Lời Mở Đầu
ý thức là một trong hai phạm trù thuộc vấn đề cơ bản của triết học. Nó là
hình thức cao của sự phản ánh của thực tại khách quan, hình thức mà riêng con
ngời mới có. ý thức của con ngời là cơ năng của cái khối vật chất đặc biệt phức
tạm mà ngời ta gọi là bộ óc con ngời (theo LêNin). Tác động của ý thức xã hội
đối với con ngời là vô cùng to lớn. Nó không những là kim chỉ nam cho hoạt
động thực tiễn mà con là động lực thực tiễn. Sự thành công hay thất bại của thực
tiễn, tác động tích cự hay tiêu cực của ý thức đối với sự phát triển của tự nhiên,
xã hội chủ yếu phụ thuộc vào vai trò chỉ đạo của ý thức mà biểu hiện ra là vai
trò của khoa học văn hoá và t tỏng.
Nền kinh tế của nớc ta từ một điểm xuất phát thấp, tiềm lực kinh tế- kỹ
thuật yếu, trong điều kiện sự biến đổi khoa học- công nghệ trên thế giới lại diễn
ra rất nhanh, liệu nớc ta có thể đạt đựoc những thành công mong muốn trong
việc tạo ra nền khoa học- công nghệ đạt tiêu chuẩn quốc tế trong một thời gian
ngắn hay không? Chung ta phải làm gì để tránh đợc nguy cơ tụt hậu so với các
nớc trong khu vực và trên thế giới? Câu hỏi này đặt ra cho chúng ta một vấn đề
đó là sự lựa chọn bớc đi và trật tự u tiên phát triển khoa học- công nghệ trong
quan hệ với phát triển kinh tế trong các giai đoạn tới. Nh vậy có nghĩa là ta cần
phải có tri thức vì tri thức là khoa học. Chúng ta phải không ngừng nâng cao khả
năng nhận thức cho mỗi ngời. Tuy nhiên nếu tri thức không biến thành niềm tin
và ý chí thì tự nó cũng không có vai trò gì đối với đời sống hiện thực cả.Chỉ chú
trọng đến tri thức mà bỏ qua công tác văn hoá- t tởng thì sẽ không phát huy đợc
thế mạnh truyền thống của dân tộc. Chức năng của các giá trị văn hoá đã đem
lại chủ nghĩa nhân đạo, tính đạo đức. Không có tính đạo đức thì tất cả các dạng
giá trị ( giá trị vật chất và tinh thần) sẽ mất đi mọi ý nghĩa.Còn cách mạng t tởng
1
góp phần làm biến đổi đời sống tinh thần- xã hội, xây dựng mối quan hệ t tởng,
tình cảm của con ngời với t cách là chủ thể xây dựng đời sống tinh thần và tạo ra
đợc những điều kiện đảm bảo sự phát triển tự do của con ngời.Mà có tự do thì
con ngời mới có thể tham gia xây dựng đất nớc.
Nh vậy, ý thức mà biểu hiện trong đời sống xã hội là các vấn đề

Chủ nghĩa duy vật Mac-xit xuất phát từ nguyên lý xác định rằng vật chất
tồn tại ngoài ý thức và không phụ thuộc vào ý thức, là cái có trớc vì nó là nguồn
gốc của các cảm giác, biểu tợng của ý thức, còn ý thức chỉ là cái có sau, có tính
chất phụ thuộc, vì nó là sự phản ánh của vật chất, của sự tồn tại. Vật chất, tồn tại
là cái có trớc so với ý thức. Điều này đợc chứng minh bằng sự việc là đến một
giai iđoạn nào đó của vật chất, của tự nhiên thì ý thức mới xuất hiện. Những t t-
ởng và lý luận cấu thành ý thức con ngời chỉ là sự phản ảnh của hoàn cảnh
chung quan vào bộ óc của con ngời, toàn bộ ý thức xã hội là do những điều kiện
sinh hoạt vật do phơng thức sản xuất của cải vật chất quyết định, sinh hoạt xã
hội của con ngòi quyết định ý thức xã hội của con ngời. Nếu đời sống xã hội
thay đổi thì ý thức xã hội thay đổi theo.
Nh vậy, chủ nghĩa Mác đã đa ra những quan điểm đúng đắn và toàn diện
nhất về phạm trù ý thức.
II - Bản chất của ý thức:
1. Tính phản ánh và sáng tạo:
ý thức là sự phản ánh thế giới xung quanh vào bộ óc con ngời là hình ảnh
chủ quan của thế giới khách quan. Sự phản ảnh ý thức là hình ảnh chủ quan vì
nó không có tính vật chất, nó là hình ảnh tinh thần. ở đây không phải sự phản
ảnh tuỳ tiện xuyên tạc hiện thực khách quan nh: những hình tợng của các vị thần
linh và sự tởng thế giới thần linh, cuộc đấu tranh của các vị thần.... là sự phản
ánh xuyên tạc, h ảo thế giới hiện thực vào trong ý thức; mà nội dung của nó là
thôg tin về thế giới ên ngoài, là biểu thị nội dung nhận đợc từ vật gây tác động
4
và đợc truyền đi trong quá trình phản ánh. Bản tính phản ánh quy định mặt
khách quan làm tiền đề, bị cái khách quan quy định và có nội dung phản ánh là
thế giới khách quan. Tính sáng tạo của ý thức thể hiện ở chỗ, nó không chụp lại
một cách thụ động nguyên xi sự vật mà phản ánh gắn liền với cái biến, quá trình
thu thập thông tin gắn liền với quá trình xử lý thông tin. Tính sáng tạo của ý
thức còn thể hiện ở khả năng phản ánh gián tiếp khái quát thế giới khách quan, ở
quá trình chủ động tác động vào thế giới khách quan, ở quá trình chủ động tác