam - Hà Lan được thực hiện qui mô hơn. Dự án giúp 8 trường
đại học xây dựng chương trình đào tạo theo hướng tiếp cận "đáp ứng nhu
cầu", thể hiện ở kỹ năng và năng lực của sinh viên tốt nghiệp trong việc đáp
ứng tốt với công việc. Ở giai đoạn đầu, dự án giúp 8 trường đại học thuộc dự
án thực hiện đánh giá nhu cầu của các cơ sở sử dụng nhân lực (cả về chất
lượng và ngành nghề), các giải pháp nhằm rút ngắn khoảng cách giữa 8
trường đại học này và các cơ sở sử dụng lao động. Các tiêu chí đánh giá được
đưa ra tương đối kỹ càng và là nguồn tham khảo quan trọng đối với luận văn.
Điểm thấy rõ khi tổng quan các tài liệu trên là các nội dung liên quan
trực tiếp đến mức độ đáp ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học
không nhiều. Liên quan gần hơn cả đến nội dung nghiên cứu của đề tài lại là
những nghiên cứu về giáo dục trung học chuyên nghiệp và đào tạo nghề. Đã
có một vài nghiên cứu về khả năng đáp ứng với thị trường lao động của các
cơ sở đào tạo trung học chuyên nghiệp, trong đó, tập trung phân tích khả năng
đáp ứng với công việc của lao động tốt nghiệp trung học chuyên nghiệp, các
giải pháp hợp tác giữa các cơ sở đào tạo nghề và cơ sở sử dụng lao động để
-18-
làm cho khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng trở nên gần nhất. Đây là những
tài liệu rất cần thiết mà luận văn đã tham khảo để đưa ra các tiêu chí đánh giá
mức độ đáp ứng với công việc thực tế của sinh viên tốt nghiệp đại học.
Hướng nghiên cứu đo lường chất lượng sản phẩm đào tạo từ phía người
sử dụng lao động ít được nghiên cứu hơn, mới có một số đơn vị đào tạo trình
độ cao (thạc sĩ, tiến sĩ) tiến hành đánh giá hiệu quả đào tạo của mình thông
qua khảo sát các đơn vị cử người đi học. Việc đo lường mức độ đáp ứng với
Một vài nghiên cứu nữa cũng rất gần với nghiên cứu của luận văn là
khảo sát của tạp chí Update (Nhật Bản) thực hiện năm 1996, của Viện Giáo
dục Hàn Quốc (KEIDI) thực hiện năm 2003 và của Viện Quản lý Đào tạo
nhân lực (NIAM) của Hà Lan đối với các doanh nghiệp sử dụng lao động. Nội
dung của cuộc khảo sát là tìm ra các tiêu chí mà các doanh nghiệp đánh giá
cao ở người lao động trong quá trình tuyển dụng. Đây là những tham khảo
quan trọng của luận văn trong quá trình thực hiện.
Tóm lại, sinh viên tốt nghiệp đại học chính là sản phẩm của đào tạo đại
học. Chất lượng làm việc của những sinh viên này khi trở thành lao động của
một doanh nghiệp, xí nghiệp là phản ảnh rõ nét nhất chất lượng đào tạo của
trường đại học. Nghiên cứu đánh giá chất lượng sản phẩm đào tạo đại học
thông qua ý kiến người sử dụng lao động không phải là một hướng tiếp cận
mới nhưng lại ít được quan tâm nghiên cứu và thực hiện. Luận văn này là một
trong số ít những nghiên cứu quan tâm sâu đến vấn đề này và hi vọng kết quả
nghiên cứu của luận văn này có thể làm cho các nghiên cứu về đánh giá chất
lượng đào tạo đại học thêm phong phú. Kết quả nghiên cứu của luận văn này
cũng sẽ là tiền đề cho việc xây dựng bộ tiêu chí đánh giá mức độ đáp ứng với
công việc của người lao động thông qua ý kiến của người sử dụng lao động.
Điểm mới của luận văn này là xây dựng được các tiêu chí đánh giá mức độ
-20-
đáp ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học thông qua ý kiến
người sử dụng lao động. Đồng thời, sử dụng các tiêu chí này để khảo sát thực
tế và mô tả thực trạng đáp ứng với công việc của sinh viên tốt nghiệp đại học
ngành kinh tế giai đoạn 2000-2005.
1.2. Một số khái niệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu
1.2.1. Khái niệm năng lực
Khái niệm năng lực được hiểu dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau.
Theo cách tiếp cận truyền thống (tiếp cận hành vi), năng lực là khả năng đơn
lẻ của cá nhân, được hình thành dựa trên sự kết hợp giữa kiến thức và kỹ năng
hiện thông qua các hoạt động có hiệu quả. Khi mô tả năng lực cá nhân người
ta hay dùng các động từ chỉ hành động như: hiểu, biết, phân tích, khám phá,
sử dụng, xây dựng, vận hành,... Muốn đánh giá năng lực cá nhân phải xem xét
chúng trong hoạt động. Năng lực của người lao động đáp ứng với yêu cầu của
công việc là sự tổng hợp toàn bộ kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm được tích
luỹ trong quá trình học tập tại trường đại học và trong thời gian làm việc thực
tế được biểu hiện qua mức độ hoàn thành công việc của họ.
Năng lực được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả. Năng lực dưới
dạng tổng thể giúp cá nhân nắm bắt và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Cấu
trúc các thành tố của năng lực linh hoạt, dễ chuyển hoá khi môi trường và yêu
cầu hoạt động thay đổi. Năng lực được đánh giá thông qua việc theo dõi toàn
bộ tiến trình hoạt động của cá nhân ở nhiều thời điểm khác nhau. Đây chính là
cách mà các nhà quản lý nhân sự dùng để đánh giá năng lực nhân viên của
mình.
1.2.2. Năng lực của sinh viên tốt nghiệp đại học
Năng lực của sinh viên tốt nghiệp đại học là những năng lực mà cá
nhân người tốt nghiệp đại học có được sau khi hoàn thành chương trình giáo
dục đào tạo đại học. Như đã đề cập ở khái niệm năng lực, năng lực của người
tốt nghiệp đại học cũng là một năng lực tổng hợp, bao gồm nhiều thành tố và
có nhiều quan điểm khác nhau về những thành tố cấu thành năng lực của
người tốt nghiệp đại học.
-22-
1.2.2.1. Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu giáo dục
Trong giới nghiên cứu giáo dục cũng có nhiều quan điểm khác nhau về
các thành tố của năng lực mà người tốt nghiệp đại học phải có. Tuy nhiên, về
cơ bản, năng lực của người tốt nghiệp đại học bao gồm 4 thành tố
3
-23-
tưởng và kỹ năng sống; 2/ Tri thức (chuyên môn, xã hội, ngoại ngữ, tin học)
và khả năng thường xuyên cập nhật kiến thức; 3/ Khả năng giao tiếp, hợp tác,
năng lực thích ứng với những thay đổi; 4/ Khả năng thực hành, tổ chức và
thực hiện công việc, khả năng tìm việc làm và tự tạo ra việc làm có ích cho
bản thân và người khác
5
.
Một nhà nghiên cứu khác lại cho rằng người tốt nghiệp đại học có ba
năng lực nổi trội và đánh giá ba năng lực này là có thể đánh giá được mức độ
thành công trong công việc của họ: 1/ Có khả năng tìm được việc làm, tạo
được việc làm trong một thị trường lao động đầy biến động; 2/ Có khả năng
tự học, tự đào tạo, thường xuyên cập nhập kiến thức của mình và 3/ Có khả
năng chuyển đổi ngành nghề, chiếm lĩnh được những trình độ chuyên môn
mới, đó chính là yếu tố của năng lực thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng
6
.
Gần với quan điểm này nhất là quan điểm về tiêu chí đánh giá chất
lượng đào tạo đại học, theo đó, đối với từng ngành đào tạo, người tốt nghiệp
phải có được các năng lực sau: 1/ Phẩm chất xã hội - nghề nghiệp (đạo đức, ý
thức, trách nhiệm và uy tín,...); 2/ Các chỉ số về sức khoẻ, tâm lý, sinh học; 3/
Trình độ kiến thức, kỹ năng chuyên môn; 4/ Năng lực hành nghề (cơ bản và
thực tiễn); 5/ Khả năng thích ứng với thị trường lao động; 6/ Năng lực nghiên
cứu và tiềm năng phát triển nghề nghiệp
7
.
1.2.2.2. Theo quan điểm của các trường đại học
Các trường đại học có quan điểm gần với các nhà nghiên cứu giáo dục
về năng lực của người lao động tốt nghiệp đại học. Tuy nhiên, họ quan tâm
trường đại học phải có những năng lực sau
9
: 1/ Chỉ số thông minh (IQ); 2/
Chỉ số sáng tạo (CQ); 3/ Chỉ số xúc cảm (EQ); 4/ Chỉ số đạo đức (MQ); 5/
Chỉ số say mê (PQ); 6/ Chỉ số số hoá (DQ) (chính là hiểu biết và khả năng sử
dụng công nghệ thông tin, truyền thông trong công tác); 7/ Chỉ số quốc tế hoá
(InQ) (bao gồm hiểu biết về ngôn ngữ, dân tộc, văn hoá, các nền văn minh thế
giới, bản chất và xu thế toàn cầu hoá, khả năng giao lưu, hợp tác).
Các trường đại học của Việt Nam không có những tiêu chí chung về
năng lực của người tốt nghiệp đại học, nói cách khác là không đặt mục tiêu cụ
thể về những năng lực cần phải có của sinh viên khi tốt nghiệp. Tuy nhiên, 8
Tham khảo Journal of Higher Education, ISSN 0022-1459
9
Trích theo GS.TS Mai Trọng Nhuận, Đại học Quốc gia Hà Nội, Một số giải pháp nâng cao chất lượng đào
tạo đại học của đại học Quốc gia Hà Nội, Kỷ yếu hội thảo Chất lượng Giáo dục Đại học, Hà Nội 2004.
-25-
Copyright: Tài liệu đại học ©