Bàn về Quy định đạo đức nghề nghiệp của Kiểm toán viên và đạo luật Sarbanes -Oxley
Kiểm toán là một nghề nghiệp mà sự tồn tại của nó phụ thuộc vào các đức tính của người
hành nghề nhằm phục vụ tốt nhất cho lợi ích của cộng đồng. Trên Tạp chí số 64 (tháng
2/2007), TS. Trần Thị Giang Tân đã có bài viết bàn về vai trò của đạo đức nghề nghiệp kiểm
toán và việc cần thiết phải thiết lập một cơ chế để giám sát việc tuân thủ chuẩn mực đạo
đức cũng như xét xử hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp. Trong số này, tác giả lại tiếp
tục bàn về những quy định về đạo đức nghề nghiệp cho kiểm toán viên.
Các loại quy định đạo đức nghề nghiệp của kiểm toán viên
Các quy định về đạo đức nghề nghiệp cho người hành nghề kiểm toán được hình thành do mối
liên hệ giữa nghề nghiệp và môi trường xã hội. Các quy định đạo đức nghề nghiệp thường được
tìm thấy trong chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và các quy định của luật pháp. Dù cả hai cùng đề
cập đến vần đề đạo đức nghề nghiệp nhưng cách thức ban hành và nội dung có những điểm khác
nhau.
Tại Hoa Kỳ, các chuẩn mực kiểm toán và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp do tổ chức nghề
nghiệp kiểm toán (AICPA) ban hành và kiểm soát chất lượng hoàn toàn do tổ chức nghề nghiệp
đảm nhận. Mô hình tự kiểm soát xuất phát từ nguyên nhân là hoạt động kiểm toán độc lập Hoa Kỳ
đã phát triển mạnh và rất sớm do nền kinh tế được tài trợ bởi thị trường chứng khoán. Sự phát
triển mạnh của hoạt động kiểm toán từ khi chưa có các quy định của Nhà nước đã đưa đến sự
hình thành và phát triển mạnh mẽ của tổ chức nghề nghiệp.
Cho đến những năm 2000, một số vụ bê bối về tài chính và kế toán nổ ra đưa đến sự sụp đổ các
công ty hàng đầu trên thế giới và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của công chúng, trong
đó có lỗi của công ty kiểm toán. Nhà nước Hoa Kỳ bắt đầu can thiệp vào hoạt động kiểm toán
thông qua việc ban hành luật Sarbanes -Oxley. Luật Sarbanes -Oxley 2002 được Quốc hội Hoa Kỳ
phê chuẩn ngày 30/7/2002 nhằm nâng cao chất lượng và tính minh bạch của báo cáo tài chính,
tăng cường trách nhiệm của Hội đồng quản trị, Ban Giám đốc và kiểm toán viên. Ngoài một số
điều khoản liên quan đến tính độc lập của kiểm toán viên, Luật Sarbanes -Oxley còn cho phép Uỷ
ban giám sát kế toán và kiểm toán các công ty niêm yết (PCAOB) thuộc SEC sẽ quản lý việc đăng
ký các công ty kiểm toán được phép kiểm toán cho các công ty niêm yết, thiết lập hay chấp nhận
bằng luật lệ đối với các quy định liên quan đến kiểm soát chất lượng, đạo đức, tính độc lập và các
chuẩn mực khác liên quan đến việc soạn thảo báo cáo kiểm toán và thực hiện việc giám sát đối
với các công ty kiểm toán.

tượng, do vậy, hạn chế về khả năng triển khai chúng trong thực tế. Các quốc gia trên thế giới như
Hoa Kỳ, để có thể áp dụng chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp vào thực tế, đều có các hướng dẫn
chi tiết (các giải thích và hướng dẫn cụ thể về đạo đức). Chính vì vậy, việc đưa ra các hướng dẫn
đối với Việt Nam rất quan trọng vì sẽ giúp các công ty kiểm toán có thuận lợi hơn trong việc xây
dựng chính sách đạo đức nghề nghiệp cho mình.
Trong khi chờ đợi việc nghiên cứu để có thể ban hành đầy đủ các hướng dẫn, trước mắt để chuẩn
mực đạo đức nghề nghiệp có thể áp dụng sớm, cần ban hành ngay những hướng dẫn chi tiết về
một số nội dung quan trọng.
Một là, phí dịch vụ:
Đoạn 106 của chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp đã nêu: “Việc quá phụ thuộc vào phí dịch vụ của
khách hàng sử dụng dịch vụ đảm bảo sẽ tạo nguy cơ do tư lợi làm ảnh hưởng tính độc lập của
kiểm toán viên”. Và công ty không nên nhận hợp đồng kiểm toán nếu mức phí thấp hơn đáng kể
so với công ty kiểm toán tiền nhiệm (hay công ty kiểm toán khác). Tuy nhiên, chuẩn mực không
nêu rõ như thế nào là “quá phụ thuộc” hay “ đáng kể “nên rất khó áp dụng vào thực tế. Theo chúng
tôi, để xem xét thể nào là quá phụ thuộc, có thể dựa vào hướng dẫn của một số Hiệp hội nghề
nghiệp của các quốc gia trên thế giới. Thông thường, phí của hợp đồng kiểm toán cho một khách
hàng không nên vượt quá 15% (đối với khách hàng là công ty không niêm yết) hay vượt quá 10%
(đối với khách hàng là công ty niêm yết) tổng doanh thu của công ty kiểm toán (theo hướng dẫn
của hội nghề nghiệp kiểm toán Anh quốc ACCA). Trường hợp phí hợp đồng thu được từ một
khách hàng cao hơn tỷ lệ nêu trên, công ty kiểm toán nên có các chính sách, thủ tục thích hợp để
bảo vệ và giám sát việc thực hiện hợp đồng kiểm toán, cũng như kiểm soát chất lượng của hợp
đồng kiểm toán. Nếu không, phải từ chối thực hiện hợp đồng kiểm toán cho khách hàng này.
Về mức phí thấp hơn đáng kể, do rất khó xác định bằng số tuyệt đối hay số tương đối, vì vậy, các
hướng dẫn thường yêu cầu công ty kiểm toán phải cân nhắc các vấn đề:
- Thời gian thực hiện hợp đồng phải thích hợp, tức không được giảm thời gian thực hiện kiểm
toán;
- Trình độ chuyên môn và năng lực kiểm toán viên tham gia vào hợp đồng kiểm toán phải phù hợp;
- Tuân thủ đầy đủ chuẩn mực kiểm toán và quy trình kiểm soát chất lượng trong quá trình kiểm
toán.
Hai là, xem xét khả năng phát sinh xung đột lợi ích

nhà cung cấp, đồng thời sẽ chi phối thị trường. Khi đó, công ty kiểm toán phải cân nhắc các nhân
tố sau khi đưa ra quyết định chấp nhận hợp đồng kiểm toán:
- ảnh hưởng của việc chấp nhận hợp đồng của khách hàng thứ hai đối với khách hàng thứ nhất.
- ảnh hưởng của khách hàng thứ nhất đối với khách hàng thứ hai.
Thông thường, công ty vẫn có thể cung cấp dịch vụ khi các điều kiện sau được bảo đảm:
Công ty sẽ sắp xếp được nhân sự một cách hợp lý để các nhóm tham gia kiểm toán sẽ tách biệt
với nhau nhằm bảo mật tuyệt đối thông tin của khách hàng.
Thông báo cho khách hàng và cần có sự đồng ý bằng văn bản của khách hàng.
Phương pháp giải quyết xung đột lợi ích kinh doanh:
Xung đột này nảy sinh khi công ty kiểm toán cung cấp dịch vụ cho một khách hàng mà lợi ích của
công ty kiểm toán gắn liền với lợi ích của khách hàng đó.
Cần chú ý trường hợp xung đột lợi ích kinh doanh có thể đưa đến xung đột đối lập lợi ích hay xung
đột lợi ích cạnh tranh. Ví dụ, công ty kiểm toán có quan hệ kinh doanh với khách hàng C. Công ty
nhận được đề nghị cung cấp dịch vụ cho khách hàng D về việc tư vấn dự án phát triển cho một
sản phẩm /dịch vụ thuộc ngành nghề của C, hay của các đối thủ cạnh tranh của công ty C. Điều
này có thể sẽ dẫn đến việc công ty cung cấp dịch vụ kiểm toán lại tư vấn cho công ty D theo
hướng có lợi cho công ty C.
Khi phát sinh xung đột lợi ích nêu trên, công ty kiểm toán cần thông báo cho khách hàng tiềm năng
(khách hàng D, ở ví dụ trên) đầy đủ thông tin về mối quan hệ này. Nếu khách hàng vẫn đồng ý,
công ty có thể chấp nhận hợp đồng kiểm toán và khi đó, cần có các biện pháp bảo vệ thích hợp để
giảm thiểu rủi ro xuống mức có thể chấp nhận được.
Ba là, Vay và bảo lãnh
Đoạn 147, 148 và 149 chuẩn mực đạo đức hiện hành quy định: “KiỂm toán viên và công ty kiỂm
toán có thỂ đi vay và cho vay đỐi vỚi khách hàng nẾu khoẢn đi vay và cho vay không đáng kể đối
với cả công ty kiểm toán hoặc kiểm toán viên và khách hàng sử dụng dịch vụ đảm bảo”. Thế
nhưng chuẩn mực lại không hướng dẫn như thế nào là “không đáng kể” nên rất khó áp dụng, vì
vậy rất cần có hướng dẫn chi tiết hơn về vấn đề này.
Mức “không đáng kể” có thể xác định bằng số tuyệt đối hay số tương đối. Đối với kiểm toán viên,
nên sử dụng số tuyệt đối, còn đối với công ty kiểm toán nên sử dụng số tương đối (chẳng hạn một
tỷ lệ % so với doanh thu, tài sản …). Chẳng hạn theo hướng dẫn một số công ty kiểm toán: kiểm

Nói cách khác, giữa chuẩn mực đạo đức và Nghị định 105/2004/NĐ-CP có những nội dung khác
biệt và về nguyên tắc, chuẩn mực được ban hành bằng Quyết định của Bộ Tài chính, tức có giá trị
pháp lý thấp hơn Nghị định 105, nên khi có khác biệt phải tuân theo Nghị định 105. Thế nhưng,
nếu tuân thủ Nghị định 105/2004/NĐ-CP, trong một số trường hợp chưa đáp ứng yêu cầu của
chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Phương pháp giải quyết tốt nhất là nên học tập kinh nghiệm của
Hoa Kỳ, tức bổ sung nội dung sau đây vào chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp của Việt Nam quy
định như sau:
Khi áp dụng các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, có thể nảy sinh một số khác biệt. Lúc này, nếu
quy định của chuẩn mực đạo đức không chặt chẽ bằng quy định pháp lý, cần tuân thủ các quy
định pháp lý có liên quan. Ngược lại, khi chuẩn mực đạo đức chặt chẽ hơn các quy định pháp lý,
thì phải tuân thủ các quy định của chuẩn mực.
Tóm lại, việc hoàn thiện các quy định đạo đức nghề nghiệp cho kiểm toán viên ở Việt Nam nhằm
giúp các công ty kiểm toán và người hành nghề dễ dàng áp dụng vào thực tế. Đây là một biện
pháp góp phần phát triển các dịch vụ kiểm toán và những dịch vụ đảm bảo khác trong tiến trình hội
nhập khu vực và quốc tế./.
Admin (Theo
Tạp chí kế toán số 64
)