CON ĐƯỜNG ĐI LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI BỎ QUA CHẾ ĐỘ TƯ BẢN
CHỦ NGHĨA Ở NƯỚC TA
Nguyễn Duy Quý *
Về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, Nghị quyết Đại hội lần
thứ IX của Đảng đã khẳng định : "Con đường đi lên của nước ta là sự phát
triển quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tức là
bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc
thượng tầng tư bản chủ nghĩa, nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu
mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa..." (1). Nhìn ra
bên ngoài và nhìn lại lịch sử đất nước ta trong thế kỷ XX, chúng ta lại càng
thấy sự lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của Đảng ta, của nhân
dân ta là hoàn toàn chính xác.
Như chúng ta đã biết, trên cơ sở nghiên cứu lịch sử phát triển của xã hội
loài người nói chung và chủ nghĩa tư bản nói riêng, Mác và Ăng-ghen đã đi
đến kết luận rằng chủ nghĩa tư bản tất yếu sẽ bị thay thế bởi chủ nghĩa
cộng sản mà giai đoạn đầu của nó là chủ nghĩa xã hội.
Song, khẳng định như vậy, phải chăng tất cả mọi quốc gia, mọi dân tộc
đều đồng thời và nhất thiết phải trải qua giai đoạn phát triển tư bản chủ
nghĩa rồi mới có thể tiến lên chủ nghĩa xã hội ? Vấn đề này đã được đặt ra
ngay từ thời Mác và Ăng-ghen và đã được các ông đề cập đến. Ngay từ
năm 1875, Ăng-ghen đã nêu lên khả năng phát triển rút ngắn của các
nước từ trình độ tiền tư bản chủ nghĩa lên chủ nghĩa xã hội. Năm 1882,
trong Lời tựa viết cho lần xuất bản thứ hai bằng tiếng Nga cuốn "Tuyên
ngôn của Đảng Cộng sản", Mác và Ăng-ghen lại tiếp tục khẳng định có khả
năng này. Đặc biệt, năm 1894, Ăng-ghen nói rõ hơn về khả năng đó như
sau : "Không những có thể mà còn chắc chắn là sau thắng lợi của giai cấp
1
vô sản và sau việc xã hội hóa những tư liệu sản xuất ở các dân tộc Tây Âu
thì những nước vừa mới bước vào con đường sản xuất tư bản chủ nghĩa
và vẫn còn có các chế độ thị tộc nguyên vẹn hoặc những tàn dư của chế
độ thị tộc, có thể sử dụng những tàn dư đó của sở hữu chung và những

này ở một số nước, đồng thời cũng đã có một số cộng đồng dân tộc bắt
tay vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội khi trình độ xuất phát mới chỉ
ở giai đoạn tiền tư bản chủ nghĩa. Qua sự phát triển thành công của các
nước Trung Á thuộc Liên Xô trước đây, của Mông Cổ, v.v... đã có nhiều
công trình nghiên cứu, khẳng định rằng đó là những bằng chứng cụ thể
của việc các nước tiền tư bản chủ nghĩa có thể đi thẳng lên chủ nghĩa xã
hội bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa. Sau khi chế độ xã hội chủ
nghĩa hiện thực ở Liên Xô và Đông Âu bị sụp đổ cho đến nay thì vấn đề lại
được đặt ra : vậy liệu các nước xuất phát từ trình độ phát triển tiền tư bản
chủ nghĩa có thể tiến lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua giai đoạn phát triển tư
bản chủ nghĩa được hay không ? Đối với nước ta, điều đó hoàn toàn có
thể biến thành hiện thực, vì những lẽ sau đây :
Trước hết phải nói rằng, khuynh hướng phát triển lên xã hội xã hội chủ
nghĩa bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa không phải là kết quả của một sự
lựa chọn duy ý chí, chủ quan, mà là một khuynh hướng phát triển khách
quan, có thực trong đời sống xã hội. Vấn đề là ở chỗ, nếu xem xét ở phạm
vi lịch sử toàn nhân loại thì lịch sử xã hội loài người đã phát triển qua một
số hình thái kinh tế - xã hội nhất định. Song, do đặc điểm về lịch sử, về
không gian và thời gian, không phải quốc gia nào cũng trải qua tất cả các
hình thái kinh tế - xã hội có tính tuần tự từ cộng sản nguyên thủy đến tư
bản chủ nghĩa theo một sơ đồ chung. Thực tế chứng tỏ rằng, trong khi một
3
số quốc gia Tây Âu phát triển tuần tự qua các hình thái kinh tế - xã hội điển
hình, thì nhiều quốc gia khác (Ô-x-trây-li-a, Mỹ, một số quốc gia tư bản chủ
nghĩa ở Mỹ La-tinh, một vài quốc gia châu Âu...) lại phát triển theo con
đường bỏ qua một hoặc vài hình thái kinh tế - xã hội nào đó. Sở dĩ có hiện
tượng như vậy là vì sự vận động của xã hội thường diễn ra không đồng
đều giữa các quốc gia, các vùng. Trong lịch sử thường xuất hiện những
trung tâm phát triển cao hơn về sản xuất vật chất, về kỹ thuật, về văn hóa,
chính trị... Sự giao lưu, hợp tác giữa các trung tâm đó làm xuất hiện khả

sử - tự nhiên. Có thể khẳng định rằng, quá trình lịch sử - tự nhiên của sự
phát triển xã hội chẳng những diễn ra bằng con đường phát triển tuần tự,
mà còn bao hàm cả sự bỏ qua một hoặc một vài hình thái kinh tế - xã hội
nhất định trong những hoàn cảnh lịch sử cụ thể nhất định.
Các tác gia kinh điển trong các tác phẩm của mình đã nêu rõ những điều
kiện để các nước đi sau có thể bỏ qua chế độ tư bản để đi lên chủ nghĩa
xã hội. Ở thời điểm hiện nay, nghĩa là ở bối cảnh hiện thời của tình hình
quốc tế, nước ta vẫn hội đủ các điều kiện ấy để đi lên chủ nghĩa xã hội, bỏ
qua chế độ tư bản :
Thứ nhất, nếu như các tác gia kinh điển cho rằng đối với các nước tiền tư
bản chủ nghĩa phải có được tấm gương của một cuộc cách mạng vô sản
đã thắng lợi để làm bài học hoặc làm hình mẫu cho việc rút ngắn con
đường đi lên chủ nghĩa xã hội, thì đối với Việt Nam, vấn đề này đã được lý
giải cả về lý luận và thực tiễn. Cho đến nay, các cuộc cách mạng xã hội
chủ nghĩa, mà nhất là hơn 70 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô,
gần 50 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc, đã là những bài
học, những hình mẫu phong phú đến mức bao hàm trong đó khá nhiều bài
5