Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright

Phát triển Nông thôn
Bài đọc
Sức cạnh tranh về giá của sản xuất
lúa gạo ở VN:...

The Price Competitiveness of Rice Production in Vietnam: Effects of Domestic Policies and External Factors”
by Romeo M. Bautista, was first published in English in the journal ASEAN Economic Bulletin Vol 16, No 1
(April 1999), (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies). Translated with the kind permission of the
publisher, Institute of Southeast Asian Studies. Website: http://bookshop.iseas.edu.sg Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt lóa g¹o
ë ViƯt Nam: Nh÷ng t¸c ®éng cđa c¸c chÝnh s¸ch trong n−íc
vµ c¸c nh©n tè bªn ngoµi


Romeo M. Bautista Biên dòch: Hoai Trung
2
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright
Niên khoá 2003-2004
Phát triển Nông thôn
Bài đọc
Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt lóa
g¹o ë ViƯt Nam: Nh÷ng t¸c ®éng cđa
c¸c chÝnh s¸ch trong n−íc vµ c¸c nh©n
tè bªn ngoµi

Romeo M. Bautista Biên dòch: Hoai Trung
3

Bµi viÕt nµy tÝnh søc c¹nh tranh vỊ gi¸ c¶ cđa s¶n phÈm n«ng nghiƯp quan träng nhÊt
cđa ViƯt Nam, xem xÐt qu¸ trÝnh ph¸t triĨn cđa sù c¹nh tranh ®ã trong giai ®o¹n c¶i
c¸ch kinh tÕ g©n ®©y vµ t×m hiĨu vỊ tÇm quan träng t−¬ng ®èi cđa c¸c vÊn ®Ị sau liªn
quan ®Õn nh÷ng thay ®ỉi cđa sù c¹nh tranh trong gi¸ c¶: (1) nh÷ng thay ®ỉi cđa gi¸
qc tÕ cđa g¹o vµ ph©n bãn; (2) thay ®ỉi trong tû gi¸ hèi ®o¸i thùc; vµ (3) thay ®ỉi
trong møc b¶o hé danh nghÜa (nominal protection) ®èi víi g¹o vµ ph©n bãn. Nh©n tè
quan träng nhÊt lµm g¹o cđa ViƯt Nam gi¶m kh¶ n¨ng c¹nh tranh trong giai ®o¹n
1989-1995 lµ viƯc tû gi¸ hèi ®o¸i thùc t¨ng m¹nh; c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m« lµ
nguyªn do chÝnh ®Èy tû gi¸ ®ã t¨ng nh− v©y. 1. Lêi më ®Çu

Phát triển Nông thôn
Bài đọc
Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt lóa
g¹o ë ViƯt Nam: Nh÷ng t¸c ®éng cđa
c¸c chÝnh s¸ch trong n−íc vµ c¸c nh©n
tè bªn ngoµi

Romeo M. Bautista Biên dòch: Hoai Trung
4
®Çu vµo. Trong s¶n xt lóa g¹o, ®Çu vµo vËt chÊt quan träng nhÊt lµ ph©n phãn. V×
vËy, th−íc ®o vỊ “søc c¹nh tranh vỊ gi¸ c¶” sư dơng trong nghiªn cøu nµy cã gi¸ néi
®Þa cđa g¹o vµ ph©n bãn.

Gi¸ néi ®Þa t−¬ng ®èi (domestic relative price) cđa bÊt cø hµng ho¸ kh¶ th−¬ng
(tradable) nµo trong mét giai ®o¹n nhÊt ®Þnh lµ kÕt qu¶ cđa c¶ chÝnh s¸ch lÉn nh÷ng
nh©n tè kh«ng thc vỊ chÝnh s¸ch. Nh÷ng nh©n tè kh«ng thc vỊ chÝnh s¸ch cã thĨ
gi¸ qc tÕ- nãi cơ thĨ h¬n lµ gi¸ t¹i biªn giíi (border price)- cđa s¶n phÈm (tÝnh b»ng
ngo¹i hèi). MỈt kh¸c, c¸c chÝnh s¸ch gi¸ c¶ cđa ChÝnh phđ cã thĨ ®−ỵc ph©n thµnh
c¸c chÝnh s¸ch ¸p dơng cho tõng lÜnh vùc (sector-specific) vµ c¸c chÝnh s¸ch ¸p dơng
cho c¶ nỊn kinh tÕ (economy-wide). Nh÷ng chÝnh s¸ch nµy cã t¸c ®éng trùc tiÕp vµ
gi¸n tiÕp ®èi víi gi¸ s¶n phÈm. Gi¸ néi ®Þa t−¬ng ®èi cđa mét hµng ho¸ kh¶ th−¬ng
còng chÞu t¸c ®éng cđa tû gi¸ hèi ®o¸i thùc. Tû gi¸ hèi ®o¸i bÞ t¸c ®éng kh«ng chØ bëi
c¸c chÝnh s¸ch ¸p dơng cho c¶ nỊn kinh tÕ hc c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m« mµ cßn
bëi tû lƯ/®iỊu kiƯn trao ®ỉi ®èi ngo¹i (external terms of trade) (xin xem ë d−íi) n»m
ngoµi kh¶ n¨ng kiĨm so¸t cđa nh÷ng ng−êi ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch.

§èi víi g¹o lµ n«ng s¶n xt khÈu quan träng cđa VN tõ n¨m 1989 th× biƯn ph¸p
chÝnh s¸ch quan träng nhÊt ®èi víi lÜnh vùc nµy kh«ng ph¶i lµ th ®¸nh trùc tiÕp vµo
xt khÈu g¹o (v× møc th xt g¹o chØ 1%) mµ lµ nh÷ng h¹n chÕ vỊ sè l−ỵng g¹o
®−ỵc xt khÈu. Nh÷ng h¹n chÕ nµy t¹o ra sù chªnh lƯch gi÷a gi¸ trong n−íc vµ gi¸


Romeo M. Bautista Biên dòch: Hoai Trung
5
søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa g¹o, ®iĨm l¹i diƠn biÕn cđa søc c¹nh tranh ®ã tõ n¨m 1989
vµ ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cđa gi¸ g¹o vµ ph©n bãn ®èi víi th−íc ®o søc c¹nh tranh.
PhÇn 4 t×m hiĨu tÇm quan träng t−¬ng ®èi cđa c¸c nh©n tè t¸c ®éng ®Õn sù thay ®ỉi
trong søc c¹nh tranh vỊ gi¸: (1) thay ®ỉi trong gi¸ qc tÕ cđa g¹o vµ ph©n bãn; (2)
thay ®ỉi trong tû gi¸ hèi ®o¸i thùc; (3) thay ®ỉi trong b¶o hé danh nghÜa ®èi víi g¹o vµ
ph©n bãn. Nh÷ng biÕn sè ¶nh h−ëng lín ®Õn tû st ngo¹i hèi sÏ ®−ỵc xem xÐt trong
phÇn 5; nh÷ng biÕn sè nµy sÏ gåm c¶ hai lo¹i lµ biÕn sè bªn ngoµi (external) vµ biÕn sè
liªn quan ®Õn chinhs s¸ch (policy-related). Chóng sÏ ®−ỵc ph©n tÝch tõ gãc ®é chung,
®ång thêi c¶ trong bèi c¶nh cđa VN. PhÇn 6- phÇn kÕt thóc- sÏ nªu tãm t¾t nh÷ng ph¸t
hiƯn qua nghiªn cøu vµ ý nghÜa cđa nghiªn cøu ®èi víi viƯc x©y dùng chÝnh s¸ch.

2. Thay ®ỉi trong gi¸ néi ®Þa cđa g¹o vµ ph©n bãn

Tr−íc c¶i c¸ch gi¸ c¶ vµo n¨m 1989, do thiÕu sè liƯu vỊ tû lƯ cđa l−ỵng g¹o b¸n ë møc
gi¸ chÝnh thøc còng nh− cđa l−ỵng g¹o b¸n theo gi¸ thÞ tr−êng nªn kh«ng thĨ ln ra
®−ỵc møc gi¸ trung b×nh cho ng−êi s¶n xt g¹o. Khi ®ã, møc gi¸ chÝnh thøc cđa g¹o
®−ỵc c«ng bè d−íi d¹ng c¸c con sè ph¶n ¸nh tû st gi÷a gi¸ g¹o vµ gi¸ c¸c s¶n phÈm
n«ng nghiƯp kh¸c (David 1994, tr.8).

B¶ng 1 cung cÊp sè liƯu vỊ gi¸ trÞ hµng n¨m cđa gi¸ g¹o tÝnh t¹i cỉng n«ng tr¹i
(farmgate) vµ cđa gi¸ b¸n bu«n tõ 1989-1999, sè liƯu chØ sè gi¸ c¶ Èn (implicit) cđa
GDP. H×nh 1 lµ vỊ møc gi¸ t−¬ng ®èi cđa g¹o (theo chØ sè gi¸ c¶ GDP). Dï dùa trªn
møc tÝnh nµo th× gi¸ g¹o t−¬ng ®èi (hc thùc) t¨ng vµo n¨m 1990, nh−ng gi¶m liªn
tơc trong 4 n¨m sau ®ã, råi t¨ng l¹i vµo n¨m 1995. TÝnh toµn bé th× gi¸ gi¶m kh¸
nhiỊu trong giai ®o¹n nµy- gi¶m ®i 40% so víi møc n¨m 1989.

b¶ng 1

h×nh 1
ChØ sè vỊ gi¸ t−¬ng ®èi cđa g¹o ë ViƯt Nam, 1989-1995

Trong B¶ng 2, møc gi¸ t−¬ng ®èi ë trong n−íc cđa ph©n bãn so víi gi¸ g¹o t¹i cỉng
n«ng tr¹i ®· gi¶m xng trong giai ®o¹n 1989-1995. V× vËy, kho¶n lỵi nhn mµ
n«ng d©n trång g¹o bÞ mÊt ®i do gi¸ g¹o gi¶m l¹i ®−ỵc bï l¹i b»ng viƯc gi¸ ®Çu vµo
trung gian chÝnh (principla intermediate input) cßn gi¶m nhiỊu h¬n. Chóng ta cÇn
ph¶i tÝnh ®Õn c¶ hai u tè trªn ®Ĩ ®¸nh gi¸ møc lỵi nhn t−¬ng ®èi cđa s¶n xt g¹o.
C¸ch tÝnh vỊ søc c¹nh tranh cđa gi¸ c¶ (sÏ ®−ỵc ®−a ra ë phÇn d−íi) phÇn nµo ph¶n
¸nh u tè thø hai.
C©u hái quan träng ®−ỵc ®Ỉt ra ë ®©y lµ c¸c chÝnh s¸ch cđa chÝnh phđ ®· t¸c ®éng tíi
møc nµo ®Õn nh÷ng thay ®ỉi mµ ng−êi ta cã thĨ quan s¸t ®−ỵc trong gi¸ cđa g¹o vµ
ph©n bãn; vµ v× vËy, c¸c chÝnh s¸ch ®ã ®· t¸c ®éng nh− thÕ nµo ®Õn søc c¹nh tranh vỊ
gi¸ c¶ cđa s¶n xt g¹o. V× c¶ chÝnh s¸ch néi ®Þa vµ nh÷ng nh©n tè bªn ngoµi cïng t¸c
®éng ®Õn gi¸ t−¬ng ®èi trong n−íc (néi ®Þa) cđa c¸c hµng ho¸ kh¶ th−¬ng, chóng ta
cÇn xem xÐt nh÷ng t¸c ®éng riªng cđa chóng.

3. Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt g¹o

Møc gi¸ t−¬ng ®èi trong n−íc cđa g¹o (®−ỵc khÊu trõ l¹m ph¸t-deflated- b»ng chØ sè
gi¸ c¶ chung) cã thĨ ®−ỵc thĨ hiƯn b»ng b×nh qu©n gia qun cÊp sè nh©n (geometric
price index) cđa gi¸ trÞ gia t¨ng vµ gi¸ cđa c¸c ®Çu vµo trung gian (®Ịu ®−ỵc khÊu trõ
l¹m ph¸t bëi cïng mét chØ sè gi¸ c¶ chung). Trong nghiªn cøu nµy, gi¸ cđa ®Çu vµo
trung gian ®−ỵc thĨ hiƯn b»ng gi¸ cđa ph©n bãn. V× vËy,

Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright
Niên khoá 2003-2004
Phát triển Nông thôn
Bài đọc
Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt lóa

N¨m Ph©n bãn
(1)
G¹o
(2)
Tû st
(3)=(1)÷(2)
1989 1.604 459 3,49
1990 1.339 507 2,64
1991 771 429 1,80
1992 581 341 1,70
1993 518 296 1,75
1994 412 276 1,49
1995 510 294 1,73

Chó thÝch:
*
KhÊu trõ l¹m ph¸t b»ng chØ sè gi¸ GDP
Ngn: Dù ¸n thÞ tr−êng g¹o VN (IFPRI); c¸c sè liƯu c¬ b¶n tõ Tỉng cơc thèng kª (ChÝnh
phđ VN), FAO vµ Ng©n hµng thÕ giíi. Th−íc ®o cđa chóng t«i vỊ møc c¹nh tranh C
r
lµ:

C
r
= P
v
1-w

c¸c ho¹t ®éng s¶n xt kh¸c ë ViƯt Nam (kh«ng so víi c¸c n−íc xt khÈu g¹o kh¸c
trªn thÞ tr−êng thÕ giíi). VỊ mỈt kÕ to¸n, ng−êi ta cã thĨ dïng ph−¬ng tr×nh (3) ®Ĩ
®¸nh gi¸ møc ®ãng gãp riªng (separate contributions) cu¶ nh÷ng thay ®ỉi trong gi¸
g¹o vµ ph©n bãn vµo chØ sè søc c¹nh tranh vỊ gi¸ c¶.
Víi w=0,14, chóng t«i tÝnh gi¸ trÞ cđa chØ sè hµng n¨m vỊ søc c¹nh tranh gi¸ c¶
cho giai ®o¹n 1989-1995 dùa trªn kÕt qu¶ cđa cc ®iỊu tra toµn qc vỊ c¸c n¬i s¶n
xt lóa g¹o ë ViƯt nam do ViƯn nghiªn cøu l−¬ng thùc qc tÕ tiÕn hµnh n¨m 1995-
Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright
Niên khoá 2003-2004
Phát triển Nông thôn
Bài đọc
Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt lóa
g¹o ë ViƯt Nam: Nh÷ng t¸c ®éng cđa
c¸c chÝnh s¸ch trong n−íc vµ c¸c nh©n
tè bªn ngoµi

Romeo M. Bautista Biên dòch: Hoai Trung
8
96 vµ gi¸ t−¬ng ®èi cđa g¹o (gi¸ t¹i cỉng n«ng tr¹i) vµ ph©n bãn (B¶ng 2). B¶ng 3
cung cÊp th«ng tin vỊ c¸c gi¸ trÞ ®ã cïng víi thay ®ỉi hµng n¨m (tÝnh theo tû lƯ phÇn
tr¨m) cđa chØ sè vµ nh÷ng ®ãng gãp cđa thay ®ỉi trong gi¸ g¹o vµ ph©n bãn. Gi¸ ph©n
bãn gi¶m m¹nh (so víi chØ sè gi¶m ph¸t GDP) nh−ng vÉn kh«ng bï l¹i ®−ỵc t¸c ®éng
tiªu cùc do viƯc gi¸ g¹o gi¶m (còng ®· tÝnh tíi chØ sè gi¶m ph¸t GDP) g©y ra cho søc
c¹nh tranh vỊ gi¸ cđa s¶n xt g¹o. Hµng n¨m, chØ sè gi¶m trung b×nh lµ 5,5% cßn gi¸
g¹o gi¶m 7,6%, gi¸ ph©n bãn gi¶m 2,1%.

B¶ng 3
Thay ®ỉi trong søc c¹nh tranh vỊ gi¸ c¶ cđa s¶n xt g¹o, 1989-95
(tû lƯ phÇn tr¨m)
Søc c¹nh tranh vỊ gi¸ PhÇn ®ãng gãp cđa thay ®ỉi gi¸ cđa: